Кіріспе
АҚШ-тың саяси даулары Уайтвотер даулары, Уайтвотер жанжалы, Уайтвотергейт немесе жай ғана Уайтвотер – 1990 жылдардағы американдық саяси дау. Ол Билл мен Хиллари Клинтонның және олардың серіктестері Джим мен Сьюзан Макдугалдың «Whitewater Development Corporation» корпорациясындағы жылжымайтын мүлікке жасаған инвестицияларын тергеуден басталды. Бұл сәтсіз бизнес 1979 жылы Арканзас штатының Флиппин қаласының жанындағы Уайт өзенінің бойындағы жерлерге демалыс үйлерін салу мақсатымен құрылды. 1992 жылғы наурыз айында АҚШ президенттік сайлау кампаниясы кезінде жарияланған «Нью-Йорк Таймс» газетінің мақаласында Арканзастың сол кездегі губернаторы және бірінші ханымы Клинтонның «Уайтвотер» даму корпорациясына инвестиция салғаны және ақша жоғалтқаны туралы хабарланды. Бұл мақала, сондай-ақ, Джим мен Сьюзан Макдугалға тиесілі «Madison Guaranty Savings and Loan» банкінің банкротқа ұшырауына қатысты тергеу жүргізіп жатқан «Resolution Trust Corporation» тергеушісі Л. Джин Льюистің қызығушылығын оятты. Льюис жинақ және несие компаниясы мен Клинтон арасындағы байланыстарды іздеді және 1992 жылдың 2 қыркүйегінде Билл мен Хиллари Клинтонды «Madison Guaranty» ісі бойынша куәгерлер ретінде атап, ФБР-ге қылмыстық хабарлама жіберді. Литл-Рок штатының прокуроры Чарльз А. Банкс және ФБР бұл хабарламаның негізсіз екенін анықтады, бірақ Льюис істі жалғастырды. 1992 жылдан 1994 жылға дейін Льюис Клинтонға қарсы бірнеше қосымша хабарламалар жіберді және Литл-Роктағы АҚШ прокурорының кеңсесіне және Әділет министрлігіне осы іс бойынша бірнеше рет қоңырау шалды. Оның хабарламалары ақырында көпшілікке белгілі болды және ол 1995 жылы Сенаттың «Уайтвотер» комитеті алдында куәлік берді. Клинтонға қарсы қылмыстық айыптаулардың көзі Дэвид Хейл 1993 жылдың қарашасында Билл Клинтонның Клинтонның «Уайтвотер» жер келісіміндегі серіктесі Сьюзан Макдугалға заңсыз 300 000 доллар несие беруге қысым жасағанын мәлімдеді. Бұл айыптаулар күмәнді деп есептелді, өйткені Хейл 1989 жылы ФБР «Madison Guaranty» ісін тергеген кезде Клинтон туралы ештеңе айтпаған; 1993 жылы өзі айыптау қағазына түскеннен кейін ғана Хейл Клинтонға қарсы айып тақты. АҚШ-тың Қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы жүргізген тергеу нәтижесінде Макдугалдар «Уайтвотер» жобасындағы рөлі үшін сотталды. Билл Клинтонның губернаторлық лауазымына келген Джим Гай Таккер алаяқтық жасағаны үшін кінәлі деп танылды және осы істегі рөлі үшін төрт жылға шартты жаза алды. Сьюзан Макдугал «Уайтвотерге» қатысты сұрақтарға жауап беруден бас тартқаны үшін сотқа бағынбағаны үшін 18 ай түрмеде отырды. Билл Клинтон да, Хиллари Клинтон да қудаланбады, өйткені үш жеке тергеу оларды жер келісіміне қатысты басқа адамдардың қылмыстық әрекеттерімен байланыстыратын жеткіліксіз дәлелдер тапты. Бұл мәселені «Уайтвотердің» тәуелсіз прокуроры, республикашыл Кеннет Старр қарады. Бұл тергеулердің соңғысы 2000 жылы соңғы тәуелсіз кеңесші Роберт Рейден (Старрдың орнын бастан) жүргізілді. Сюзан Макдугал президент Клинтон қызметтен кеткенге дейін кешірім алды.
The Whitewater controversy, Whitewater scandal, Whitewatergate, or simply Whitewater, was an American political controversy during the 1990s. It began with an investigation into the real estate investments of Bill and Hillary Clinton and their associates, Jim and Susan McDougal, in the Whitewater Development Corporation. This failed business venture was incorporated in 1979 with the purpose of developing vacation properties on land along the White River near Flippin, Arkansas. A March 1992 New York Times article published during the 1992 U. S. presidential campaign reported that the Clintons, then governor and first lady of Arkansas, had invested and lost money in the Whitewater Development Corporation. The article stimulated the interest of L. Jean Lewis, a Resolution Trust Corporation investigator who was looking into the failure of Madison Guaranty Savings and Loan, also owned by Jim and Susan McDougal. Lewis looked for connections between the savings and loan company and the Clintons, and on September 2, 1992, she submitted a criminal referral to the FBI naming Bill and Hillary Clinton as witnesses in the Madison Guaranty case. Little Rock U. S. Attorney Charles A. Banks and the FBI determined that the referral lacked merit, but Lewis continued to pursue the case. From 1992 to 1994, Lewis issued several additional referrals against the Clintons and repeatedly called the U. S. Attorney's Office in Little Rock and the Justice Department regarding the case. Her referrals eventually became public knowledge, and she testified before the Senate Whitewater Committee in 1995. David Hale, the source of criminal allegations against the Clintons, claimed in November 1993 that Bill Clinton had pressured him into providing an illegal $300,000 loan to Susan McDougal, the Clintons' partner in the Whitewater land deal. The allegations were regarded as questionable because Hale had not mentioned Clinton in reference to this loan during the original FBI investigation of Madison Guaranty in 1989; only after coming under indictment himself in 1993, did Hale make allegations against the Clintons. A U. S. Securities and Exchange Commission investigation resulted in convictions against the McDougals for their role in the Whitewater project. Jim Guy Tucker, Bill Clinton's successor as governor, was convicted of fraud and sentenced to four years of probation for his role in the matter. Susan McDougal served 18 months in prison for contempt of court for refusing to answer questions relating to Whitewater. Neither Bill Clinton nor Hillary Clinton were ever prosecuted, after three separate inquiries found insufficient evidence linking them with the criminal conduct of others related to the land deal. The matter was handled by the Whitewater Independent Counsel, Republican Kenneth Starr. The last of these inquiries came from the final Independent Counsel, Robert Ray (who replaced Starr) in 2000. Susan McDougal was granted a pardon by President Clinton before he left office.
Номенклатура
"Уайтвотер" термині кейде Билл Клинтон әкімшілігінің басқа да даулы мәселелерін, мысалы Travelgate, Filegate және Винс Фостердің қайтысына байланысты жағдайларды қамту үшін қолданылады, олар да "Уайтвотер" тәуелсіз прокурорымен тергелді. Бірақ нағыз "Уайтвотер" дегеніміз – Whitewater Development Corporation-нан және одан кейін туындаған мәселелерге ғана қатысты.
Whitewater Development Corporation-тің пайда болуы
Билл Клинтон 1968 жылдан бері Арканзас штатының кәсіпкері және саяси қайраткері Джим Макдугалды білген, ал 1977 жылы онымен бірлесіп жылжымайтын мүлікке инвестиция салған. 1978 жылдың көктемінде Макдугал Клинтондарға өзі мен әйелі Сьюзанға қосылып, Озарк тауларындағы Арканзас штатының Флиппин қаласының жанындағы Ақ өзеннің оңтүстік жағалауында орналасқан игерілмеген жерді сатып алуды ұсынды. Мақсаты – бұл жерді демалыс үйлері үшін учаскелерге бөліп, Чикаго мен Детройттен оңтүстікке демалысқа келетін, төмен мүлік салығы, балық аулау, рафтинг және тау көріністеріне қызығушылық танытқан көптеген адамдарға сату болды. Жерді бірнеше жыл сақтап, содан кейін учаскелерді пайдамен сату жоспарланған. Кәсіпорын 1979 жылдың 18 маусымында тіркелді.
Whitewater Development Corporation және Castle Grande компаниясының құлдырауы
1979 жылдың соңында Уайтвотер учаскелері тексеріліп, сатылымға шығарылғанда пайыздық ставкалар 20%-ға жуық шарықтады. Болашақ сатып алушылар енді демалыс үйлерін сатып ала алмайтын болды. Жобадан зиян көретін болмас үшін, төртеу үлгі үй салып, экономикалық жағдай жақсаруын күтуге бел буды. 1980 жылы Билл Клинтон қайта сайлауда жеңіліске ұшыраған соң, Джим Макдугал губернатордың экономикалық кеңесшісі қызметінен босатылып, банк ісіне кірісті, оларды тиісінше "Мэдисон Банк & Траст" және "Мэдисон Гаранти Сэйвингс энд Лоун" деп атады. 1985 жылы Джим Макдугал "Касл Гранде" деп аталған жергілікті құрылыс жобасына инвестиция жасады. Литтл-Роктың оңтүстігінде орналасқан 400 гектар (1000 акр) жерді...
Клинтондар Уайтвотерге салған инвестициясынан 37 000 – 69 000 доллар ұтырды, бұл Макдугалдар ұтырған сомадан аз болды. Клинтондар мен Макдугалдардың тең емес үлес салған себептері белгісіз, бірақ президенттің сыншылары бұл айырмашылықты губернатор Клинтонның жобаға басқа тәсілдермен үлес қосуға тиіс екендігінің дәлелі ретінде келтірді. Дегенмен, баяндаманы қадағалаған адвокат Чарльз Паттерсон Клинтондарды ақтауға болмайтынын айтты, Сенаттың Уайтвотер комитеті алдындағы куәлігінде "біздің мақсатымыз ақтау, айыптау, босату емес" деді. Ал 1992 жылдың 8 наурызында журналист Джефф Герт бұл туралы "Нью-Йорк Таймс" газетінде мақала жариялады.
Ақ үй қызметкерлерінің араласуы
Ақ үйдің кеңесшісі Нассбаум, Фостердің портфелінен табылған құжаттарды тапсырудан бас тартқандығы үшін Әділет министрлігінің және Ұлттық саябақтар қызметінің Фостердің өлімі жөніндегі тергеулеріне кедергі келтірді деген айып тағылды. 1994 жылдың 25 ақпанында президенттік кеңесшілер Джордж Стефанопулос және Гарольд М. Икес Мэдисон Гарантиясы жөніндегі тергеуге араласуға тырысты. Стефанопулос пен Икес Роджер Алтманмен телефон арқылы байланысып, тергеуді басқарып отырған Джей Стивенстің тағайындалуына қарсылық білдірді. Олар телефонда Стефанопулос Стивенсті қызметтен босатуға бола ма деп сұрады. 1994 жылдың сәуір айында Вебстер Хаббелл Бас прокурордың орынбасары лауазымынан кеткеннен кейін және алаяқтыққа қатысты айыптамаларға тап болғаннан кейін, ол Кен Старрдың тергеуімен ынтымақтасуы мүмкін еді. Хаббеллдің ынтымақтасуына қысым көрсетілген кезде, Клинтонның бас штабы Мак Макларти, Клинтонның көмекшісі Брюс Линдсей және Клинтонның досы Вернон Джордан Хаббеллге консультациялық қызметтер бойынша төлем жасауды ұйымдастырды. Олар бұл жұмысты бірінші ханым мен президент Клинтонның келісімімен жасады. Старрдың баяндамасында Старр: «Президенттің достары мен жақтастары Хаббеллге төлеген жалақы мен ақшалар, мұндай көмек оның Мэдисонға қатысты мәселелер бойынша куәлігіне әсер ету мақсатымен жасалған болуы мүмкін бе?» деген маңызды сұрақтар тудырды.
Президент пен оның әйеліне берілген сотқа шақыру
"Нью-Йорк Таймс" газетінде жарияланған мәлімдемелердің нәтижесінде Әділет министрлігі сәтсіз аяқталған "Уайтвотер" келісіміне қатысты тергеу бастады. БАҚ-тың қысымы арта түсті және 1994 жылдың 22 сәуірінде Хиллари Клинтон Ақ үйдің мемлекеттік асханасында, Абрахам Линкольннің портретінің астында, ерекше баспасөз мәслихатын өткізді. Ол "Уайтвотер" және мал шаруашылығы фьючерстеріне қатысты мәселелер бойынша сұрақтарға жауап берді, бұл бірнеше телеарнада тікелей эфирде көрсетілді. Онда ол Клинтонның "Уайтвотер" ісіне пассивті қатысы болғанын және ешқандай заңбұзушылыққа жол бермегенін мәлімдеді, бірақ өз түсіндірмелерінің бұрыс болғанын мойындады. Ол бұл мәселені тергеу үшін арнайы прокурор тағайындалуына қарсы емес екенін айтты. Кейін ол баспасөз мәслихатын өткізу манері үшін БАҚ-тың мақтауына ие болды. Осы кезде демократтар мен саяси оңшылдардың баспасөздің "Уайтвотер" ісі бойынша жүргізіп жатқан тергеуіне наразылық білдіруі күшейді. "Нью-Йорк Таймс" газеті "Харперс" журналының Джин Лайонс сыншысынан сын естіді, ол газеттің тілшілерінің ашып жатқан мәселенің маңыздылығын және орынсыздығын артық көрсетіп отырғанын сезінді. Клинтонның өтініші бойынша, Бас прокурор Джанет Рено 1994 жылы "Уайтвотер" мәмілелерінің заңдылығын тексеру үшін арнайы прокурор Роберт Б. Фискеді тағайындады. Екі айыптау көтерілді: 1) Клинтон Арканзас штатының кәсіпкері Дэвид Хейлге өзіне және "Мэдисон Гуаренти" компаниясының иелеріне пайда тиетіндей несие беру үшін қысым көрсеткен; 2) Арканзас банкі 1990 жылы Клинтонның губернаторлық сайлау кампаниясына қатысты операцияларды жасырған. 1994 жылдың мамыр айында Фиске президентке және оның әйеліне "Мэдисон Гуаренти" компаниясына қатысты барлық құжаттарды 30 күн ішінде ұсыну туралы сотқа шақыру қағазын жіберді. Клинтон бұл құжаттардың жоғалып кеткенін хабарлады. Шамамен екі жылдан кейін, Ақ үйдің Клинтонның жеке резиденциясынан Роуз заң фирмасының есептік жазбалары табылды, олардың ішінде Хиллари Клинтонның саусақ іздері де болды.
Кеннет Старрдың тергеуі
1994 жылдың тамызында Кеннет Старр. Бұл сипаттама 1989 жылдың қарашасындағы куәліктермен күшін жойды, онда Мэдисон кепілдігінің банкроттығын тергеп отырған ФБР агенттері Хейлден Джим және Сьюзан Макдугалмен арақатынасы, соның ішінде 300 000 долларлық қарыз туралы сұрақтар қойды. Агенттердің сол әңгімеге жасаған ресми хаттамасына сәйкес, Хейл Джим Гай Такермен (бұрын жеке практикадағы адвокат, кейін Билл Клинтонның вице-губернаторы), екі Макдугалмен және басқа бірнеше адаммен болған қарым-қатынасын толыққанды сипаттады, бірақ губернатор Билл Клинтонды есімдерінің ішінде атаған жоқ. Клинтон Хейлді Сьюзан Макдугалға қарыз беруге қысым көрсеткенін жоққа шығарды. Осы кезде Хейл екі қылмысты мойындап, Билл Клинтонға қарсы куәлік бергені үшін жаза мерзімі қысқартылды. Клинтонның қолдаушылары Хейлге 1993 және 1997 жылдар аралығында Хейлдің қорғаныс стратегиясына көмектесу және Клинтон мен оның байланысты адамдарын тергеу үшін құрылған 2,4 миллион долларлық «Арканзас жобасы» деп аталатын ұйымның өкілдерінен көптеген ақша алғанын айыптады. Шахин 1999 жылдың шілдесінде Старрға есеп берді, ол Хейлдің куәлігіне әсер ету үшін ақы төленген деген айыптамалардың «негізсіз немесе кейбір жағдайларда жалған» екенін мәлімдеді. Хейлге қарсы қосымша айыптамалар қойылған жоқ, сондай-ақ «Арканзас жобасының» өкілі – «The American Spectator» журналына да ешқандай шара қолданылмады. Бірақ Хейл кейіннен «Whitewater» ісі бойынша екі қылмысты мойындап, 28 айлық жазасының 21 айын өтеді. «Salon» жазбаларында толық, 168 беттік есеп жарияланбағаны туралы шағымдар айтылды, және 2001 жылы «Salon» бұл шағымды қайталады. Мемлекеттік прокурорлар 1996 жылдың шілде айының басында Хейлді ұстауға ордер берді, оған Хейл өзінің «National Savings Life» сақтандыру компаниясының төлем қабілеттілігін мемлекеттік сақтандыру комиссиясына дұрыс емес көрсеткені айыпталды. Прокурорлар сот құжаттарында Хейлдің сақтандыру компаниясын тонағаны туралы жалған мәлімдеме жасағанын да көрсетті. Хейл кез келген бұзушылықтың техникалық мәселе екенін және ешкімнің ақшасы жоғалмағанын мәлімдеді. 1999 жылдың наурыз айында Хейл бірінші айыптама бойынша кінәлі деп танылды, ал қазылар алқасы 21 күндік түрме жазасын ұсынды. Бұл мәселе Клинтон мен Льюински арасындағы даудың салдарынан біршама ығыстырылды. Старрдың Арканзастағы тергеулері аяқталуға жақын, ал оның Литтл-Рок қаласындағы үкім шығару комиссиясының мерзімі аяқталуға айналды.
Сюзан Макдугал
Хаббелл, Джим Гай Таккер және Сьюзан Макдугалдың бәрі Старрмен бірлесіп жұмыс істеуден бас тартқан.
Қылмыстық іс бойынша шағымдар
Старр Конгресстен бірнеше қылмыстық жолдама алды, бірақ қудалаудан бас тартты. Сьюзан Томасс пен Вебстер Хаббелл Конгреске жалған мәлімдеме жасады деген күдік туды, ал Гарольд М. Икес Конгресті жаңылыстырды деп айыпталды.
Клинтондардың реакциясы
1996 жылғы 26 қаңтарда Хиллари Клинтон Уайтуотерге жасаған инвестицияларына қатысты үлкен жюри алдында куәлік берді. АҚШ тарихында бірінші ханымның үлкен жюри алдында куәлік беруге шақырылуы тұңғыш рет болды. Ол олар ешқашан банктерден ақша қарыз алмағанын және ешкімді өздері үшін қарыз алуға мәжбүрлемегенін айтты.
Салық декларациялары
1992 жылдың наурыз айында президенттік үгіті кезінде Клинтондар 1984 және 1985 жылдарғы салық декларацияларында Whitewater Development Company компаниясы жасаған пайыздық төлемдер бойынша заңсыз салық шегерімдерін мойындады. Қатенің көп жылдар бұрын жасалғандығына байланысты Клинтондар оны түзетуге міндетті болмады, бірақ Билл Клинтон олар бәріне қарамастан түзету жасайтынын мәлімдеді. 2007 жылға қарай бұл ауданда шамамен 12 үй болды, соңғы учаскесі ұлы Крис Уэйд-көпші 25 000 долларға сатылды. Арканзас штатының Флиппин қаласында Джим Макдугалға тиесілі жинақ-несие банкі орнына түрлі шағын бизнестер ашылды, соңғысы шаштараздық дүкен болды. Whitewater ісі бойынша жүргізілген тергеулердің ұзақтығы, қымбаттылығы және нәтижелері халықтың Тәуелсіз прокурор кеңсесіне деген ықыласын төмендетті, тіпті Кеннет Старр да оған қарсы болды.