5 қараша – От пен фейерверктер фестивалі

Кіріспе

Англияда пайда болған жыл сайынғы дәстүр.

Гай Фокс түні, сондай-ақ Гай Фокс күні, Оттық түн және Фейерверктер түні деп те аталады, – 5 қарашада, негізінен Ұлыбританияда тойланатын жылдық еске алу күні. Онда от жағу және фейерверк көрсетулері ұйымдастырылады. Оның тарихы 1605 жылғы 5 қарашадағы оқиғалармен басталады, сол күні Гай Фокс, Оқ-дәрі құнсұрауының мүшесі, Лордтар палатасының астына жасырылған жарылғыш заттарды күзетіп тұрғанда ұсталды. Католик құнсұраушылар протестант король Джеймс I және оның Парламентін өлтіруді жоспарлаған. Король аман қалғанын тойлап, халық Лондон төңірегінде от жақты. Бірнеше айдан кейін қабылданған 5 қарашаны сақтау туралы заң, құнсұраудың сәтсіз аяқталуына ризашылық білдіру үшін жыл сайынғы мемлекеттік мереке белгіледі. Бірнеше онжылдықтар ішінде «Оқ-дәрі сатқындығы күні» (Gunpowder Treason Day) ағылшын мемлекетінің басты еске алу күніне айналды. Онда күшті протестанттық діни мағына болғандықтан, ол католиктерге қарсы сезімдердің ортасы болды. Пуритандар «папалықтың» қауіптілігі туралы уағыздар айтты, ал мереке кезінде қарапайым халық папа сияқты жек көретін тұлғалардың бейнелерін жағып жіберді. 18 ғасырдың соңында балалар Гай Фокстың бейнелерін алып, ақша сұрай бастады, ал 5 қараша біртіндеп Гай Фокс күні деп белгілі болды. Льюс және Гилдфорд сияқты қалалар 19 ғасырда таптық қақтығыстардың ошағы болды, олар қазір де бейбіт түрде тойланатын дәстүрлерді қалыптастырды. 1850 жылдары көзқарастардың өзгеруі күнінің католиктерге қарсы риторикасын азайтуға әкелді, ал 5 қарашаны сақтау туралы заң 1859 жылы жойылды. Көп ұзамай зорлық-зомбылыққа тоқтама салынды, ал 20 ғасырға қарай Гай Фокс күні көңілді әлеуметтік мерекеге айналды, бірақ бастапқы мағынасының көп бөлігін жоғалтты. Қазіргі Гай Фокс түні көбінесе ірі ұйымдастырылған шараларда тойланады. Империялық отарлар Гай Фокс түнін теңіз арқылы, Солтүстік Америкадағы отарларға дейін таратып, онда оны «Папа күні» деп атады. Алайда, Америка революциясы басталғаннан кейін бұл мереке тоқтатылды. Гай Фокс түнінің Самхэйн сияқты ежелгі дәстүрлерді протестанттықтармен алмастырғаны туралы мәлімдемелер күмәнді.

Guy Fawkes Night, also known as Guy Fawkes Day, Bonfire Night and Fireworks Night, is an annual commemoration observed on 5 November, primarily in Great Britain, involving bonfires and fireworks displays. Its history begins with the events of 5 November 1605 O. S., when Guy Fawkes, a member of the Gunpowder Plot, was arrested while guarding explosives the plotters had placed beneath the House of Lords. The Catholic plotters had intended to assassinate Protestant king James I and his parliament. Celebrating that the king had survived, people lit bonfires around London. Months later, the Observance of 5th November Act mandated an annual public day of thanksgiving for the plot's failure. Within a few decades Gunpowder Treason Day, as it was known, became the predominant English state commemoration. As it carried strong Protestant religious overtones it also became a focus for anti Catholic sentiment. Puritans delivered sermons regarding the perceived dangers of popery, while during increasingly raucous celebrations common folk burnt effigies of popular hate figures, such as the Pope. Towards the end of the 18th century children began begging for money with effigies of Guy Fawkes and 5 November gradually became known as Guy Fawkes Day. Towns such as Lewes and Guildford were in the 19th century scenes of increasingly violent class based confrontations, fostering traditions those towns celebrate still, albeit peacefully. In the 1850s changing attitudes resulted in the toning down of much of the day's anti Catholic rhetoric, and the Observance of 5th November Act was repealed in 1859. Eventually the violence was dealt with, and by the 20th century Guy Fawkes Day had become an enjoyable social commemoration, although lacking much of its original focus. The present day Guy Fawkes Night is usually celebrated at large organised events. Settlers exported Guy Fawkes Night to overseas colonies, including some in North America, where it was known as Pope Day. Those festivities died out with the onset of the American Revolution. Claims that Guy Fawkes Night was a Protestant replacement for older customs such as Samhain are disputed.

Ұлыбританияның тарихы мен шығу тегі

Гай Фокс түнінің бастауы 1605 жылғы оқ-дәрі құпиясына байланысты, ол провинциялық ағылшын католиктерінің тобының Англияның протестант королі Джеймс I және Шотландияның VI-ын өлтіру және оны католик мемлекет басшысымен ауыстыру жоспары болған. 5 қарашада Гай Фокс қамауға алынғаннан кейін, ол Лордтар палатасының астына жасырылған жарылғыш заттардың қоймасын күзетіп тұрған еді. Джеймс I-нің кеңесі халыққа корольдің аман қалғанын отпен тойлауға рұқсат берді, бірақ бұл "ешқандай қауіпсіздіксіз немесе тәртіпсіздіксіз" болу керек еді. Осылайша, 1605 жыл құпияның сәтсіз аяқталғаны тойланған алғашқы жыл болды. Келесі қаңтарда, аман қалған қастандықшылар өлім жазасына кесілгенге дейін бірнеше күн бұрын Парламент, Джеймс I-нің бастамасымен, 5 қарашаны сақтау туралы акт қабылдады, ол көбінесе "Алғыс айту туралы акт" деп аталады. Бұл идеяны пуритандық парламент мүшесі Эдвард Монтегю ұсынды, ол корольдің құдайлық араласу арқылы құтқарылуы ресми түрде мойындалуға лайық екенін айтты және 5 қарашаны алғыс айту күні ретінде бос ұстап, теориялық тұрғыдан шіркеуге баруды міндетті етті. Сол күні Англия шіркеуінің жалпы дұғалар кітабына жаңа құлшылық нысаны қосылды. Ең алғашқы тойлаулар туралы көп мәлімет жоқ. Карлайл, Норвич және Ноттингем сияқты елді мекендердегі муниципалитеттер (қалалық басқарулар) музыка мен артиллериялық салют ұйымдастырды. Кентербери 1607 жылы 5 қарашаны оқ-дәрі және фитильмен тойлады, ал үш жылдан кейін жергілікті билік өкілдеріне тамақ пен сусын, сондай-ақ музыка, жарылыстар және жергілікті жасақтардың шеруі ұсынылды. Бұл мереке алғаш рет жалпы халық тарапынан қалай тойланғаны туралы мәліметтер өте аз, бірақ деректерге сүйенсек, протестанттық бекініс болған Дорчестерде уағыз оқылған, шіркеу қоңыраулары соғылған, от пен фейерверктер жақылған.

Ертедегі маңызы

Тарихшы және жазушы Антония Фрейзердің айтуынша, уағыздалған алғашқы уағыздарды зерттеу католиктерге қарсы "күшті ынтамен құлшыныс" көрсеткен. 1612 жылы Римнің картасында басылып шыққан бес қараша уағызының бірінде Томас Тейлор "папистің қатыгездігінің жалпы сипаты" туралы айтты, ол "шегі жоққа жақын" болған. Мұндай хабарлар Франсис Херрингтің "Пиетас понтифика" (1610 жылы "Папизмнің ізгілігі" деп қайта басылды) және Джон Роудтың "Патша мен мемлекетке қарсы жасалған сатқындықтың қысқаша мазмұны" сияқты баспа еңбектерінде таратылды. Бұл еңбек 1606 жылы "надан және қарапайым халықты папистердің алдауына ұшырамайын деп" білім беруге тырысты. 1620 жылдарға қарай Бесінші күнді елдің барлық базар қалалары мен ауылдарында тойлау болды, бірақ бүкіл Англияда оны тойлауға бірнеше жыл кетті. Ол кезде "Оқ-дәрі сатқындығы күні" деп аталған бұл күн ағылшын мемлекетінің ең маңызды мерекесіне айналды. Кейбір қалалар бұл күнді мерекелік тойға айналдырып, қоғамдық ішімдіктер мен салтанатты шерулер ұйымдастырды. Джеймстің испандық сыртқы саясатына, халықаралық протестантизмнің және католицизмнің құлдырауына алаңдаған протестант дінбасылары бұл күннің маңыздылығын мойындап, әр 5 қарашада лайықты және терең алғыс айтуға шақырды. 1625 жылы Джеймстің ұлы, болашақ Карл I, католиктік Генриетта Марияға үйленгенде, ағылшын протестанттарының бірлігі әлсіреп кетті. Пуритандар некеге қарсы жаңа дұға жариялап, бүлік пен католицизмге қарсы ескертті. Сол жылдың 5 қарашасында папа мен шайтанның бейнелері өртелді, бұл тәжірибе туралы ең алғашқы хабар және ғасырлар бойы дәстүрдің бастауы болды. Карл билігі кезінде Оқ-дәрі сатқындығы күні жақтастық сипатқа ие болды. 1629 мен 1640 жылдар аралығында ол Парламентсіз билік жүргізді және Генри Бертон сияқты пуритандар католиктікке қадам деп санайтын арминиандыққа қолдау көрсеткен сияқты. 1636 жылы Кентербери архиепискобы Уильям Лаудтың басшылығымен ағылшын шіркеуі 5 қарашаны тек паптық емес, барлық бүлікшіл әрекеттерді айыптау үшін пайдалануға тырысты. Пуритандар қорғанысқа түсті, кейбіреулері шіркеуді одан әрі реформалауды талап етті. 1647 жылы Линкольнның Инн-Филдс-те "Құдайдың осы патшалықты папистердің тозақтық заговорларынан құтқарып алудағы зор мейірімін" еске түсірді, онда суда жанған от шаштары (католиктердің "тозақ рухтарымен" байланысын бейнелейтін) және от қораптары болды, олардың көптеген зымырандары патшаға қарсы заговорлар жасау үшін "төменнен келетін папистік рухтарды" білдірді. Фавкс пен папаның бейнелері болды, соңғысы римдік жер асты құдайы Плутонмен бейнеленген. 1649 жылы Карл I-нің өлім жазасына кесілгеннен кейін елдің жаңа республикалық режимі 5 қарашаға қалай қарау керектігін шеше алмады. Бұрынғы діни мейрамдар мен мемлекеттік мерейтойлар жүйесінен айырмашылығы, ол сақталып қалды, бірақ монархия емес, парламенттік үкімет пен протестантизмді мерекелеу ретінде. Автокөліктердегі жолаушылардан алкоголь мен отқа ақша талап ету орын алды. Якобындар үшін бейнелерді өртеу 1673 жылы Чарльздің ағасы Йорк герцогы католик дінін қабылдағаннан кейін де жалғасты. Оған жауап ретінде, 1000-ға жуық адаммен шеруде жүріп, шәкірттер паптық символдармен безендірілген Бабылдың жезөкшесінің мүсінін атып жіберді. Кейінгі жылдары да осыған ұқсас оқиғалар орын алды. 1677 жылы 17 қарашада католиктерге қарсы қызу күрес кезінде Папаның үлкен мүсіні өртелді, оның құрсағында "отты сезінген кезде қорқынышты үн шығарған" тірі мысықтар болды. Екі жылдан кейін, қауымнан шығарылудың ең ауыр кезеңін бастан кешірген бір бақылаушы: "5 қарашада түнде, көптеген от жағылды және папалар өртелді, мұндай көрініс бұрын болған емес". 1682 жылы болған зорлық-зомбылық оқиғалары Лондонның әскери күштерін әрекетке мәжбүр етті, ал келесі жылы мұндай оқиғалардың қайталануын болдырмау үшін от жағу мен салют жасауды тыйым салатын жарлық шығарылды. 1685 жылы патша болған Джеймс II (бұрын Йорк герцогы) кезінде де сауық-сауық жасауға тыйым салынды. Алайда, үкіметтің Оқ-дәрі сатқындығы күнін тойлауды азайтуға тырысуы негізінен сәтсіз болды, ал кейбіреулер Лондонда от жағуға тыйым салуға (папаның бейнесі тағы да өртеледі деп қорқып) "католицизмге қарсы куәлік ретінде" терезелеріне шамдар қойып, жауап берді. 1688 жылы Джеймсті Вильгельм Оранский құлатып жібергенде, маңыздысы, 5 қарашада Англияға келген. Бұл күннің оқиғалары азаттық пен дінді мерекелеуге айналды, анти-якобиттік элементтермен. Бұрынғы өртке тыйым салу саяси себептермен болғанмен, "көп зияндылық жасайтын шұңқырлар" болғандықтан, қауіпсіздік үшін салют жасауға тыйым салынды.

According to historian and author Antonia Fraser, a study of the earliest sermons preached demonstrates an anti Catholic concentration "mystical in its fervour". Delivering one of five 5 November sermons printed in A Mappe of Rome in 1612, Thomas Taylor spoke of the "generality of his [a papist's] cruelty", which had been "almost without bounds". Such messages were also spread in printed works such as Francis Herring's Pietas Pontifica (republished in 1610 as Popish Piety), and John Rhode's A Brief Summe of the Treason intended against the King & State, which in 1606 sought to educate "the simple and ignorant that they be not seduced any longer by papists". By the 1620s the Fifth was honoured in market towns and villages across the country, though it was some years before it was commemorated throughout England. Gunpowder Treason Day, as it was then known, became the predominant English state commemoration. Some parishes made the day a festive occasion, with public drinking and solemn processions. Concerned though about James's pro Spanish foreign policy, the decline of international Protestantism, and Catholicism in general, Protestant clergymen who recognised the day's significance called for more dignified and profound thanksgivings each 5 November. What unity English Protestants had shared in the plot's immediate aftermath began to fade when in 1625 James's son, the future Charles I, married the Catholic Henrietta Maria of France. Puritans reacted to the marriage by issuing a new prayer to warn against rebellion and Catholicism, and on 5 November that year, effigies of the pope and the devil were burnt, the earliest such report of this practice and the beginning of centuries of tradition. During Charles's reign Gunpowder Treason Day became increasingly partisan. Between 1629 and 1640 he ruled without Parliament, and he seemed to support Arminianism, regarded by Puritans such as Henry Burton as a step toward Catholicism. By 1636, under the leadership of the Arminian Archbishop of Canterbury William Laud, the English church was trying to use 5 November to denounce all seditious practices, and not just popery. Puritans went on the defensive, some pressing for further reformation of the Church. A display in 1647 at Lincoln's Inn Fields commemorated "God's great mercy in delivering this kingdom from the hellish plots of papists", and included fireballs burning in the water (symbolising a Catholic association with "infernal spirits") and fireboxes, their many rockets suggestive of "popish spirits coming from below" to enact plots against the king. Effigies of Fawkes and the pope were present, the latter represented by Pluto, Roman god of the underworld. Following Charles I's execution in 1649, the country's new republican regime remained undecided on how to treat 5 November. Unlike the old system of religious feasts and State anniversaries, it survived, but as a celebration of parliamentary government and Protestantism, and not of monarchy. demanding money from coach occupants for alcohol and bonfires. The burning of effigies, largely unknown to the Jacobeans, continued in 1673 when Charles's brother, the Duke of York, converted to Catholicism. In response, accompanied by a procession of about 1,000 people, the apprentices fired an effigy of the Whore of Babylon, bedecked with a range of papal symbols. Similar scenes occurred over the following few years. On 17 November 1677, anti Catholic fervour saw the Accession Day marked by the burning of a large effigy of the pope – his belly filled with live cats "who squalled most hideously as soon as they felt the fire" – and two effigies of devils "whispering in his ear". Two years later, as the exclusion crisis reached its zenith, an observer noted that "the 5th at night, being gunpowder treason, there were many bonfires and burning of popes as has ever been seen". Violent scenes in 1682 forced London's militia into action, and to prevent any repetition the following year a proclamation was issued, banning bonfires and fireworks. Fireworks were also banned under James II (previously the Duke of York), who became king in 1685. Attempts by the government to tone down Gunpowder Treason Day celebrations were, however, largely unsuccessful, and some reacted to a ban on bonfires in London (born from a fear of more burnings of the pope's effigy) by placing candles in their windows, "as a witness against Catholicism". When James was deposed in 1688 by William of Orange – who, importantly, landed in England on 5 November – the day's events turned also to the celebration of freedom and religion, with elements of anti Jacobitism. While the earlier ban on bonfires was politically motivated, a ban on fireworks was maintained for safety reasons, "much mischief having been done by squibs".

Гай Фокс күні

Уильям III-нің туған күні 4 қарашаға сәйкес келді, демек, екі күн дәстүрлі вигтер үшін маңызды екі мерекеге айналды. Вильгельм 5 қарашадағы алғыс айту қызметін оның «бақытты келуі» және «Шіркеуіміз бен Ұлтымыздың құтқарылуы» үшін алғыс айтуды қосу үшін өзгертуге бұйрық берді. 1690 жылдары ол Ирландияда протестанттық үстемдікті қайта орнатты, ал 5 қараша, кейде шіркеу қоңырауларымен және азаматтық кештермен белгіленетін, оның туған күнінің естеліктерімен ығыстырылды. 19 ғасырдан бастап 5 қараша мерекелері діни сипат алды. (Оның Солтүстік Ирландияда тойлануы әлі де даулы болып қалуда, Шотландиядан өзгеше, онда түрлі қалаларда от жағу салты сақталған.) Англияда 49 ресми мерекелердің бірі ретінде билеуші топ үшін 5 қараша адмирал Эдвард Вернонның немесе Джон Уилкстің туған күні сияқты оқиғалармен көлеңкеленді, ал Георг II және Георг III тұсында, 1745 жылғы якобит көтерілісінен басқа, ол көбінесе «әдепті ойын-сауыққа», «ашу-ызамен толған алғыс айтуға» ұласпады. Бірақ қарапайым халық үшін бұл мереке тәртіпке қарсы наразылық білдіруге, зорлық-зомбылық пен шексіз той-думанға мүмкіндік берді. 1790 жылы «The Times» газеті «Гай Фокс үшін ақша тілеп жалбарынып жүрген» балалар туралы хабарлады, ал 1802 жылдың 4 қарашасында «Гай Фокс кейіпіндегі қорқынышты кейіпкерлері бар бірнеше бекершілер» ақша сұрап айыпталып, «бос және тәртіпсіз адамдар» ретінде түрмеге жабылды. 5 қараша «көп мағыналы оқиғаға айналды, көптеген сілтемелермен толы, барлық адамға барлық нәрсені білдіретін». Төменгі таптың бүліктері жалғасты, Льюесте жыл сайынғы бүліктер, «құрметті үй иелерін» қорқыту және көшелерде жағылған шайбақ бөшкелерін домалату туралы хабарлар тарады. Гилфордта өзін «гайд» деп атаған ойын-сауықшылар тобы жергілікті тұрғындарды қорқытты; іс жүргізу кез келген тарихи естеліктерден гөрі ескі дауларды реттеумен және жалпы хаостың тудыруымен айналысты. Бұрынғы дәстүрлі мерекелердің ортасы болған Эксетерде де ұқсас мәселелер туды. 1831 жылы Эксетердің жаңа епискобы Генри Филлпотстың мүсіні өртелді, ол парламенттік реформаға қарсы болған және «жасырын католицизмге» қатысы бар деген күдік тудырған жоғары шіркеудің англикан және консерватор болды. 1843 жылы сауық-сауық өнерін тыйым салуға тырысу көбінесе назарсыз қалды, ал биліктің мерекелерді басуға жасаған әрекеттері зорлық-зомбылыққа және бірнеше констебльдің жарақаттануына әкелді. 19 ғасырда «The Times» газеті бірнеше рет бұл дәстүрдің төмендеп бара жатқанын, «соңғы жылдары ұмытылып бара жатқанын» хабарлады, бірақ тарихшы Дэвид Крессинің пікірінше, мұндай хабарлар «викториялық дәуірдің басқа тенденцияларын» көрсетті, оның ішінде протестанттық діни ынтаның төмендеуі – 5 қарашаны жалпы сақтамау емес. Католицизмді айыптау дәстүрі 18 ғасырдың басынан бері төмендеп келе жатқан еді, және королева Виктория сияқты көптеген адамдар оны ескірген деп есептеді. Эксетер көшелерімен 12 жаңа ағылшын католик епископтарының бейнелері шеру етті, ол 5 қараша мерекесінің әр жылдығында үлкен қоғамдық тәртіпсіздікке ұшырады. Бірақ біртіндеп мұндай көріністердің танымалдығы төмендеді. Парламентте аз қарсылықпен, Англиялық жалпы дұға кітабындағы 5 қарашадағы алғыс дұғасы жойылды, ал 1859 жылдың наурыз айында Мереке күндерін сақтау туралы заң 1605 жылғы 5 қараша заңын жойды. Билік ең жаман бұзушылықтармен күрескен сайын, қоғамдық әдеп біртіндеп қалпына келтірілді. Фейерверктерді сату шектелді, ал Гилфордтың «гайдтары» 1865 жылы бейтараптандырылды, бірақ бұл бір констебль үшін тым кеш болды, ол жараларынан қайтыс болды. Эксетерде зорлық-зомбылық бірнеше жылға созылды, 1867 жылы азық-түлік бағасының өсуіне ашуланып, олардың әдеттегі отын жағуларына тыйым салынған кезде, наразылық білдірген халық бір түнді екі рет қарулы жаяу әскермен Кафедралдық алаңнан қуылды. 1879 жылы тағы да бүліктер болды, бірақ 1894 жылдан кейін Кафедралдық алаңда ешқандай от жағылмады. Басқа жерлерде қоғамдық тәртіпсіздіктің эпизодтары 20 ғасырдың соңына дейін жалғасты, олармен бірге көптеген жарақаттарға әкелген фейерверк оқиғалары болды, бірақ Ұлттық фейерверк кодексі мен қоғамдық қауіпсіздіктің жақсаруы көп жағдайда мұндай оқиғаларға тоқтам берді.

William III's birthday fell on 4 November, and for orthodox Whigs the two days therefore became an important double anniversary. William ordered that the thanksgiving service for 5 November be amended to include thanks for his "happy arrival" and "the Deliverance of our Church and Nation". In the 1690s he re established Protestant rule in Ireland, and the Fifth, occasionally marked by the ringing of church bells and civic dinners, was consequently eclipsed by his birthday commemorations. From the 19th century, 5 November celebrations there became sectarian in nature. (Its celebration in Northern Ireland remains controversial, unlike in Scotland where bonfires continue to be lit in various cities.) In England though, as one of 49 official holidays, for the ruling class 5 November became overshadowed by events such as the birthdays of Admiral Edward Vernon, or John Wilkes, and under George II and George III, with the exception of the Jacobite Rising of 1745, it was largely "a polite entertainment rather than an occasion for vitriolic thanksgiving". For the lower classes, however, the anniversary was a chance to pit disorder against order, a pretext for violence and uncontrolled revelry. In 1790 The Times reported instances of children "begging for money for Guy Faux", and a report of 4 November 1802 described how "a set of idle fellows with some horrid figure dressed up as a Guy Faux" were convicted of begging and receiving money, and committed to prison as "idle and disorderly persons". The Fifth became "a polysemous occasion, replete with polyvalent cross referencing, meaning all things to all men". Lower class rioting continued, with reports in Lewes of annual rioting, intimidation of "respectable householders" and the rolling through the streets of lit tar barrels. In Guildford, gangs of revellers who called themselves "guys" terrorised the local population; proceedings were concerned more with the settling of old arguments and general mayhem, than any historical reminiscences. Similar problems arose in Exeter, originally the scene of more traditional celebrations. In 1831 an effigy was burnt of the new Bishop of Exeter Henry Phillpotts, a High Church Anglican and High Tory who opposed parliamentary reform, and who was also suspected of being involved in "creeping popery". A local ban on fireworks in 1843 was largely ignored, and attempts by the authorities to suppress the celebrations resulted in violent protests and several injured constables. On several occasions during the 19th century The Times reported that the tradition was in decline, being "of late years almost forgotten", but in the opinion of historian David Cressy, such reports reflected "other Victorian trends", including a lessening of Protestant religious zeal—not general observance of the Fifth. The traditional denunciations of Catholicism had been in decline since the early 18th century, and were thought by many, including Queen Victoria, to be outdated, Effigies of the 12 new English Catholic bishops were paraded through Exeter, already the scene of severe public disorder on each anniversary of the Fifth. Gradually, however, such scenes became less popular. With little resistance in Parliament, the thanksgiving prayer of 5 November contained in the Anglican Book of Common Prayer was abolished, and in March 1859 the Anniversary Days Observance Act repealed the Observance of 5th November Act 1605. As the authorities dealt with the worst excesses, public decorum was gradually restored. The sale of fireworks was restricted, and the Guildford "guys" were neutralized in 1865, although this was too late for one constable, who died of his wounds. Violence continued in Exeter for some years, peaking in 1867 when, incensed by rising food prices and banned from firing their customary bonfire, a mob was twice in one night driven from Cathedral Close by armed infantry. Further riots occurred in 1879, but there were no more bonfires in Cathedral Close after 1894. Elsewhere, sporadic instances of public disorder persisted late into the 20th century, accompanied by large numbers of firework related accidents, but a national Firework Code and improved public safety has in most cases brought an end to such things.

Басқа әдет-ғұрыптармен ұқсастықтар

Тарихшылар Гай Фокс күнін ежелгі кельт мейрамы Самин немесе Калан Гаафтың протестанттық алмастырғышы ретінде жиі қарастырады, бұл мейрамдарды шіркеу сіңіріп алып, оларды Барлық Әулиелер күні мен Барлық Жандар күніне айналдырған. Шотланд антропологы Джеймс Джордж Фрейзер "Алтын тармақ" еңбегінде Гай Фокс күнін "ескі дәстүрлердің қазіргі заманғы формада жаңаруының" мысалы деп атады. Дэвид Андердаун 1987 жылғы "Көңілділік, бүлік және қарсылық" атты еңбегінде Құрбандық күнін Хэллоуиннің орнын басатын күн ретінде қарастырды: "Ежелгі шіркеу көптеген пұтқа табынушылық мейрамдарын қабылдағандай, протестанттар да өздерінің рәсімдерін қабылдап, ескі формаларды бейімдеді немесе оларға балама ұсынды". Мерекені тойлау үшін от жағу дәстүрі, әрине, мерекелік от жағудың ежелгі әдетінен алынған, бірақ 5 қараша 1605 жылғы еске алу Джеймс І-нің қауіпсіздігінен басқа нәрседен туындаған деген пікір, Дэвид Кресси айтуынша, "негізсіз болжам". Крессидің еңбегіне сілтеме жасай отырып, Рональд Хаттон оның қорытындысына келіседі, "Қысқасы, Солтүстік Уэльстегі, Мэн және Шотландияның орталық бөлігіндегі Хэллоуин оттары мен 5 қарашада Англияда пайда болған оттардың арасында ешқандай байланыс жоқ" деп жазады. Солтүстік Ирландияда кейбір қауымдар Гай Фокс түнін тойлайды, онда Бесінші күнді және Хэллоуиннің арасындағы шекара әрқашан анық емес. Осындай келіспеушіліктерге қарамастан, 2005 жылы Дэвид Каннадин 20 ғасырдың соңында американдық Хэллоуин тойлауларының британдық мәдениетке енуі мен Гай Фокс түніне тигізген әсері туралы пікір білдірді: "Қазіргі уақытта отбасылық от жағу жиындары бұрынғыдан гөрі аз танымал, ал көптеген ірі азаматтық тойлар денсаулық пен қауіпсіздік ережелерінің күшейіп бара жатуына байланысты тоқтатылды. Бірақ 5 қарашада мен өскен кезде онша танылмаған халықтық мереке – Хэллоуиннің орнын басып кетті. Британия енді менің жастығымдағы протестанттық ел емес, қазір көп дінді қоғам. Америкада өткізілетін Хэллоуин кеңінен таралып жатыр, бұл американдық мәдениет пен тұтынушылықтың Атлант мұхиты арқылы қаншалықты күшті тасымалдана алатынын көрсетеді". Солтүстік Ирландияда Ольстер протестанттары 11 шілдеде (11-ші түнде) от жағады. Фольклоршы Джек Сантино 11-ші түннің "Гай Фокс түніне ұқсас екенін атап өтеді, себебі ол протестанттық мемлекеттің құрылуы мен сақталуын тойлайды". Тағы бір сауық-сауық мерекесі – бес күндік индуист мейрамы Дивали (әдетте қазан мен қарашаның ортасында тойланады) 2010 жылы 5 қарашада басталды. Бұл "The Independent" газетінің екеуінің ұқсастығына қатысты пікір білдіруіне әкелді, тілшісі Кевин Роулинсон "қай отшашу жарқырап тұрады" деп ойлады.

Historians have often suggested that Guy Fawkes Day served as a Protestant replacement for the ancient Celtic festival of Samhain or Calan Gaeaf, pagan events that the church absorbed and transformed into All Hallow's Eve and All Souls' Day. In The Golden Bough, the Scottish anthropologist James George Frazer suggested that Guy Fawkes Day exemplifies "the recrudescence of old customs in modern shapes". David Underdown, writing in his 1987 work Revel, Riot, and Rebellion, viewed Gunpowder Treason Day as a replacement for Hallowe'en: "just as the early church had taken over many of the pagan feasts, so did Protestants acquire their own rituals, adapting older forms or providing substitutes for them". While the use of bonfires to mark the occasion was most likely taken from the ancient practice of lighting celebratory bonfires, the idea that the commemoration of 5 November 1605 ever originated from anything other than the safety of James I is, according to David Cressy, "speculative nonsense". Citing Cressy's work, Ronald Hutton agrees with his conclusion, writing, "There is, in brief, nothing to link the Hallowe'en fires of North Wales, Man, and central Scotland with those which appeared in England upon 5 November." Further confusion arises in Northern Ireland, where some communities celebrate Guy Fawkes Night; the distinction there between the Fifth and Halloween is not always clear. Despite such disagreements, in 2005 David Cannadine commented on the encroachment into British culture of late 20th century American Hallowe'en celebrations, and their effect on Guy Fawkes Night:

Nowadays, family bonfire gatherings are much less popular, and many once large civic celebrations have been given up because of increasingly intrusive health and safety regulations. But 5 November has also been overtaken by a popular festival that barely existed when I was growing up, and that is Halloween Britain is not the Protestant nation it was when I was young: it is now a multi faith society. And the Americanised Halloween is sweeping all before it—a vivid reminder of just how powerfully American culture and American consumerism can be transported across the Atlantic. In Northern Ireland, bonfires are lit on the Eleventh Night (11 July) by Ulster Protestants. Folklorist Jack Santino notes that the Eleventh Night is "thematically similar to Guy Fawkes Night in that it celebrates the establishment and maintenance of the Protestant state". Another celebration involving fireworks, the five day Hindu festival of Diwali (normally observed between mid October and November), in 2010 began on 5 November. This led The Independent to comment on the similarities between the two, its reporter Kevin Rawlinson wondering "which fireworks will burn brightest".

Басқа елдерде

Батырма сатқындық күні отарлаушылар арқылы әлемнің түкпір-түкпіріндегі отарларға, соның ішінде Ұлттар Достастығының мүшелеріне – Австралия, Жаңа Зеландия, Канада және Кариб теңізіндегі бірнеше елдерге таратылды. Австралияда Сиднейде (1788 жылы британдық жазалау отары ретінде құрылған) 1805 жылы Гай Фокс бейнесін шерумен көрсету және өртеу оқиғасы тіркелді, ал 1833 жылы, қала құрылғалы төрт жыл өткен соң, Перт қаласы Батырма сатқындық күнін мемлекеттік мереке ретінде атап өтті. 1970 жылдарға қарай Гай Фокс түні Австралияда сирек кездесе бастады, бұл шара Гай Фокске тікелей қатысы жоқ, тек отшашуға арналған күнге айналды. Көбінесе олар жыл сайын "жарық күні" деп аталатын түні іске қосылып, от жағу рәсімі де осы шараға кіретін. Кейбір штаттарда сауық-сауық күні немесе "жарық күні" жылдың әртүрлі уақытында тойланды, кейде 5 қарашада, бірақ көбінесе патшайымның туған күніне сай келетін. Балалардың отшашудан жарақаттану оқиғаларынан кейін, 1980 жылдардың басында барлық штаттар мен аумақтарда (АКТ-ден басқа) сауық-сауық күні мен отшашу сатуға тыйым салынды, бұл "жарық күнінің" соңына әкеп соқты. Жаңа Зеландияда, Канадада және Оңтүстік Африкада мерекелеудің белгілі бір дәрежеде сақталуы байқалады. Оңтүстік Африканың Кейптаун қаласындағы Кейп Флэтс аймағында Гай Фокс күні жастардың тәртіпсіздік әрекеттерімен байланысты. 21-ғасырдағы Канадада 5 қарашадағы Шаттық түні мерекелеулері көбінесе Ньюфаундленд және Лабрадор провинциясымен шектеледі. Бұл күн Сент-Винсент және Гренадиндерде де, Сент-Китс және Невисте де әлі де атап өтіледі, бірақ 1990 жылдары Антигуа мен Барбуданың отшашуға тыйым салуы осы елдегі танымалдығын төмендетті. Солтүстік Америкада еске алу рәсіміне бастапқыда көп көңіл бөлмеді, бірақ 1662 жылы 5 қарашада Бостонда от жағу кезінде ұсталған екі баланың тұтқындалуы, тарихшы Джеймс Шарптың пікірінше, "Бесінші күнді еске алудың құпия дәстүрінің бар екенін көрсетеді". Солтүстік Американың кейбір аймақтарында бұл күн "Папа күні" деп белгіленді, көбінесе колониялық Жаңа Англияда, сондай-ақ оңтүстікке қарай Чарльстонға дейін тойланды. 1630 жылы пуритандық қоныстанушылар құрған Бостон қаласында 1685 жылы, Яков II таққа отырған жылы алғашқы мереке өткізілді. Елу жылдан кейін, тағы да Бостонда, жергілікті дін қызметкері "көптеген адамдар Дорчестер мұнына барды, онда олар түнде үлкен от жағып, көптеген салюттар жасады", дегенмен күн трагедиямен аяқталды, өйткені "4 жас жігіт каноэмен үйге оралғанда, барлығы суға батып кетті". Он жылдан кейін бұл мерекелер жоғарғы тапқа үлкен наразылық туғызды және "Бостонның кез келген көшесінде, жолында немесе орнында үш адамнан астам, барлығы немесе олардың кез келгені таяқпен, клубпен немесе кез келген қарумен қаруланған, немесе маскамен жасырылған, немесе боялған немесе түсі өзгертілген, немесе кез келген түрде жасырылған, кез келген бейнелер немесе көркемдік заттармен" алауыздықтарды болдырмау үшін арнайы тәртіпсіздік заңы қабылданды. Алайда, жеткіліксіз ресурстарға ие болған Бостон билігі бұл заңды орындауға шамасы келмеді. 1740 жылдары топтық зорлық-зомбылық жиі кездесті, Бостон тұрғындарының топтары папаның мүсінін өртеу құрметі үшін күресті. Бірақ 1760 жылдардың ортасына қарай бұл толқулар басылды, ал отарлаушы Америка революцияға қарай жылжыған сайын, Папа күніне арналған таптық бәсекелестік британдықтарға қарсы сезімге жол берді. Автор Альфред Янгтың пікірінше, Папа күні 1764-65 жылдардағы мөртаңбалық заңға қарсы тұру үшін "негіз, символика және басшылықты" қамтамасыз етті, бұрынғы бандиттік бәсекелестікті Британияға қарсы біріккен қарсылыққа бағындырды. 1774 жылы Квебек заңының қабылдануы, француз канадалықтарына Квебек провинциясында католиктік діни сенімін еркін ұстануға кепілдік берді, бұл кейбір американдықтардың британдықтар "Папизм қағидаларын және француз заңдарын" енгізіп жатыр деген шағымдарын тудырды. Мұндай қорқыныштар Еуропадағы шіркеудің Америка тәуелсіздігіне қарсылық білдіруімен күшейтілді, бұл Папа күнінің қайта жаңғыру қаупін тудырды. 1775 жылы Джордж Вашингтон мұндай қайта тірілу туралы ойды елестете алмай, өзінің қол астындағыларға қатысуға тыйым салды: Бас қолбасшы Рим папасының мүсінін өртеудің күлкілі және балалық дәстүрін сақтау үшін жасалған жобаны бағалағандықтан, ол осы армияда офицерлер мен сарбаздардың болуы таңғалдырмайды, сондықтан мұндай қадамның орынсыздығын көре алмаймыз; біз Канада халқының достығы мен одақтастығын сұрап жатқан және шын мәнінде...

Gunpowder Treason Day was exported by settlers to colonies around the world, including members of the Commonwealth of Nations such as Australia, New Zealand, Canada, and various Caribbean nations. In Australia, Sydney (founded as a British penal colony in 1788) saw at least one instance of the parading and burning of a Guy Fawkes effigy in 1805, while in 1833, four years after its founding, Perth listed Gunpowder Treason Day as a public holiday. By the 1970s, Guy Fawkes Night had become less common in Australia, with the event simply an occasion to set off fireworks with little connection to Guy Fawkes. Mostly they were set off annually on a night called "cracker night" which would include the lighting of bonfires. Some states had their fireworks night or "cracker night" at different times of the year, with some being let off on 5 November, but most often, they were let off on the Queen's birthday. After a range of injuries to children involving fireworks, Fireworks nights and the sale of fireworks was banned in all states and territories except the ACT by the early 1980s, which saw the end of cracker night. Some measure of celebration remains in New Zealand, Canada, and South Africa. On the Cape Flats in Cape Town, South Africa, Guy Fawkes day has become associated with youth hooliganism. In Canada in the 21st century, celebrations of Bonfire Night on 5 November are largely confined to the province of Newfoundland and Labrador. The day is still marked in Saint Vincent and the Grenadines, and in Saint Kitts and Nevis, but a fireworks ban by Antigua and Barbuda during the 1990s reduced its popularity in that country. In North America the commemoration was at first paid scant attention, but the arrest of two boys caught lighting bonfires on 5 November 1662 in Boston suggests, in historian James Sharpe's view, that "an underground tradition of commemorating the Fifth existed". In parts of North America it was known as Pope Night, celebrated mainly in colonial New England, but also as far south as Charleston. In Boston, founded in 1630 by Puritan settlers, an early celebration was held in 1685, the same year that James II assumed the throne. Fifty years later, again in Boston, a local minister wrote "a Great number of people went over to Dorchester neck where at night they made a Great Bonfire and plaid off many fireworks", although the day ended in tragedy when "4 young men coming home in a Canoe were all Drowned". Ten years later the raucous celebrations were the cause of considerable annoyance to the upper classes and a special Riot Act was passed, to prevent "riotous tumultuous and disorderly assemblies of more than three persons, all or any of them armed with Sticks, Clubs or any kind of weapons, or disguised with vizards, or painted or discolored faces, or in any manner disguised, having any kind of imagery or pageantry, in any street, lane, or place in Boston". With inadequate resources, however, Boston's authorities were powerless to enforce the Act. In the 1740s gang violence became common, with groups of Boston residents battling for the honour of burning the pope's effigy. But by the mid 1760s these riots had subsided, and as colonial America moved towards revolution, the class rivalries featured during Pope Day gave way to anti British sentiment. In author Alfred Young's view, Pope Day provided the "scaffolding, symbolism, and leadership" for resistance to the Stamp Act in 1764–65, forgoing previous gang rivalries in favour of unified resistance to Britain. The passage in 1774 of the Quebec Act, which guaranteed French Canadians free practice of Catholicism in the Province of Quebec, provoked complaints from some Americans that the British were introducing "Popish principles and French law". Such fears were bolstered by opposition from the Church in Europe to American independence, threatening a revival of Pope Day. Commenting in 1775, George Washington was less than impressed by the thought of any such resurrections, forbidding any under his command from participating:

As the Commander in Chief has been apprized of a design form'd for the observance of that ridiculous and childish custom of burning the Effigy of the pope—He cannot help expressing his surprise that there should be Officers and Soldiers in this army so void of common sense, as not to see the impropriety of such a step at this Juncture; at a Time when we are solliciting, and have really obtain'd, the friendship and alliance of the people of Canada, whom we ought to consider as Brethren embarked in the same Cause. The defence of the general Liberty of America: At such a juncture, and in such Circumstances, to be insulting their Religion, is so monstrous, as not to be suffered or excused; indeed instead of offering the most remote insult, it is our duty to address public thanks to these our Brethren, as to them we are so much indebted for every late happy Success over the common Enemy in Canada. The tradition continued in Salem as late as 1817, and was still observed in Portsmouth, New Hampshire, in 1892. In the late 18th century, effigies of prominent figures such as two Prime Ministers of Great Britain, the Earl of Bute and Lord North, and the American traitor General Benedict Arnold, were also burnt. In the 1880s bonfires were still being lit in some New England coastal towns, although no longer to commemorate the failure of the Gunpowder Plot. In the area around New York City, stacks of barrels were burnt on Election Day eve, which after 1845 was a Tuesday early in November.