Зимбабвелік жазушы Дамбудзо Маречера өмірі мен шығармашылығы
Dambudzo Marechera
Зимбабвелік жазушы Дамбудзо Маречера (1952-1987) өмірі мен шығармашылығы. «Аштық үйі» кітабы, африка әдебиетіндегі жаңашылдығы, өмірбаяны туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Зимбабве жазушысы (1952–1987)
Zimbabwean writer (1952–1987)
Дэмбвудзо Маречера (4 маусым 1952 – 18 тамыз 1987) – зимбабвелік романист, әңгімелер жазушы, драматург және ақын. Оның шағын карьерасы барысында әңгімелер жинағы, екі роман (біреуі өлімінен кейін жарық көрді), пьесалар, проза және поэзия кітабы, сондай-ақ поэзия жинағы (осы да өлімінен кейін) жарық көрді. Оның тұңғыш кітабы, "Аштық үйі" (1978) атты көркем әдеби жинағы 1979 жылы Guardian Fiction Prize сыйлығына ие болды. Маречера африкалық әдебиетте жаңа белестен саналатын, өткір, егжей-тегжейлі және өзіне сыни көзбен қараумен ерекшеленетін жазуымен, сондай-ақ оқудағы табыстарына қарамастан, университеттерден қуылғандығымен танымал болды.
Dambudzo Marechera (4 June 1952 – 18 August 1987) was a Zimbabwean novelist, short story writer, playwright and poet. His short career produced a book of stories, two novels (one published posthumously), a book of plays, prose, and poetry, and a collection of poetry (also posthumous). His first book, a fiction collection entitled The House of Hunger (1978), won the Guardian Fiction Prize in 1979. Marechera was best known for his abrasive, heavily detailed and self aware writing, which was considered a new frontier in African literature, and his unorthodox behaviour at the universities from which he was expelled despite excelling in his studies.
Ерте өмір
Маречера Оңтүстік Родезияның Русапе қаласында, Венгере қалашығында, қабірстаншы Исаак Маречера мен үй қызметшісі Масвотва Венензия Маречераның отбасында дүниеге келді. Ол Родезияның шығыс-орталық бөлігінен шыққан шона ата-анасының баласы еді. 1978 жылы жарық көрген «Аштық үйі» атты кітабында және сұхбаттарында Маречера өнер мен нағыз өмірді үйлестірудегі керемет қиялы мен шеберлігін көрсетті. Ол өзінің қиын және жарақатты геттодағы балалық шағын пайдаланып, әкесі туралы «20 ғасырдың пойызбен қағылып» немесе «арқасында пышақпен үйге келгені», немесе «аурухананың қабірстандық бөлмесінде денесі оқтан тесілген күйде табылғаны» туралы ойларға келді. Маречераның балалық шағы мен өсіп-өнген ортасы туралы бастапқы мәліметтерді іздеген неміс зерттеушісі Флора Вайт Вайлд, Маречераның үлкен ағасы Майклдың, кіші Маречераның өміріндегі құрылысшыл күш деп есептелген оқиға туралы айтқан сөзіне ерекше мән берді. Маречера Лондоннан қайтып келгенде Зимбабве университетінде Жазушы резидентурасына тағайындалғанда, анасы мен қарындастары онымен кездесуге тырысты, бірақ ол оларды тікелей қабылдамады, анасын оны өлтіруге тырысқан деп айыптады. Расында, Маречера Родезия/Зимбабвеге оралғаннан кейін 1987 жылы қайтыс болғанға дейін отбасының ешбір мүшесімен жақын қарым-қатынаста болмағаны туралы әңгімелерде айтылады. Ол нәсілдік кемсітушілік, кедейлік және зорлық-зомбылық аясында өсті. Ол Пеналонгадағы Сент-Августин миссиясына қатысты, онда отарлық оқу бағдарламасы бойынша мұғалімдерімен келіспеушіліктер туды, содан кейін Родезия университетіне (қазіргі Зимбабве университеті) оқыды, студенттік наразылықтар кезінде оқудан шығарылды, және Оксфордтағы Жаңа колледжге түсті, онда оның қоғамдық өмірге бейімделмеуі және академиялық міндеттерін орындамауы тағы бір шығарылуға әкелді.
Marechera was born in Vengere Township, Rusape, Southern Rhodesia, to Isaac Marechera, a mortuary attendant, and Masvotwa Venenzia Marechera, a maid. He was the child of Shona parents from the eastern central part of Rhodesia. In his 1978 book, The House of Hunger, and in interviews, Marechera demonstrates remarkable imagination and skill in the blending of art and real life, using his constrained and traumatic ghetto upbringing to abstract about his father having been either run over by "a 20th century train" or come home "with a knife sticking from his back" or having been "found in the hospital mortuary with his body riddled with bullets". In search of original accounts of Marechera's childhood and upbringing, the German researcher Flora Veit Wild gave considerable weight to an account given by Marechera's older brother, Michael, about what was said to be a destructive element in the younger Marechera's life. When Marechera returned from London and was made Writer in Residency at the University of Zimbabwe, his mother and sisters reportedly attempted to come and meet him but he rejected them offhand, accusing the mother of trying to kill him. Indeed, it is known from anecdotal accounts that Marechera never enjoyed strong relations with any member of his family after he came back to Rhodesia/Zimbabwe, up until the time he died in 1987. He grew up amid racial discrimination, poverty, and violence. He attended St. Augustine's Mission, Penhalonga, where he clashed with his teachers over the colonial teaching syllabus, and he went on to the University of Rhodesia (now the University of Zimbabwe), from which he was expelled during student unrest, and New College, Oxford, where his unsociable behaviour and academic dereliction led to another expulsion.
Баспагерлік табыстар мен кейінгі жылдар
Оксфорд университетінде Марекера профессорларына өте зиялы, бірақ анархиялық көзқарастас студент ретінде таң қалдырды. Ол курстық бағдарламаны ұстануға қызығушылық танытпай, көңіліне түскенді оқыды. Әсіресе Оксфордтағы пабтар маңында қарсыластарымен физикалық төбелес жасаудан тартынбайтын, дауға бейім жас жігіт ретінде де танымал болды. Оның бұл мінез-құлқы шамадан тыс ішімдік ішуден немесе мәдени шоктан туындаған болуы мүмкін, бірақ университет психологы оған шизофрения диагнозы қойды. Марекера белгілі бір адамдарды өлтіремін деп қорқытып, университетке өрт қоюға әрекеттенді. Ол сондай-ақ, нәсілдік немесе әлеуметтік теңсіздікке негізделген билікке құрметсіздік танытуымен де белгілі болды. Колледжге өрт қоюға тырысқаны үшін Марекераға екі мүмкіндік берілді: психиатриялық сараптамадан өту немесе университеттен шығарылу. Ол соңғысын таңдап, оларды психикалық зорлық-зомбылыққа ұшыратып жатыр деп айыптады. Осыдан кейін Марекераның өмірі қиындыққа толы болды, тіпті 1977 жылы марихуана иелігі үшін Кардифф түрмесіне қамалды және оны елден қуу туралы шешім қабылдады. Ол Оксфорд және басқа да қалалардағы тұрақсыз адамдардың қауымдастығына қосылды, достарының үйлерінде ұйықтады, саябақтағы орындықтарда әртүрлі көркем және поэзиялық туындылар жазды, жиі қарақшылардың шабуылына ұшырады және полиция тарапынан босқындық үшін қорқытылды. Осы кезеңде ол Лондондағы Толмерс-сквердегі баспанасыздық орталығында бірнеше ай өмір сүрді, және осы жерде алғашқы кітабын аяқтағанына сенімді. Міне, осылайша Родезиядағы, Оксфордтағы тәжірибесі мен Англия мен Уэльс көшелеріндегі босқындық өмірінен Марекераның ең танымал туындысы – "Аштық үйі" дүниеге келді.
At the University of Oxford, Marechera struck his professors as a very intelligent but rather anarchic student who had no particular interest in adhering to course syllabi, choosing rather to read whatever struck his fancy. He also had a reputation for being a quarrelsome young man who did not hesitate to fight his antagonists physically, especially in the pubs around Oxford. He began to display erratic behaviour, which may have been a result of excessive drinking or culture shock but which the school psychologist diagnosed as schizophrenia. Marechera threatened to murder certain people and attempted to set the university on fire. He was also famous — or notorious — for having no respect for authority derived from notions of racial or class superiority. For trying to set the college on fire, Marechera was given two options: either to submit to a psychiatric examination or be sent down; he chose the latter, charging that they were mentally raping him. At this point, Marechera's life became troubled, even landing him in Cardiff Prison in 1977 for possession of marijuana, and a decision regarding his deportation. He joined the rootless communities around Oxford and other places, sleeping in friends' sitting rooms and writing various fictional and poetic pieces on park benches and being regularly mugged by thugs and terrorized by the police for vagrancy. During this period, he also lived for many months in the squatting community at Tolmers Square in central London, and it is believed that this is where he finished writing his first book. It was thus from the combined experiences at the University of Rhodesia, Oxford and vagrancy on the streets of England and Wales that Marechera's most celebrated work, The House of Hunger, emerged.
Жарияланым
Маречераның алғашқы кітабы және шедевр туындысы – "Аштық үйі" (1978) – бір повесть пен тоғыз серік қысқа әңгімеден тұрады. Бұл кітап Оксфорд университетінің Нью-колледжіндегі көңіл көншіліксіз өткен оқу кезеңінен кейін бірден жарық көрді. "Аштық үйі" кітабын Джеймс Карри Heinemann баспасынан алып, оны "Африка жазушылары" сериясында жариялады. Кітаптағы негізгі әңгімеде баяндаушының отарлық Родезиядағы қиын балалық шағы мен жастық шағы эмоционалды түрде терең және көркемдік жағынан жарқын стильде суреттеледі. Сюжет уақыт пен орынның алмасуымен, сондай-ақ фантазия мен шындық арасындағы шекараның жоғалуымен ерекшеленеді. "Аштық үйі" африкалық әдебиеттегі жаңа бағытты ашатын, өткір және көрегендік тудыратын туынды ретінде танылды және 1979 жылы Guardian Fiction Prize сыйлығына ие болды. Маречера бұл сыйлықты 33 жыл ішінде жеңіп алған жалғыз африкалық болды (1999 жылы бұл сыйлық Guardian First Book Award сыйлығымен алмастырылды). Маречера Англияның әдеби ортасында бірден танымал болды. Бірақ, өзін-өзі жоюға бейімділігі оны жеңіп алды және ол үнемі дау тудыратын әрекеттер жасады. Guardian Fiction Prize сыйлығының табысталуына арналған кешкі ас кезінде Маречера ашуға беріліп, шамшыраққа табақтарды лақтыра бастады. Дегенмен, Лидс және Шеффилд университеттері оған тұрақты жазушы ретінде жұмыс ұсынды. Маречера британдық баспагерлер оны алдап жатыр деп ойлағандықтан, авторлық гонорарын алу үшін Heinemann кеңсесіне жиі шабуыл жасады. Соған қарамастан, ол өте кедейлікте өмір сүрді, жеткілікті тамақтанбағандықтан және көп ішімдік ішкендіктен денсаулығы нашарлады. Оның достары, Musaemura Zimunya (өз өзінің ақыны), Rino Zhuwarara, Stanley Nyamfukudza (тағы бір дарынды жазушы) және тіпті жақын таныстары да оның көптеген қиындықтарына қатысы бар деп күдіктенді, тіпті олар жақсы ниетпен әрекет еткен кезде де. Соңында ол әдеби ортаның шетінде қалып, кештерге барып, көбінесе проблемалар тудырып, Карридің көмегіне жүгінетін, жағдайы нашар адамдармен араласты. Жағдайды одан әрі қиындататыны, көптеген африкалықтар, соның ішінде Зимбабве студенттері, Маречераның жоғары сыныпты ағылшын акцентін қолдануы мен ерекше киім таңдауы арқылы өзінің мәселесіне көмектесіп жатқан жоқ деп ойлады. Бұзғыш мінез-құлқы үшін ол Африка орталығынан, Лондонның Ковент-Гарденіндегі африкалық және афроцентристік ғалымдар мен студенттердің мәдени кездесу орнынан жиі шығарылып отырды. Кейбір мәліметтерге сәйкес, Маречера британдық әйелге үйленген, бірақ олардың некесі туралы көп мәлімет жоқ. Маречераның 1980 жылы жарық көрген тәжірибелік романы "Қара күн сәулесі" Джеймс Джойс пен Генри Миллердің шығармаларымен салыстырылды, бірақ ол "Аштық үйі" романының сыншылар тарапынан алған сәттілігіне жете алмады. Бос құрылымды және стильдік жағынан галлюцинациялық сипаттағы, әр түрлі әдеби және философиялық тақырыптарға қатысты білімдік ойлардан тұратын Маречераның екінші кітабы анархизм идеясын формалды интеллектуалдық ұстаным ретінде зерттейді.
Marechera's first book and magnum opus, The House of Hunger (1978) – a collection of one novella and nine satellite short stories – came immediately after his largely disappointing time at New College, Oxford University. The House of Hunger was taken on by James Currey at Heinemann and published in their African Writers Series. The book's long title story describes the narrator's troubled childhood and youth in colonial Rhodesia in a style that is emotionally compelling and verbally pyrotechnic. The narrative is characterized by shifts in time and place and a blurring of fantasy and reality. Regarded as signalling a new trend of incisive and visionary African writing, The House of Hunger was awarded the 1979 Guardian Fiction Prize. Marechera was the first and the only African to have won the award in its 33 years (it was replaced in 1999 by the Guardian First Book Award). Marechera became something of an instant celebrity in the literary circles of England. However, his self destruct button proved irresistible and he constantly caused outrage. At the buffet dinner for the award of the Guardian Fiction Prize, in a tantrum Marechera memorably began to launch plates at a chandelier. Nevertheless, Leeds University and the University of Sheffield offered him positions as a writer in residence. It seems that Marechera thought the British publishing establishment was ripping him off, so he resorted to raiding the Heinemann offices at odd times to ask for his royalties. Still, he lived in dire poverty and his physical health suffered greatly because he did not eat enough and drank too much. Friends, fellow Zimbabwean students such as Musaemura Zimunya (a poet in his own right), Rino Zhuwarara, Stanley Nyamfukudza (another gifted writer) and mere casual friends were all suspected by Marechera of being involved in his many troubles even when they acted in good faith. In the end he hung around with the down and outs who lived on the fringes of the literary establishment, barging into parties and generally getting into trouble and more than once, being bailed out by Currey. To complicate matters, many Africans, including fellow Zimbabwean students, did not feel Marechera was helping his cause by putting on airs, affecting an upper class English accent and having an eccentric sense of dress. For his disruptive behaviour, he was regularly thrown out of the Africa Centre, the cultural meeting place in London's Covent Garden for African and Afrocentric scholars and students. Some accounts suggest that Marechera married a British woman but not much is known about the union. Marechera's 1980 experimental novel Black Sunlight has been compared with the writing of James Joyce and Henry Miller but it did not achieve the critical success of The House of Hunger. Loosely structured and stylistically hallucinatory, with erudite digressions on various literary and philosophical points of discussion, Marechera's second book explores the idea of anarchism as a formal intellectual position.
Зимбабвеге оралу және соңғы жылдары
Маречера 1982 жылы жаңа тәуелсіз Зимбабвеге «Ашар үйі» фильмінің түсіріліміне көмектесу үшін оралды. Бірақ ол режиссермен келіспей қалды және түсірілім тобы кеткен соң Зимбабведе қалды. Ол Харареде бес жыл баспанасыз өмір сүрді, 1987 жылы 35 жасында ЖИТС-ке байланысты өкпе ауруынан қайтыс болды. «Mindblast; or, The Definitive Buddy» (1984) кітабы отанына оралғаннан кейін бір жыл өткен соң жазылды және үш пьеса, прозалық әңгіме, өлеңдер жинағы және саябақ төбешігіндегі күнделіктен тұрады. Кітап тәуелсіздік алғаннан кейінгі Зимбабведегі материализмді, төзімсіздікті, пайдакүнемдікті және жемқорлықты сынап, саяси пікірталасты ұлтшылдықтан асып, нағыз әлеуметтік жаңаруға дейін кеңейтеді. Өзін-өзі терең зерттеу, өткір әлеуметтік сын және ашық, тәжірибелік форма жас буынға ұнады. Олар жаңадан құрылып келе жатқан мемлекетте өздерінің орнын табудың жаңа жолдарын іздеді. 1990 жылы, өлімінен кейін жарық көрген «Қара ішкі адам» шығармасы белгісіз соғыстан паналаған зиялылар мен суретшілер тобына баспана беретін өнер факультетінің ғимаратында өтеді, бірақ соңынан соғыс оларды да қамтиды. Кейіпкерлердің әңгімелері африкалық идентичность пен өнердің мәніне арналған, ал басты кейіпкер африкалық бейне – тағы бір шовинистік билік екенін айтады. Маречераның өлеңдері «Ақыл-ойының зираты» (1992) деген атпен өлімінен кейін жарияланды. Оның әңгімелері сияқты, өлеңдері де Артур Рембо мен Т.С. Элиоттан бастап Аллен Гинзберг пен Кристофер Окигбоға дейінгі модернистердің ықпалын көрсетеді және оның өткір әлеуметтік сынға, терең өзін-өзі зерттеуге және тілдік тәжірибеге бейім екенін растайды. Бір сұхбатта Маречера өзі туралы: «Мен африкалық әдебиетте бұрын кездеспеген, мен пайда болғанға дейін болмаған екіұстаз екенімді ойлаймын», – деді. Бұл Маречераның оқырманды өзін басқаның көзімен қайта қарауға итермелеудегі рөлін дәл бағалау болып табылады. Оның жекелігі, әдеби тәжірибелері және иконоклазм оның туындыларының тар шеңберде анықталуына кедерес жасайды; олар үнемі өзгеріп, шекараларды кесіп өтеді.
Marechera returned to the newly independent Zimbabwe in 1982 to assist in shooting the film of The House of Hunger. However, he fell out with the director and remained behind in Zimbabwe when the crew left, leading a homeless existence in Harare before his death there five years later in 1987, from an AIDS related pulmonary disorder, aged 35. Mindblast; or, The Definitive Buddy (1984) was written the year after his return home and comprises three plays, a prose narrative, a collection of poems, and a park bench diary. The book criticizes the materialism, intolerance, opportunism, and corruption of post independence Zimbabwe, extending the political debate beyond the question of nationalism to embrace genuine social regeneration. The combination of intense self scrutiny, cogent social criticism, and open, experimental form appealed to a young generation of Zimbabweans, the so called mindblast generation, who were seeking new ways of perceiving their roles within the emergent nation. The Black Insider, posthumously published in 1990, is set in a faculty of arts building that offers refuge for a group of intellectuals and artists from an unspecified war outside, which subsequently engulfs them as well. The conversation of the characters centres on African identity and the nature of art, with the protagonist arguing that the African image is merely another chauvinistic figure of authority. Marechera's poetry was published posthumously under the title Cemetery of Mind (1992). Like his stories, his poems show the influence of modernist writers from Arthur Rimbaud and T. S. Eliot to Allen Ginsberg and Christopher Okigbo, and confirm his proclivity for perceptive social critique, intense self exploration, and verbal daring. In an interview, Marechera said of himself: "I think I am the doppelganger whom, until I appeared, African literature had not yet met." This is an accurate assessment of Marechera's role in shocking the reader into looking at himself anew through the eyes of the other. His individualism, literary experimentation, and iconoclasm ensure that his work resists narrow definitions; it is constantly shifting and crossing boundaries.
Мұра
Маречера Зимбабведегі шығармашылық жазудағы ең маңызды мәдени өнім болып қала береді. Ол қайтыс болғаннан бері, ондаған жас жазушылар мен оның көптеген әріптестері оның қиын өмірі мен туындыларын егжей-тегжейлі баяндаған көптеген есептер мен өмірбаяндар жазды. 1990 жылдары ең белгілілері шетелдіктер болды, әсіресе неміс ғалымы Флора Вайт Вайлд, ол Маречераның өмірі мен шығармалары туралы өмірбаян және деректер жинағын жазды. Вайлд мүлдем қабылдамаған нәрсе – Маречера өзінің өмірін өзі редакциялап отырған. Вайлд Маречерадан алған көптеген нәрсені факті ретінде қарастырады. 2012 жылғы наурызда «Васафири» журналында жарияланған мақалада Вайлд «неге ол «Дамбудзо Маречераның толыққанды өмірбаянын жазбады» деген сұраққа былай деп жауап берді: «Менің жауабым – оның көп қырлы тұлғасын бір ғана беделді баяндамаға сығып тастамай, керісінше, әртүрлі дауыстардың өздері сөйлеуіне мүмкіндік беру болды. Бірақ бұл толық шындық емес. Мен оның өмірбаянын жаза алмадым, себебі менің өмірім де оның өмірімен тығыз байланысты болды». Одан кейін ол 18 айлық жеке қарым-қатынасын егжей-тегжейлі сипаттады. «Brittle Paper» журналына қарасты Айнехи Эдоро «бүгінде Маречера африка әдебиетіндегі эксперименталды көркем әдебиет пен мәдени қарсылықтың символы» деді.
Marechera remains Zimbabwe's most important cultural product on the creative writing front. Since his death, dozens of younger writers and many of his colleagues have written numerous accounts and biographies detailing his troubled life and works. In the 1990s, the most prominent were foreigners, especially the German scholar Flora Veit Wild, who has written both a biography and a sourcebook of Marechera's life and works. What Wild misses dismally is the fact that Marechera edited his own life as he went along. Wild seems to take many of the things she got from Marechera as facts. In an article in Wasafiri magazine in March 2012, Wild replied to the question about why she "did not write a proper Dambudzo Marechera biography" by saying: "My answer was that I did not want to collapse his multi faceted personality into one authoritative narrative but rather let the diverse voices speak for themselves. But this is not the whole truth. I could not write his life story because my own life was so intricately entangled with his." She then described in detail her very personal involvement with him over an 18 month period. Ainehi Edoro of Brittle Paper has stated that "today, Marechera is an icon for experimental fiction and cultural rebellion in African literature.""