Кіріспе

Британдық психолог және автор Сэр Саймон Филип Барон Коэн (15 тамыз 1958 жылы туған) – британдық клиникалық психолог және Кембридж университетінің даму психопатологиясы профессоры. Ол университеттің Аутизмді зерттеу орталығының директоры және Тринити колледжінің мүшесі. 1985 жылы Барон Коэн аутизмнің сананы түсінбеу (ақыл-ойының соқырлығы) теориясын ұсынды, оның дәлелдерін жинап, 1995 жылы жариялады. 1997 жылы ол аутизмнің жатыр ішіндегі жыныстық гормондар теориясын ұсынды, оның негізгі тестісі 2015 жылы жарияланды. 2003 жылы ол аутизм мен қалыпты жыныстық айырмашылықтардың эмпатия және жүйелеу (ЭС) теориясын ұсынды, оның негізгі тестісі 2018 жылы жарияланды. Ол сонымен қатар аутизмнің таралуын және оны анықтауды, аутизм генетикасын, аутизм нейровизуализациясын, аутизм және осалдық, аутизмге араласу және синестезия салаларындағы зерттеулерге маңызды үлес қосты. Барон Коэн аутизммен күресіп жүрген адамдарға көрсеткен қызметтері үшін 2021 жылғы Жаңа жылдық құрметпен марапатталды.

Ерте өмір және білім

Барон Коэн Лондон қаласындағы еврей отбасында дүниеге келді, ол Джудит пен Хайман Вивиан Барон Коэннің екінші ұлы болды. Ол Оксфордтың Нью-колледжінде адамтану ғылымдары бойынша бакалавр, ал Лондон Король колледжінің Психиатрия институтында клиникалық психология бойынша магистр дәрежесін аяқтады. Лондон университетінде психология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды.

Мансап

Барон Коэн – Ұлыбританиядағы Кембридж университетінің даму психопатологиясы профессоры және Тринити колледжінің мүшесі. Ол Британдық психологиялық қоғамның (БПС), Британ академиясының, Медициналық ғылымдар академиясының және Психологиялық ғылымдар қауымдастығының мүшесі. Ол BPS аккредиттеулі психологы.

Ол Ұлттық аутизм қоғамының (Ұлыбритания) вице-президенті қызметін атқарады және 2012 жылы аутизммен ауыратын ересектерге арналған Ұлттық денсаулық сақтау және күтім тамашалығы институтының (NICE) нұсқаулықтарды әзірлеу тобының төрағасы болды. Ол Аутизмді зерттеу жөніндегі халықаралық қоғамның (INSAR) вице-президенті және президенті болып қызмет етті. Ол Британ академиясының психология бөлімінің төрағасы болды. Сонымен қатар, ол клиникалық психолог және Ұлыбританияда ересектердегі аутизмнің кеш диагностикасы үшін диагностикалық клиника құрды. Барон Коэн 2017 жылы Дүниежүзілік аутизм күнінде Біріккен Ұлттар Ұйымында аутизм және адам құқықтары тақырыбында негізгі лекция оқыды.

Аутизмнің ақыл-ой соқырлығы теориясы

Барон Коэн 1982 жылдан бастап 40 жылдан астам аутизмді зерттеумен айналысып келеді. 1985 жылы Лондондағы Когнитивтік даму бөлімінің (CDU) мүшесі болғанда, ол және оның әріптестері Ута Фрит және Алан Лесли аутизмдегі әлеуметтік байланыс тапшылықтарын түсіндіру үшін "ой теориясы" (ToM) гипотезасын жасады. ToM (сондай-ақ "танымдық эмпатия" деп те аталады) – бұл мидың басқалардың психикалық күйлерін түсіну арқылы әлеуметтік мінез-құлықты жылдам қабылдауға мүмкіндік беретін, мінезді болжау және әлеуметтік байланыс дағдыларын дамытуға көмектесетін ішінара туа біткен механизмі. Олар бұл гипотезаны жалған сенім тесті арқылы растады, көрсеткендей, әдеттегі төрт жасар бала басқа адамның өзінен өзгеше сенімін анықтай алады, ал аутистік спектрдегі балалардың көпшілігінде бұл қабілет нашарлайды. Ол әдеттегі және аутистік ересектерде ToM-ның алғашқы нейробейнелеу зерттеуін жүргізді және орбитофронталды және медиалды префронталды қабықшалар мен миндальша безіндегі зақымданулар ToM-ды нашарлататынын көрсеткен пациенттерді зерттеді. Сондай-ақ, ол ToM кезінде аутизмде миндальша безінің атипиялық жұмысының алғашқы дәлелдерін ұсынды. 2017 жылы оның тобы көз тестінен өткен 80 мың генотиптелген адамды зерттеді. Ол жалғыз нуклеотидтік полиморфизмдердің (ЖНП) аутистік спектрдегі адамдардың бұл өлшемдік белгідегі жеке айырмашылықтарға жартылай үлесін қосатынын анықтады. Бұл когнитивтік эмпатияның/ToM-ның жартылай тұқым қуалайтынын көрсетеді. Ұлттық денсаулық институты Барон Коэннің көз тестісін әлеуметтік танымды бағалау үшін Зерттеу саласының критерийлерінде (RDOC) қолданылуы тиіс негізгі өлшем ретінде ұсынды.

Эмпатиялық-жүйелендіру (Э-С) теориясы

1997 жылы Барон Коэн эмпатиялық жүйелеу (ЭС) теориясын жасады, ол адамдарды екі өлшем бойынша – эмпатиялық қабілеттері мен жүйелеу дағдылары бойынша бағалау арқылы жіктеуге болатынын ұсынады. Эмпатияға когнитивтік эмпатия (басқа біреудің не ойлап, не сезінуін көзге елестету) және эмоционалдық эмпатия (басқа біреудің ойлары мен сезімдеріне лайықты эмоциямен жауап беру) кіреді. Жүйелеу – нәрселердің қалай жұмыс істейтінін түсіну үшін ережелерге негізделген жүйелерді талдау немесе құруға ұмтылыс. Жүйе дегеніміз – егер-сонда үлгілері мен ережелерін орындайтын кез келген нәрсе. ЭС теориясы, әдеттегі әйелдер жүйелеуге қарағанда эмпатиялық қабілеттері бойынша жоғары балл алады (олардың миы E типіне жатады деп болжанады), ал әдеттегі еркектер эмпатиялық қабілеттеріне қарағанда жүйелеу дағдылары бойынша жоғары балл алады (олардың миы S типіне жатады деп болжанады). Аутизм спектріндегі адамдар әдеттегі еркектерге қарағанда жүйелеу дағдылары бойынша шектен тыс нәтижелер көрсетеді деп күтілуде (олардың миы S немесе өте жоғары S типіне жатады). Бұл болжамдар 2018 жылы 600 000 аутизм спектріндегі емес және 36 000 аутизм спектріндегі адамдар қатысқан онлайн зерттеуде расталды. Сондай-ақ, аутизм спектріндегі адамдардың орташа есеппен «гипержүйеленушілер» екені де расталды. 23andMe жеке геномикалық компаниясымен жұмыс істеген Барон Коэннің тобы 56 мың генотиптелген және жүйелеу коэффициентін тапсырған адамдарды зерттеді. Ол аутизмнің генетикасы мүгедектікпен байланысты гендерді ғана емес, сонымен қатар үлгілерді тану және нәрселердің қалай жұмыс істейтінін түсінудегі талантқа байланысты гендерді де қамтиды деген қорытындыға келді.

Нейроэндокринология

Барон Коэннің ЭС теориясындағы жұмысы оны жүктілік кезеңіндегі тестостеронның жоғары деңгейі ерлер арасындағы аутизмнің көбеюін түсіндіретін себеп болуы мүмкін бе, соны зерттеуге баулыды. 2004 жылы жарық көрген «Пренатальді тестостерон және сана» (MIT Press) кітабында Барон Коэн аутизмнің жатыр ішіндегі жыныстық стероидтар теориясын ұсынды. Ол бұл теорияны аутизмнің ерлерде жиі кездесуін түсіну мақсатымен жасады. 1997 жылы құрылған Кембридж балалар даму жобасын пайдалана отырып, жүктілік кезінде амниоцентезден өткен 600 әйелдің балаларын ұзақ мерзімді зерттеуге қатыстырды. Бұл зерттеу алғаш рет адамдарда жатыр ішіндегі тестостерон деңгейінің өзгеруі мен бала туғаннан кейінгі ми мен мінез-құлық дамуындағы жеке ерекшеліктердің арасындағы байланысты көрсетті. Оның командасы, қалыпты дамудағы балаларда көзбен байланыс, сөздік қорының дамуы, әлеуметтік қарым-қатынастардың сапасы, сананың теориясы және эмпатия коэффициентінің нәтижелерінің жатыр ішіндегі тестостерон деңгейімен кері байланысты екенін анықтады. Ал, керісінше, нақтылыққа назар аудару тестінің нәтижелері (детальдарға назар аудару), жүйелеу коэффициенті (SQ), тар қызығушылықтар мен аутистік белгілердің саны жатыр ішіндегі тестостерон деңгейімен тікелей байланысты болды. Осы зерттеуде оның командасы мидың сұр затының аймақтық көлемін және жатыр ішіндегі тестостеронмен байланысты ми қызметін зерттеу үшін алғашқы адам нейробейнелеу зерттеулерін жүргізді. Теорияны қолдайтын басқа да мәліметтер Барон Коэннің бала туғаннан кейінгі гормоналды зерттеулерінен алынды, онда аутистік ересектерде қандағы андрогендердің деңгейі жоғары екендігі және әйелдердегі аутистік мидың сұр және ақ заттарының көлемі «еркектік» сипаттамаға ие екендігі анықталды. Xu және тағы басқалардың тәуелсіз жануарлар моделі (2015, Физиология және мінез-құлық, 138, 13–20) жүктілік кезінде тестостерон деңгейінің жоғарылауы ұрпақта әлеуметтік қызығушылықтың төмендеуіне әкелетінін көрсетті. Барон Коэннің тобы поликистоздық жұмыртқалар синдромымен (ПЖС) ауырған аналардың ұрпақтарындағы аутизмнің деңгейін де зерттеді. Ол ПЖС-мен ауырған әйелдерде аутистік бала тууының ықтималдығы айтарлықтай жоғары екенін анықтады. Бұл зерттеу Швеция, Финляндия және Израильде де қайталанды. Бірақ теорияны толық тексеру үшін Барон Коэнге Кембридж балалар даму жобасынан гөрі үлкен үлгі қажет болды, өйткені аутизм халықтың 1%-ында ғана кездеседі. Сондықтан, 2015 жылы ол Данияның биобанкімен ынтымақтастыққа түсті, онда 20 мыңнан астам ұрық суы сақталған, оларды Данияның психиатриялық тізілімі арқылы аутизм диагнозымен байланыстырды. Ол жатыр ішіндегі андрогендерді тексерді және аутизм диагнозы қойылған балалардың жатыр ішінде тестостеронның жоғары деңгейіне және тестостеронның Δ4 жыныстық стероидтар прекурсорларына ұшырағанын анықтады. Бұл теорияны қолдайтын бір дәлел оның Эйндховендегі халықты зерттеуінен алынды, онда аутизм деңгейі басқа голланд қалаларына қарағанда екі есе жоғары болды, бұл қала IT орталығы екенін ескерсек. Сонымен қатар, аутистік балалардың аналары мен әкелері де нақтылыққа назар аудару тестінде орташа көрсеткіштен жоғары балл алғанын анықтады, бұл жүйелеудің маңызды шарты болып табылады. 2001 жылы ол аутизм спектрінің коэффициентін (АСҚ) жасады, ол адамның аутистік қасиеттерінің санын өлшейтін елу сұрақтан тұратын жиынтық. Бұл аутистік белгілердің жалпы халық арасында кең таралғанын және аутистік адамдар аутистік емес адамдарға қарағанда орташа есеппен жоғары балл жинағанын көрсеткен алғашқы өлшемдердің бірі болды. АСҚ кейіннен жүздеген зерттеулерде, соның ішінде жарты миллион адамды зерттеуде қолданылды, STEM саласында жұмыс істейтіндерде жыныстық айырмашылықтар мен жоғары баллдар байқалды. Барон Коэн сондай-ақ арнайы білім беруде қолдану үшін «Ақыл-ойды оқу» әдісін жасады. Оның командасы сондай-ақ мектепке дейінгі жастағы аутистік балаларға эмоцияларды тануды үйретуге бағытталған «The Transporters» анимациялық сериясын жасады және Ұлыбританияда лего терапиясының алғашқы клиникалық сынағын жүргізді, нәтижесінде аутистік балалардың әлеуметтік дағдылары жақсарғанын анықтады. Барон Коэн аутизмді зерттеуге де үлес қосты. Ол аутистік адамдар қылмыстық сот жүйесінде сәтсіздікке ұшырайтынын, өз-өзіне қол жұмсау деңгейінің жоғары екенін, босанғаннан кейінгі депрессияның және медициналық және физикалық денсаулық жағдайларының жоғары екенін анықтады.

Қабылдау

Spectrum News барон Коэннің ақыл теориясы бойынша жұмысын "маңызды зерттеу" деп сипаттады. The Lancet журналы оны "өте білімді адам" деп сипаттады, бірақ оның толерантты, әртүрлі қоғамды жақтауы, мұнда айырмашылықтар құрметтеліп, дамытылатыны оның ғылымының адамдық жағын көрсетеді. Барон Коэннің "Негізгі айырмашылық" кітабын The Guardian "күшті және шабыттандыратын" деп сипаттаса, "Үлгі іздеушілер" кітабы New York Times басылымының редакторының таңдауы болды. "Феноменология және танымдық ғылымдар" журналында жарияланған кітап туралы рецензия "Негізгі айырмашылықты" "көп көңіл көншілік тудыратын" деп сипаттады. Time журналы оның жүйелеу қасиеттеріне қатысты көзқарастары "кейбір аутистік балалардың ата-аналарының наразылығын тудырды, олар оның отбасыларының күйзелісін төмен бағалап көрсетеді" деп жазды. Барон Коэн және оның "Зұлымдық ғылымы" кітабы New York Times газетінде "жаңаша зұлымдық туралы ойлаудың қарапайым, бірақ көндіретін гипотезасын ұсынған" жүлделі психолог ретінде сипатталды. Барон Коэн "эмпатиялық жүйелеу теориясы" үшін сынға ұшырады, ол адамдар екі өлшем бойынша (эмпатиялық және жүйелеу) ұпайларына сәйкес жіктелуі мүмкін екенін, әйелдер эмпатиялық өлшемде жоғары ұпай жинауға бейім, ал ерлер жүйелеу өлшемде жоғары ұпай жинауға бейім екенін көрсетеді. Феминист ғалымдар, соның ішінде Корделия Файн, нейробиолог Джина Риппон және Лиз Эллиот оның аутизмге қатысты еркек ми теориясына қарсы шығып, оны "нейроқалпылық" және нейросексизм деп атады. Риппон сондай-ақ мидың әртүрлі түрлерін сипаттау үшін "еркек" және "әйел" сөздерін қолдануға қарсы және ми түрлері жыныстарға сәйкес келмейтінін айтады. Барон Коэн жыныстық айырмашылықтардың нейробиологиясын нейросексизм айыбынан қорғап, "Файннің нейросексизм айыбы – ғылымды саясатпен қате араластыру" деп, "Сіз жыныстық айырмашылықтардың табиғатына қызығушылық танытатын ғалым бола аласыз, сонымен бірге тең мүмкіндіктерді қолдайтын және барлық түрдегі кемсітушілікке қарсы бола аласыз" деп дәлелдеді. Time журналы сондай-ақ Барон Коэн ұсынған ассортиментті жұптасу теориясын сынға алды, ол негізінен болжамдық және анекдоттық деректерге негізделгенін мәлімдеді. Теория бойынша, аутизм деңгейі өсіп келеді, өйткені "жүйелеушілер", аутистік қасиеттері бар адамдар бір-бірімен үйленуге бейім және салыстырмалы түрде жақында болған әлеуметтік өзгерістерге байланысты аутистік балалары болу ықтималдығы жоғары. Джеймс Макграт аутизм спектрінің коэффициентін сынға алып, математикаға қызығушылық танытса, ұпайдың өсетінін, ал әдебиет пен өнерге қызығушылық танытса, төмендейтінін жазды. Оның айтуынша, бұл аутистік адамдардың көпшілігі математикадан жақсы деген қате пікірге әкеледі. Барон Коэн бұл сұраққа математикалық қызығушылық туралы сұрақтар жоқ екенін және AQ ғылыми және математикалық таланттармен байланысты екендігі бірнеше зерттеулерде табылғанын айтып, бұлардың күшті жүйелеу сияқты ортақ механизмге ие болуы мүмкін екенін айтты. AQ жүздеген тәуелсіз зерттеулерде қолданылды, бұл психологиялық және биологиялық айнымалылар адамның аутистік қасиеттерінің санымен байланысты екенін көрсетеді. Сыншылар оның жұмысы аутистік спектрдегі бұзылыстармен ауыр жұмыс істейтін адамдарға бағытталғандықтан, оны кең үлгілермен тәуелсіз қайталауды қажет етеді және оның теориялары субъективті қабылдауларға негізделген дейді. Ақыл-ойдың соқырлығы туралы гипотеза ғылыми қауымдастық тарапынан сынға ұшырады. Барон Коэн сондай-ақ зерттеулердің басым көпшілігі аутизмнің әртүрлілігіне қарамастан, зерттеу нәтижелерін қайталады және ақыл-ой соқырлығы мен ЭС теорияларының болжамын қолдайтын ғылыми дәлелдемелердің үлкен қорын елемеуге болмайды деп түсіндірді. Барон Коэннің ақыл-ой соқырлығы туралы теорияларын академиялық философтар, әсіресе аутистік академиялық философтар, аутистік емес адамдар аутистік емес адамдардың ішкі күйлеріне аутистік адамдар сияқты соқыр екендігіне байланысты күмән келтіреді. Барон Коэн "қос эмпатия" проблемасы осы салаға маңызды үлес қосады деп санайды. Барон Коэннің аутизмге қатысты ақыл-ой теориясы туралы тұжырымдамасын сынға алу да бар, бұл аутистік адамдарды толыққанды адам емес деп жіктейді дегенді білдіреді. Барон Коэн аутистік адамдар толыққанды адам екеніне жауап берді және ақыл-ой теориясы немесе танымдық эмпатия қоңырау қисығында бар. Ол аутизмді нейрологиялық әртүрлілік және мүгеліктік ретінде қарастырады.

Тану

Барон Коэнге 1990 жылы BPS-тен Спирман медалі, Америка Психологиялық қауымдастығының МакАндлес сыйлығы, 1993 жылы BPS-тен Клиникалық психология бойынша Мэй Дэвидсон сыйлығы және 2006 жылы BPS-тен Президенттер сыйлығы табысталды. Ол 2012 жылы Абертай университетінен құрметті доктор дәрежесін алды, ал 2013 жылы Аутизмді зерттеуге қосқан үлесі үшін Wissenschaftliche Gesellschaft Autismus Spektrum ұйымынан өмір бойы жетістіктері үшін Каннер Аспергер медалін алды. Сонымен қатар, ол аутизммен күресетін адамдарға көрсеткен қызметтері үшін 2021 жылғы Жаңа жылдық құрметпен марапатталды. Барон Коэннің Mindreading және The Transporters арнайы білім беру бағдарламалық қамтамасы 2002 және 2007 жылдары Британ кино және телеарна өнер академиясының (BAFTA) сыйлығына ие болды.

Жеке өмір

1987 жылы Барон Коэн Бриджит Линдлиге үйленді. Олардың үш баласы бар. Оның үлкен ағасы Дэн Барон Коэн және үш кіші туысы бар, інісі Эш Барон Коэн мен қарындастары Сюзи мен Лиз.