Кіріспе

Тикуна, Тикуна, Тукуна немесе Тукуна – Амазонка бассейнінде, Бразилия, Перу және Колумбия елдерін қоса алғанда, шамамен 50 000 адам сөйлейтін тіл. Бұл Тикуна халқының туған тілі және этнологтар оны «тұрақты» деп санайды. Тикуна көбінесе оқшауланған тіл ретінде жіктеледі, бірақ ол жойылған Юри тілімен байланысты болуы мүмкін (Tïcuna Yuri қараңыз), сондай-ақ Тикуна мен Карабайо арасындағы ұқсастықтарды көрсететін зерттеулер де бар. Бұл тоналы тіл, сондықтан бірдей дыбыс бірліктері бар сөздердің мағынасы оларды айту кезінде қолданылатын тонға байланысты күрт өзгеруі мүмкін. Тикуна Магта, Магута, Тукуна/Тукуна және Тукна деп те белгілі.

Бразилия

Тикуна тілі – Бразилияда ең көп таралған жергілікті тіл. Тикуна халқының 50%-дан астамы Бразилияда тұрса да, Бразилияда ана тілінде білім беруге инвестиция жасау жақында ғана басталды. Бразилиялық тикуналардың қазір жазылған әдебиеттері бар, ал білім беруді Бразилияның Үндістерді қолдау ұлттық қоры (FUNAI) және Білім министрлігі жүзеге асырады. Тикуна тіліндегі оқулықтарды балаларды португал және тикуна тілдерінде оқытатын жергілікті мұғалімдер пайдаланады. Ірі жоба аясында дәстүрлі әңгімелер жазылып, оқыған тикуналарға тәжірибе жинау үшін әдеби материалдар ұсынылуда. Тикуна тілінде білім алу – бұл ерекше құқық емес, Бразилия үкіметінің барлық маңызды этникалық топтарға өз тілінде білім беруді қамтамасыз ету жөніндегі ірі жобасының бір бөлігі. 2012 жылы Бразилия үкіметі ЖИТС-тің алдын алу және әйелдерге қатысты зорлық-зомбылыққа қарсы күресу жөніндегі білім беру кампаниясын іске қосты, бұл Бразилияда жергілікті тілде өткізілген алғашқы мұндай кампания болды.

Перу

Перудегі тикуналар кем дегенде 1960 жылдан бері ана тілінде білім алып келеді. Олар қолданатын жазу жүйесі, көрінетін болса, Бразилиядағы жазу жүйесін жасауға негіз болған. Дегенмен, перулік тикуналарға қолжетімді әдебиеттердің көп бөлігі стандартты оқулықтардан тұрады.

Колумбия

Колумбиялық тикуналар, егер мектепке қатысу мүмкіндігі болса, испан тілінде оқытылады. Бразилияда тикуна мектептері құрылғаннан бері кейбіреулері сонда оқуға бара бастады.

Мәсіхшілер қызметі

Тикуна халқына бірнеше христиандық миссиялар жетті. Бұл миссиялар Киелі кітапты тикуна тіліне аударды және Латын Америкасы Министрліктері (LAM) арқылы тикуна, португал және испан тілдерінде апта ішінде радио хабарларын таратуда.

Сауаттылық

Тикуна тілі мектептерде оқытылудан басқа, Бразилия мен Перуде жыл сайын оннан астам кітап жарық көреді. Бұл кітаптарда, мысалы, Тіл мұражайында қолданылатын күрделі ғылыми нотацияның орнына, португал тіліне ұқсас, арнайы жасалған фонетикалық жазу жүйесі қолданылады (C әрпінің орнына K, ал NH әрпінің орнына Ñ қолданылады). Мектепте тикуна тілі ресми түрде оқытылады. Католик миссионерлері орналасқан аймандардағы мектептерде балалар португал немесе испан тілдерін де үйренеді.

Тілдік құрылым

Тикуна тілі морфологиялық жағынан шамалы оқшауланған тіл, яғни көптеген сөздер бір ғана морфемадан тұрады. Дегенмен, Тикуна тіліндегі сөздер әдетте бірнеше буыннан тұрады, бұл вьетнам тілі сияқты оқшауланған тілдерден өзгеше. Тикуна Оңтүстік Америка үшін ерекше тоналды тіл, онда 10-нан астам, көбінесе контурлы тон бар. Тондар тек орфографиялық түрде, диакритикалық белгілермен, олардың шатасу мүмкіндігі болған жағдайда ғана белгіленеді. Алты дауысты дыбыс мұрынды немесе көмекейлі болуы мүмкін; сондай-ақ, дауыссыз дыбыстар да көмекейленуі мүмкін. Көмекейлік тоқтау «x» деп жазылады, ал алтыншы дауысты дыбыс «ü». Типологиялық тұрғыдан, Тикуна тіліндегі сөздердің реті субъект-етістік-объект (SVO) болып келеді, бірақ ерекше жағдайларда тілдің ішінде өзгеріске ұшырауы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, күрделі тонға ие оқшауланған тоналды тілдер жоғары ылғалдылық және орташа температурасы жоғары аймақтарда жиірек кездеседі, себебі суық және құрғақ ауада дауыс байланыстары тұрақсыз тонды шығаруға бейім. Тикуна тілі осы зерттеудегі маңызды тілдердің бірі болды, өйткені оның тондары кең таралған және күрделі.

Жіктеу

Кейбіреулер тикуна тілін макро-аруакано немесе макро-тукано тілдер тобымен байланыстыруға тырысқан, бірақ дәлелдердің жетіспеуіне байланысты бұл жіктемелердің бәрі күмәнді болып саналады. Соңғы кездегі бір гипотеза бойынша, Юри-Тикуна тілі Духо тобына жататын салибан және хоти тілдерімен байланысты. Дегенмен, лингвистикалық консенсус бойынша, Юри тілі жойылғандықтан, тикуна тілі қазіргі кезде жеке тіл ретінде қарастырылады.