Дербиширдегі қоршабтың тарихы

Кіріспе

Дербиширде қорғасын өндіру тарихы

Бұл мақалада Англияның Дербишир аймағында қорғасын өндіру тарихының кейбір мәліметтері келтіріледі.

Өмірбаян

Кастелтон маңындағы Один кеніші, Англиядағы ең көне қорғасын кен орындарының бірі, Х ғасырда немесе тіпті Рим Британиясында жұмыс істеген болуы мүмкін, бірақ ол 1200 жылдары өнімді болды. Дербиширдің қорғасын кен орындары Құбырлар тізімінде еске алынған. 2013 жылы алынған швейцариялық мұз ядросының соңғы талдауы 1170 және 1216 жылдар аралығында атмосфераның ластануындағы қорғасын деңгейі Өнеркәсіптік революция кезіндегідей жоғары болғанын және сол кездегі негізгі еуропалық көз – Пик ауданының кендерінен қорғасын өндірумен дәл сәйкес келетінін көрсетті. Вирксворт шіркеуінің қабырғаларының бірінде 1870 жылдары шіркеуге орнатылған, жақын маңдағы Бонсаллдан табылған қарапайым тас мүсіні бар. Бұл мүсін ағылшын-саксон дәуірінде жасалған болуы мүмкін, онда бір қолында шелек немесе себет, екінші қолында пике ұстаған адам бейнеленген. Ол – қорғасын кеншісі. Вирксворт шіркеуінің солтүстік хорында одан әлдеқайда сәнді ескерткіш – үлкен әшекейлі алабастрдан жасалған қабір орналасқан, ол 1563 жылы қайтыс болған Хоптондық Ральф Геллге арналған. Кеншінің қарапайым бейнесі Вирксворт халқы мен олардың көршілерінің ғасырлар бойы қорғасын өндіруге тәуелді болғанын көрсетеді. Ральф Геллдің әсем қабірі сауда арқылы бірнеше адамның байлыққа және билікке ие болғанын көрсетеді. Дербишир қорғасыны Геллді және басқаларды байытса, кедей отбасылар үшін бұл – тіршілік көзі де, қасірет те болды, сондай-ақ сәтті табылған жағдайда жақсы өмір сүру мүмкіндігі де болды. Өнеркәсіп осылай ұйымдастырылғандықтан, көптеген адамдарға белгілі бір тәуелсіздік берілді. Кен өндіру – ауыр және қауіпті жұмыс еді: уытты қорғасын шаңы, жер асты су тасқыны, құлап жатқан тау жыныстары, шифер кеніштеріндегі метан газы және жақсы желдетілмеген галереялардағы оттегінің жетіспеуінен өлім, ауру және жарақаттар туды. 17 ғасырдың соңында оқ-дәрі тағы бір қауіпті фактор болды. Дегенмен, әктас ландшафтындағы мыңдаған шахталар, төбелер мен қираған ғимараттар, сондай-ақ жер астындағы шақырымдаған галереялар қорғасын тамырлары қарқынды пайдаланылғанын көрсетеді. Король Карл I-ге жолданған петицияда: «Мыңдаған адамдар қорғасын кендерінде жұмыс істеп, сіздің Мажестіңіздің және бүкіл Ұлттың үлкен пайдасына, жалпы Корольдік үшін көп мөлшерде қорғасын өндіріп, қалғанын басқа елдерге тасымалдауда» делінген. 17 ғасырда қорғасын ұлттық экономикада жүннен кейін екінші орында тұрды. Ол мемлекеттік ғимараттардың шатырларына және елдің әр жерінде ақсүйектер мен байлар салған жаңа үйлерге өте қажетті болды. Ол кезде барлық үйлерде, соның ішінде шаруалар мен коттедждерде де шыны терезелер болды, олар қорғасыннан жасалған терезе тақталарымен бекітілген. Бұл су сақтау және құбырлар үшін жалғыз материал болды. Әрбір армия оны оқ-дәрі ретінде пайдаланды. Ішкі нарықтан бөлек, экспорттық сауда да өркендеді, ал Вирксворт аймағы кеннің негізгі көзі болды. Вирксворт Дербиширдегі жүздіктердің бірінің әкімшілік орталығы болды. Ерекшелігі, Вирксворт жүздігі әлі де ежелгі уаппентак терминімен белгілі болды. Қорғасын кені көптеген жерлерде Корольдік меншік болды, ал Дербиширдің корольдік бақылаудағы кен аймағы Корольдік дала деп аталды, ол екі бөлек басқарылатын бөлімге – Жоғары және Төменгі Шыңдарға бөлінді, олардың әрқайсысы параллельдіктерге негізделген бостандықтарға бөлінді. Вирксворт уаппентак Корольдік даланың Төменгі Шың аймағы болды. Әр түрлі уақытта Вирксворт, Миддлтон-би-Вирксворт, Кромфорд, Брассингтон, Матлок, Элтон, Миддлтон-би-Юлгрейв, Бонсалл, Хоптон және Карсингтон негізінде бостандықтар құрылды, ал 1638 жылдан 1654 жылға дейін Дербиширдің алғашқы дренаждық схемалары немесе сулармен суға бөлінгеннен кейін өте өнімді болған Кромфорд Мурдағы Довеганг үшін жеке бостандық болды. Вирксворт пен оның маңында қорғасын өндіру әрқашан жүргізіліп келген. Бұл әктас аймағы, оның жарықтары минералдарға, әсіресе галенаға – қорғасын кеніне бай. Римдіктер онда кен шығарды және балқытылған қорғасыннан жасалған «шошқалар» немесе құймаларды із қалдырды. 9 ғасырда Рептон аббаттығы Вирксворттағы кендерге ие болды, ал аббаттық 874 жылы даниялық әскерлер тарапынан қиратылғанда, оларды Мерциялық марионетка патшасы Цеолвульф басып алды. Англияны нормандықтар басып алғаннан кейін олар патша қолында қалды және көптеген ғасырлар бойы патшаға роялти төледі. Қорғасын өндіру және балқыту 1086 жылы, Вирксворт пен Бейкуэлл кендері «Соңғы кітапқа» енгізілген кезде, қалыптасқан сала болды.

It has been claimed that Odin Mine, near Castleton, one of the oldest lead mines in England, may have been worked in the tenth century or even as early as Roman Britain, but it was certainly productive in the 1200s. Derbyshire lead mines are mentioned in the Pipe Rolls. Recent analysis of a Swiss ice core extracted in 2013 indicates that levels of lead in atmospheric pollution between 1170 and 1216 were as high as those during the Industrial Revolution and correlate accurately with lead production from Peak District mines, the main European source at the time. On one of the walls in Wirksworth Church is a crude stone carving, found nearby at Bonsall and placed in the church in the 1870s. Probably executed in Anglo Saxon times, it shows a man carrying a kibble or basket in one hand and a pick in the other. He is a lead miner. The north choir aisle of Wirksworth church is dominated by a far more ostentatious monument, a large ornate alabaster chest tomb, a memorial to Ralph Gell of Hopton, who died in 1563. The simple figure of the miner bears witness to the fact that for centuries the people of Wirksworth and their neighbours relied on lead mining. Ralph Gell's imposing tomb is evidence that a few people became rich and powerful from the trade. While Derbyshire lead made Gell and others rich, for poor families it was both a living and an adventure, with the possibility of a better life from a lucky find. The industry was organised in a way that gave a measure of independence to many of them. Mining was hard and dangerous work: death, illness and injury came from poisonous lead dust, underground floods, falling rock, methane gas in shale workings and lack of oxygen in badly ventilated galleries. From the later years of the 17th century gunpowder introduced a further hazard. Nonetheless the thousands of shafts, hillocks and ruined buildings in the limestone landscape of the old lead mining areas, and the miles of galleries underground, make it plain that the veins of lead were intensively exploited. In the words of a petition to King Charles I "many thousand people are dailie imployed in the lead mynes, to the greatt proffitt of your Majestie and to the whole Comonwealth in getting great quantities of lead for the use of the Kingdome in generall, and in transporting the rest to forraigne Nations ". By the 17th century lead was second in importance in the national economy only to wool. It was essential for the roofs of public buildings and the new houses being built in every part of the country by the nobility and gentry. All houses, including farmhouses and cottages by then, had glazed windows, with lead glazing bars. It was the only material for water storage and piping. Every army used it as ammunition. There was a thriving export trade as well as the home market and the Wirksworth area was the main source of the ore.

Wirksworth was the administrative centre of one of the hundreds, local government units, of Derbyshire. Uniquely, the Wirksworth Hundred was still known by the archaic term Wapentake. Lead ore was Crown property in most places and the mining area of Derbyshire under royal control was known as the King's Field, with two separately administered divisions, the High and Low Peaks, each further divided into liberties, based on parishes. Wirksworth Wapentake was the Low Peak area of the King's Field. At different times there were liberties based on Wirksworth, Middleton by Wirksworth, Cromford, Brassington, Matlock, Elton, Middleton by Youlgreave, Bonsall, Hopton and Carsington, and from 1638 until 1654 there was a separate liberty for the Dovegang, on Cromford Moor which had become extremely productive after being drained by the first of the Derbyshire drainage schemes, or soughs. There had always been lead mining in and around Wirksworth. This is limestone country and the fissures characteristic of limestone contained rich deposits of minerals, and especially of galena: lead ore. The Romans mined there and left inscribed "pigs", or ingots, of smelted lead as evidence. In the 9th century Repton Abbey owned mines at Wirksworth and when the abbey was destroyed by Danish troops in 874 they were taken by their Mercian puppet king Ceolwulf. They remained in royal hands after the Norman conquest of England and paid royalties to the Crown for centuries afterwards. Lead mining and smelting was an established industry in 1086, when the mines at Wirksworth and Bakewell were recorded in the Domesday Book.

Тау-кен өндіру әдістері

Қорғасын дәстүрлі түрде жер бетіндегі тамырларды, әсіресе "рекелерде" немесе тік жарықтарда іздеу арқылы табылған. Бірақ 17 ғасырға қарай жер бетіндегі қорғасынның көп бөлігі қазылып бітіп, іздеу жұмыстары тікелей емес әдістермен жүргізілді. Кеншілер қорғасынға бай белгілі аймақтарға ұқсас жер бетінің белгілерін іздеді, өңделген және басқа да бұзылған жерлерде кен іздерін тексерді, сондай-ақ өсімдіктер мен ағаштарда, нашар өнім беретін егістерде де тексерді, себебі қорғасын көптеген тірі организмдер үшін улы. Олар топырақтың бірнеше метр тереңдігінде кеннің белгілерін табу үшін зондтарды қолданды және перспективті жерлерде сынап қазды. Бұл әдетте қолданыстағы шахта жұмыстарының алдында шахта салуға ең қолайлы жерлерді анықтау үшін жасалды, және осы әрекеттерді қашан және қайда жүргізуге болатынын ережелер анықтады. Кеншілер шахталарын 90 футқа (27 м) дейін бұрылыстармен қазды, әр бұрылыс алдыңғысының түбінен бірнеше метр қашықтықта, бұл бұрынғы шахтаның жұмыс деңгейі болған галерея бойымен салынды. Олар шахта қабырғаларындағы тіреулерді немесе ағаш қадамдарды, шахта қабырғаларына орнатылған ағаш баспалдақтарды пайдаланып шахтаға көтеріліп-түсіп, жұмыс күнін бастау және аяқтаудың қиын және қауіпті жолы болды. Бұл шахталар әдетте кеншілердің үйінің ішінде орналасқан, әктас қабырғалы бұл үйлерде олар құрал-жабдықтарын, киімдерін және азық-түліктерін сақтайтын. Егер шахта тау беткейінде болса, тамырға көбінесе тау беткейіне қазылған адит немесе туннель арқылы жетуге болады. Кен шахтадан сыртқа оралмалы шахта арқылы көтерілді. Кеншілердің жабдықтарына тасты жаруға арналған пикеттер, балғалар және клиндер, оларды ұстауға арналған сүйектер немесе тостар, шахта төбіне дейін сүйреуге арналған шаналар және оларды жер бетіне көтеруге арналған айналмалы механизмдер немесе көтергіштер кірді. Кейінірек жер асты көлігі ағаш немесе металл рельстермен жүретін вагондармен жақсартылды. 18 ғасырдың ағаш теміржолының жақсы мысалын Виа Геллияға жақын орналасқан Merry Tom кенішінде табуға болады. Кеншілер, мүмкіндігінше, қатты тау жыныстарын қазудан аулақ болды, ал қашу мүмкін болмаған жағдайда кейде отпен жаруға көшті. Жұмыс аяқталғаннан кейін тау жынысына от жағылып, түн бойы жанды. Қыздырылған тастың фрагментациясын арттыру үшін оған су шашыратылды. Күннің соңында ғана от жағу ережесі маңызды болды, өйткені шахтадағы түтін өлімге әкелуі мүмкін. Отпен жару - бұл білікті техника болды, сондықтан оны сирек қолданды, сондай-ақ түтіннен туындайтын кедергілер мен тас шашырауының қаупі болды.

Lead had traditionally been found by following veins from surface outcroppings, particularly in "rakes" or vertical fissures. By the 17th century, however, most surface lead had been mined and prospecting was achieved by less direct methods. Miners searched for surface signs that were similar to known lead rich areas, they checked ploughed and other disturbed land for traces of ore, and they checked for signs in plants and trees and poorly performing crops, since lead is poisonous to most living things. They used probes to check for signs of ore in soil a few feet under the surface and dug exploratory holes or trenches in promising places. This was usually done to choose the best places to sink shafts ahead of existing working and the rules defined when and where these activities could be carried out. The miners sank their shafts in turns of up to 90 feet (27 m), each turn being a few yards away from the bottom of the preceding one, along a gallery which may have been the working level reached by the earlier shaft. They climbed up and down their shafts using either footholes in the shaft walls or stemples, wooden steps built into the sides, an exhausting and dangerous way to start and finish a day's work. These climbing shafts were usually within the miners' coe, the limestone walled cabin in which they stored tools, a change of clothes and food. Where the mine was on a hillside the vein could often be reached via an adit or tunnel driven into the slope. Ore was brought to the surface up a winding shaft outside the coe. The miners' equipment included picks, hammers and wedges to split the rock, wiskets or baskets to contain it, corves or sledges to drag it to the shaft bottom, and windlasses or stows, to lift it to the surface. In later years underground transport was improved by replacing corves by wagons, often running on wooden or metal rails. A good example of an 18th century wooden railway can be found in the Merry Tom mine, near Via Gellia. The miners avoided the need to excavate hard rock whenever they could and where it was unavoidable sometimes resorted to fire setting. A fire was built against the rock face after mining had finished for the day and allowed to burn through the night. Fragmentation of the heated rock was increased by throwing water on to it. The rule about fire setting only after the end of the day's work was important because in the confined mines the smoke was deadly. Fire setting was a skilled technique and was used sparingly for that reason as well as because of the disruption caused by the smoke and the danger from splintering rock.

XVI ғасырдағы техникалық өзгерістер

XVI ғасырдың ортасындағы төмендеуден кейін өнеркәсіп жаңарып, Миддлтон Мурда жаңа кен орындары ашылды және өндіріс артты, бұл жаңарудың басты себебі техникалық жетістіктер болды. Кенді өндірудің дәстүрлі тәсілдері сақталғанымен, кенді қорытуға дайындау және қорыту процесінде маңызды өзгерістер енгізілді.

Бола балқыту

Дәстүрлі балқыту пеші – боле, яғни желдің күшіне сүйенетін, төбеде тұрғызылған үлкен от. Ол бинг деп аталатын бай кеннің ірі кесектерін жақсы балқытатын, ал жарты дюймдік ұялы сүзілгіштен өтетіндей ұсақ кенмен жұмыс істей алмайтын. Сондықтан, боле пешінде көп мөлшерде кен қалдық үйінділерінде жиналатын. Оның жұмыс істеуі үшін екі күн күшті жел қажет болды және тек қолайлы ауа-райы болғанда ғана жұмыс істей алатын.

Балқыту фабрикалары

XVI ғасырдың соңында жел қуаты қолданудан тоқтатылды, ал балқыту процесі алдымен аяқпен, кейін сумен жұмыс істейтін балқытқыш қабылдағыштар арқылы қамтамасыз етілді. Бұл диірмендер "ақ көмірмен" – шын мәнінде пеште кептірілген бұтақ ағашпен жұмыс істеді. Кенді шахтадан шығарып балқытатын негізгі пеш үшін ағаш көмірге қарағанда ағаш артық болды, себебі ағаш көмір осы пешке қажеттіден көп жылу тудыратын. Ағашты кептіру түтінді болдырмады, бұл балқытушыларға процесті қажетті деңгейде мұқият бақылауға мүмкіндік берді. Екінші пеште ағаш көмірі қолданылды, ол бірінші пештен қалған шлакты қайта балқытты және оған көбірек жылу қажет болды. Пештерге ауа үрлеу үшін су арнасымен байланыстырылған екі үлкен балқытқыш қабылдағыш пайдаланылды. Қорғасын кенінің барлық сапасы алдымен ұсатылды немесе одан да ұсақ бөлшектерге қайта ұнтақталды, содан кейін пешке беру үшін таза кен алу мақсатымен қайта жуылды. Бұл балқыту орындары кеннің өте ұсақ бөлшектерін өңдеуге қабілетті болды және олармен жұмыс істеу үшін жаңа технологиялар енгізілді.

Киім кию

Кенші кені сатуға дейін оны өңдеуі керек еді. Өңдеу – кенді оның ішінде орналасқан тау жынысынан шығарып, жуу процесі, одан әрі тазарту. Боле балқыту дәуірінде кенді кенге айналдыру алдында, оны қалдық минералдар мен топырақтан жуып тазалап, содан кейін бинг кеніне іріктейтін. Жаңа балқыту зауыттары үшін арналған кенді бұршақтай шағын бөлшектерге ұрып, немесе қиялап бөлген. Бұл жұмыс қолмен, «бакер» деп аталатын балғамен жасалған, ал ірі шахталарда – айналмалы қиялау алаңында ат дөңгелекті тас төселген алаңда айналдырып, кенді қиялаған. Ұсақталған кенді еңкейген ойыққа су құйып жуған, немесе кен бөлшектерінің өтіп кетпеуі үшін ұсақ сіңіргішке салып, оны бірнеше рет ойыққа батырып шығарған. Әрбір жағдайда мақсат – ауыр, қорғасынға бай бөлшектердің шөгуіне мүмкіндік беру, ал жеңіл, қажетсіз минералдарды жоғарыдан сүзіп алып тастау болды. Бұл процестер балқыту зауытында қайталанатын. 17 ғасырға қарай жаңа кен орындары ашылып, шахталар тереңдетілді, ал ескі кен қоқыстары балқыту зауыттарына жаңа материалдар берді.

Тау-кен өндірісінің кедендік тәртібі

Бұрынғы қорғасын өнеркәсібінің барлығы, кен өндіруден бастап оны сатуға дейін, монархтың барлық минералды құқықтарға деген ежелгі талабынан туындады. Бүкіл құрылым Ланкастер герцогтігіне, патша иелігіне, патшаның роялтилерін жинау үшін жасалған болатын, ал олар жеке қолға берілгендіктен, кеншілер оларды патшаның өкіліне төледі. XVII ғасырда минералды құқықтардың жергілікті иесі сонымен қатар бармейстер болды, ол өнеркәсіпті басқарды, оған бостандықтарға жауапты орынбасарлар және Бармоте сотының кеншілер алқасы көмектесті. Қорғасын өндірісі ұзақ уақыттан бері тоқтатылған, бірақ оның дәстүрлері әлі де сақталып келеді және бармейстер мен алқа мүшелері әлі де Уирксворттағы Моут залында жиналады. Кенді өндіруге патшаның құқығы және қорғасын өндіруді ынталандыру патшаның қалауы, «еркін кен өндіру» деп аталатын екі ерекше белгіні анықтады. Бар-мейстерге едәуір мөлшерде кен тапқанын дәлелдейтін кез келген адам шахта ашуға және оны жұмыс істеген кезде оған құқық алуға рұқсат етілді, екіншісі – жер иелігіне қарағанда кен өндіру басымдыққа ие болды. Жер иелері мен шаруалар қорғасын өндірісіне кедергі келтіре алмады, бірақ оның зиянын шектеуге көптеген әрекеттер жасалды. 1620 жылы Ланкастер герцогтігінің Брассингтондағы пәтерлеушілері қорғасын өндірісі олардың малдарына зиян келтіріп жатқанына шағымданды. 1663 жылы Брассингтон сарай соты кеншілерге кенді жуу үшін ауылдық құдықтан су алуға тыйым салды, бұл үшін 1 шиллинг айыппұл салынды, ал 1670 жылы шахталарды ашық қалдырған немесе топырақ пен қалдық минералдарды қоршауларға жинаған кеншілерге 3/4d айыппұл салынды, бұл малдың оларға өтуіне мүмкіндік берді. Бірақ бұл әдеттер қарапайым отбасылардың фермерлерден немесе басқа жұмыс берушілерден тәуелсіз өмір сүру мүмкіндігін арттырды және Вирксворт аймағындағы кеншілер мен жер иелері арасындағы үнемі болатын қақтығыстарда кеншілер көбінесе оларды сақтап қалуға қол жеткізді, бірақ кейбір даулардан жеңіліп те қалды.

Патшаның шаруалары мен бас бармейстерлері

Ланкастер герцогтігінің қорғасын кенішіне байланысты құмарланған және құнды шаруашылық, бас бармейстер лауазымымен бірге, оның иесіне айтарлықтай кіріс пен өнеркәсіпті басқару құқығын берді. Ол әрқашан герцогтіктің төлеген бағасынан әлдеқайда жоғары бағамен сатылды, ол 110 фунт стерлинг, сонымен қатар міндеттер үшін жылдық төлемдер 72 фунт стерлинг және бармейстерлік үшін 1 фунт 6 шиллинг 8 пенс болды. "24 үстел" болды, онда 24 қазылар алқасының мүшелері отырды, және ол бір адамнан 8 пенс алды, "бармейстерлер үстелі", 10 пенс, ал "джентльмендердің кешкі асы" әрқайсысы 1 шиллинг тұратын үстел болды. Джентльмендер кешкі асымен бірге сак немесе кларет ішті, ал қара жұмысшылар сыра ішті. Есепті корольдің шаруасы мен бас бармейстер төледі. Әдетте онға жуық джентльмен болып, олардың кейбіреулері қазылар алқасының мүшелері болса, ал қалғандары сотқа іс ұсыну үшін келді. Сондай-ақ, джентльмендердің арасында сот стюарды болды, ол заңгер және сот отырыстарын жүргізді. Вапентейктің бас бармейстері, әрқашан бай және жоғары мәртебелі адам, Хоптоннан сэр Джон Гелл сияқты жергілікті джентльмен болғанда, бармейстерлердің орынбасарлары жүйені басқарды. Олар соттың көптеген мәселелерін бастады. Ережелерді орындауда, қандай шахтаның қазылуы керек немесе қандай шахтадан айырылуы керек екенін олар шешті. Олардың міндеттері оқуға, жазуға және кен орындарына құқық беру және алып тастау, сондай-ақ кен өндіру және оған салынатын алымдарды есепке алу қабілетін талап етті. Кен шахтадан әкелінгенде, оны табақпен өлшейтін, ал бармейстер әр 13-ші табақты, лот деп аталатын роялти немесе баж ретінде жинаған. Бұл бармейстердің есебі болды. Кенді сатып алған саудагерлер бір жүк үшін (9 табақ) 6 пенс төлейтін. Бұл екінші баж – коуп деп аталды.

Шахтаны беру

Бар-мейстер немесе оның орынбасары, кеннің пайдалы екенін дәлелдегеннен кейін, шахтада құқық берді, оның әдеттегі атауы – ағаш немесе жоғалау болатын. Дәлел – бұл стандартты ыдыс, табақ, сол кен орнынан алынған кенмен толтырылған. Бар-мейстер әрбір табақты жылына екі рет мыс табаққа қарап калибрлейтін. Осылайша, кен орнына құқық берілген шахтер оны ескі кен орнын дамыту үшін немесе жаңа кен орнын табу үшін «босатты» деп есептелді. Оған ені мен тереңдігіне шектеусіз 2 метрлік жерді қазуға рұқсат берілді, бұл жер «негізін салушы жер» деп аталды. Үшінші метр патшаға тиесілі болды, ал басқа шахтерлер әрқайсысына тамыр бойымен тағы бір метр, «такер метрлерін» ашуға рұқсат алды. Шахтер әрбір метрді өзінің мүліктерімен немесе тіректерімен (шахтадан кенді көтеруге арналған тіректердің немесе айналмалы құрылғының кіші нұсқасы) белгілейтін. Вирксворт аймағында бір метр шамасында болды. Қорғасын тамырының бағыты болжаусыз болғандықтан, бір топ шахтерлердің тамырды басқа шахтаға өткізіп әкелуінен туындаған көптеген даулар болды. Кейде мүлікке иелік ету үшін физикүшті күш қолданылып талас-тартыс туды.

Құжатты ұстау және жазбаларды жүргізу

Бар-мастерлердің орынбасарлары меншік құқығы туралы дауларды шешуге, шахта жұмысын Бармоте сотының шешімін күтіп тұрғанша тоқтатуға жауапты болды. Кен орны жұмыссыз қалған жағдайда, олар меншік құқығын алып тастауға құқылы болды. Олар кен орындарын үнемі тексеріп, ешкім жұмыс істемейтін шахталарда пышақпен белгі қойды. Апта сайын үш рет белгі қойылғаннан кейін, меншік құқығы басқа шахтерге берілуі мүмкін еді. Тау-кен ережелері бойынша, шахтадағы жұмыс істейтін акционерлер өз үлесін салуы керек еді. Бармоте сотында ескертуден кейін, осы талапты орындамағандар меншік құқығынан айырылды. 1630 жылдың 2 сәуіріндегі сот шешімі мынадай болды: "Біз Томас Тейлор, Генри Лоу және Джон Вули Бар-мастер берген ескертуден кейін он күн ішінде келіп, Томас Редфордты Хоум Рейктегі кен орнында күтуге тиіс, әйтпесе олар өз үлестерін жоғалтады". Бар-мастерлердің орынбасарлары барлық меншік құқығының өзгеруін, өлшенген кеннің мөлшерін, сондай-ақ кен орнында жиналған лот кені мен коуптың мөлшерін тіркеді. Лот және коуп есептері өте күрделі есептеулерді қамтыды. Ақпаратта қарастырылған кезең, кеншінің немесе кен орнының атауы (кейде екеуі де), өндірілген кеннің мөлшері, алынған лот кенінің ыдыстарының саны, әрбір сатып алушыға сатылған кеннің мөлшері және әрбір сатып алушы төлеуге тиіс коуп сомасы көрсетілді. Есептесу кезінде дәстүрлі әдістер қолданылды; бар-мастерлер өлшенген кен ыдыстарының санын тіркеу үшін пышақтарды қолданды, бұл есептесу кезінде әдеттегідей болды. Олардың көптеген жазбалары бүгінгі күнге дейін сақталған.

Апаттар

Бармоте сотында 24 қазыдан тұратын қазылар алқасымен бірлесіп, бармейстерлердің орынбасарлары дау-дамайларды шешіп, кендердің әдет-ғұрыптарының орындалуын қадағалады. Олардың міндеттеріне қаза болған жағдайларда сот медициналық сарапшы ретінде әрекет ету де кірді, онда он екі немесе он үш жергілікті кеншіден құралған арнайы шақырылған қазылар алқасы өлімнің себебін анықтады. 18 ғасырдағы бір мысал ретінде, Брассингтон бармейстері Эдвард Эштон Тростл Нест кенішінде болған қайғысынан кейін қағидаларды сақтады. Вирксворт Вапентак, 26 наурыз 1761 жыл. Аты-жөні төмен жазылған біз, бүгін Эдвард Эштон, Брассингтон бостандығының бармейстері шақырғандықтан, Тростл Нест деп аталатын ойысқа, Брассингтон жайылымында жиналдық; Т.В.-нің өліміне себепті анықтау үшін, ол қазір біздің алдымызда жатыр; сәйкесінше, біз шахтаның түбіне, содан соң бір сорғыға немесе бұрылысқа түстік, және солтүстікке қарай он алты метрдей қақпаға, қайтыс болған адам жұмыс істеген Forefield-ке бардық; және оған жақын жұмыс істеп тұрған Уильям Бриддон берген мәлімет бойынша, үлкен тас төбеден оның үстіне құлаған, және біздің пікірімізше, осы тас оның өліміне себеп болды.

Өнеркәсіптің құрылымы

Ланкастер герцогтігінің ережелері бойынша еркін тау-кен өндіру Вирксворт герцогтігінің иелігіндегі әдеттегі жағдай болды. Герцогтіктің 16 ғасырдың соңында минералды құқықтарды жалға алған Гилберт, Шрусбери графы, жергілікті жер иелерінің өздерінің жерлеріндегі кен орындарына құқығын тану әрекеттеріне қарсы өз құқығын орнатып, лот пен копенің алымдарын қабылдады. Шрусберидің сәттілігі ескі ережелерді бекітіп, еркін кен өндіруді жеңілдетті. Вапентактеде, Брассингтонның жанындағы Грифф Гранж аймағы Гелл отбасының иелігінде болды, себебі Ральф Гелл оны Дейл аббаттығынан жалға алып, Генри VIII діни үйлерді таратып жіберген кезде Корольдік комиссарлардан сатып алған. Алайда Геллдер шахталарын герцогтіктегідей ережелер бойынша басқарды, жалғыз айырмашылығы – кеншілер оларға жарналарын төледі. Басқа жер иелерінің Геллдермен бірдей құқықтарды орнатуға тырысулары көбінесе сәтсіз аяқталды. Мысалы, Елтон қаласында жер иесі Фрэнсис Фолжамбе герцогтік ережелерді қолдануға кедергі келтірді, Елтон шахталарында жалақылы жұмысшыларды жұмысқа алды және сотта осы әрекетіне санкция алуға тырысты. Бірақ 1627 жылы герцогтік соты оған қарсы тыйым салып, «Елтондағы лот, копа және қорғасын кеніштеріне қатысты ортақ құқық бойынша бұдан былай ешқандай басқа да сотты немесе талап-арызды орындамауды немесе бастамауды» бұйырды. Кеншілер Вирксворт Вапентакесіндегі еркін кен өндіру құқығын алу үшін физикалық және сот арқылы күшті күресті жүргізді. Маннерс отбасы оларға қарсы тұрып, еркін кен өндіруден бас тартып, шахталарында кеншілерді күндізгі жұмысшылар ретінде жұмысқа алды. Олардың Чатсворттағы Кавендиш көршілері, кейбір қақтығыстардан кейін, Грифф Гранждағы Геллдер сияқты тәсілді қабылдап, Ланкастер герцогтігінің ережелері бойынша жұмыс істейтін шахталардан алымдарды жинады. Вирксворт Вапентакесіндегі ескі ережелер мен әдет-ғұрыптардың қолданылуы онда күрделі құрылымның қалыптасуына кедергі келтірмеді. Бармастерлердің кен шоттары, кен орындарын және/немесе иелерін анықтайды, еркін кен өндірудің, бай кәсіпкерлерге тиесілі ірі кен орындарының және ескі үйінділерді қайта жуудың араласуын көрсетеді. Кеннің бай көзі болған және әсіресе суды сығу қажет болған жерлерде, шахталар кеншілерді келісімшарт бойынша топтар ретінде жұмысқа алатын тәуекел капиталистеріне тиесілі болды, олар өз жұмысы үшін баға келісетін еркін кеншілер ретінде қарастырылды немесе, сирек жағдайларда, жалақылы жұмысшылар ретінде жұмыс істеді. Бармастерлердің 1653 жылғы есептері көрсеткендей, сол кездегі төмен өндірушілік деңгейдегі Брассингтон, Миддлтон және Вирксворт бостандықтарынан алынған кен көптеген адамдардың атынан алынған шағын көлемнен тұрды. Осы бостандықтарда, осы уақытта, көбінесе ауыл шаруашылығымен айналысатын, басқа да табыс көздері болған шағын кеншілер жарналарын төлеп, қорғасын саудагерлері мен балқытушыларға сатқан. Төртінші бостандық, Кромфордта, жағдай басқаша болды. Вермуйденнің суымен құрғатылған Довегангтың өнімі басқа үш бостандықтың бірлескен өнімінен асып түсті, ал оның 51% -ы бай қорғасын саудагері Лайонель Тинлиге тиесілі кен орындарынан алынған. 88% төрт көзден келді, ал қалғаны 45 тәуелсіз кеншілер өндірді. Соңында, төрт бостандықта сатылған барлық кеннің 23% -ын құраған 6108 жүк (шамамен 1527 тонна) «көміршілер» деп аталатын ескі төбелерден алынды.

The free mining arrangement under the rules of the Duchy of Lancaster was the normal state of affairs in the Duchy manor of Wirksworth. The Duchy's lessee of the mineral rights at the end of the 16th century, Gilbert, Earl of Shrewsbury, had established his right to the dues of lot and cope against attempts by local landowners to assert right to mines on their land. Shrewsbury's success embedded the old rules and facilitated free mining. There was one independent area within the Wapentake, Griffe Grange, near Brassington, held by the Gell family of Hopton since Ralph Gell had leased it from Dale Abbey and bought it from the Crown Commissioners at the dissolution of the religious houses by Henry VIII. The Gells, however, ran their mines under similar rules to those in the Duchy, the only difference being that the miners paid their dues to them. Attempts by other landowners to establish the same rights as the Gells were largely unsuccessful. An example occurred at Elton, where the landowner, Francis Foljambe, prevented the application of Duchy rules, employing wage labourers in the Elton mines and seeking sanction for his action in the courts. The Duchy Court, however, issued an injunction against him in 1627, instructing him "to conveane or execute noe other suite or suites hereafter att the Comon Lawe concerning the lott and copp and lead mynes in Elton". The miners fought hard, physically and in the courts, to obtain the free mining rights enjoyed in the Wirksworth Wapentake. The Manners family met them head on, refused all attempts to establish free mining, and employed miners as day labourers in their mines. Their Cavendish neighbours at Chatsworth, after a period of conflict, adopted the same pattern as the Gells at Griffe Grange, collecting the dues from mines run by Duchy of Lancaster rules. The operation of the old rules and customs in the Wirksworth Wapentake did not prevent the development of a complicated structure there. The barmasters' ore accounts, identifying mines and/or proprietors, reveal a mixture of free mining, ownership of large mines by rich entrepreneurs and the rewashing of old spoil heaps. Where there was a rich source of ore and especially where access required dewatering, the mines were owned by venture capitalists employing miners either as contracted groups, who considered themselves as free miners negotiating a price for their work or, more rarely, as wage labourers. The barmasters' accounts for 1653 show that the ore from the Brassington, Middleton and Wirksworth liberties, all low producers at the time, consisted of small amounts mined by a large number of names. Clearly, in these liberties, at this time, it was the small time miners, most of whom would have had other sources of income, usually farming, who were paying their dues and selling to the lead merchants and smelters. In a fourth liberty, Cromford, the picture was different. With the Dovegang dewatered by Vermuyden's Sough (see below), the output there dwarfed the combined output of the other three liberties, and 51% of it came from mines owned by the rich lead merchant Lionel Tynley. 88% came from four sources, while the rest was mined by 45 independent miners. Finally, 6,108 loads (about 1,527 tons), or 23% of the total ore sold in the four liberties, was won from old hillocks by so called "cavers".

Ластану

Қорғасын өсімдіктер мен жануарлар үшін у. Адамдар үшін ең қауіпті процестер – балқыту. Честерфилдке жақын жердегі Спайтвинтердегі қайта жаңартылған балқыту зауыты Белланд-Лейннен бірнеше метр қашықтықта орналасқан, ал «белланд» дегені – қорғасыннан улану. Дарли көпіріндегі бұрынғы Милл Клоуз кеніші орнындағы балқыту зауытының қазіргі иелері, жапсарлас жердің көп бөлігін сатып алып, егістік және жайылымдарды орманға айналдырды, өйткені бұл егіндер мен жануарларға қауіптің алдын алуға бағытталған. Өсімдіктер мен жануарларға, әсіресе жуу немесе «бұдырлау» процесінен туындайтын қауіп ғасырлар бойы белгілі болды, ал жоғарыда сипатталған Брассингтон халқының қиындықтары фермерлер мен кеншілер арасындағы қақтығыстың классикалық мысалы еді. 1680 жылдары сэр Джон Гелл II осындай дау кезінде өз пікірін білдірді: «Мен бұдырлау үшін кеншілер айыпталып естігенмін, ал жерді пайдаланушылар мен иелері осыған қатты наразы. Ол малдың қорғасынға ұшырауына себеп болады, бұл мал мен жылқы үшін зиянды және көбінесе оларды өлтіреді». 1794 жылы Дарли көпірінің үстінде және астында Дервент өзенінде кен қалдықтарын жинаған Уэнсли кеншілерінің бірнеше тобы өзенді ластады деген айыппен сотқа тартылды. Куәгерлер өзеннің Кромфорд көпірінен бір шақырымдай төменге дейін лайланып кеткенін айтты, ал Матлоктағы мейрамхана иесі Дервент өзенінің жағдайының салдарынан, әдеттегідей суару үшін өзен суын пайдаланудан айырылғанын мәлімдеді. Ол бизнесін сақтап қалу үшін құдық қазуға мәжбүр болды. Екі тарап та тау-кен заңдарын келтірді. Кеншілер кенін жууға рұқсат беретін әдет-ғұрыпты атады, ал талапкерлер жуудан шыққан шламды «өз учаскесіндегі ыңғайлы жерге» (ол жеті метр мен ширек, немесе шиелінің төрттен бір бөлігі, әр жағынан) құю керектігін талап ететін заңмен жауап берді, бұл жақын жердегі жердің ластануын болдырмау үшін жасалған. Кеншілер, кендерін өзенге тасымалдау, кеніне су тасымалдаудан оңай болғандықтан – олардың кені құрғақ болды және Уэнслиден Дервентке дейін тік төбе болды – сот ісін жоғалтты. Венсли ісінде келтірілген судың ластануын болдырмау үшін тау-кен заңына қосымша, кеншілер көбінесе елемейтін, сонымен қатар Дарли көпіріндегі жақындағы орманды кеңейту сияқты, ауыл шаруашылығы жерлерінің ластануын болдырмау үшін ағаштар отырғызуға тырысты. Ескі кен аймақтарындағы тамырлардың бойында отырғызылған ағаштардың көптеген мысалдары бар, сондай-ақ балқыту зауыттарындағы түтін шығаратын қондырғылар болды. Бұл толыққанды сәттілікке жетпеді, өйткені зауыттар көбінесе елді мекендерде немесе олардың жанында орналасқан, түтін шығару арқылы қорғасынмен ластануға ұшырады. Зауыттар сонымен қатар, олардың желдеткіштерін қуаттандыратын өзендерді де ластады. Төменде сипатталған куполалар өз шығарындыларын туннельдер арқылы түтін шығару құбырларына жеткізді, олар көбінесе балқыту зауытынан қашық жерде орналасқан. Бұл күш-жігердің шектеулі табысын Белленд-Лейн атауының өзі көрсетеді.

Lead is poisonous to both plants and animals. For people the smelting processes are the most dangerous – the restored smelter at Spitewinter, near Chesterfield, stands a few yards from Belland Lane, belland being lead poisoning. The current owners of the smelter on the site of the former Mill Close mine at Darley Bridge have bought much of the adjoining land and turned arable and pasture into woodland, to avoid the danger to crops and animals. The danger to plants and animals, particularly from washing or "buddling", has been known for centuries and the nuisance to the people of Brassington described above was typical of the conflict between farmers and miners. In the 1680s Sir John Gell II gave his opinion during such a dispute. "For buddling I have heard that miners have been indicted for it, and the freeholders and occupiers of land are much prejudiced by it. It sets the cattle upon the belland, which is destructive to the cattle and horses and often kills them." In 1794 several groups of Wensley miners who had buddled mine waste in the river Derwent above and below Darley Bridge were brought to court, accused of polluting the river. Witnesses described the river as being muddied as far down river as a mile below Cromford Bridge, and a Matlock publican claimed to have been prevented from his usual practice of using river water for his brewing by the state of the Derwent. He had had to sink a well to stay in business. Mining law was cited by both sides. The miners quoted the custom which allowed them to wash their ore, while plaintiffs replied with the law which stipulated that sludge from washing should be emptied into "some convenient place within their quarter cord (which is a space of seven yards and a quarter, or the fourth part of a meer, on each side of their vein)" to prevent pollution of the adjacent land. The miners, who had carted their ore to the river, as being easier than carting water to their mine – their mine was dry and there is a steep hill from Wensley to the Derwent – lost their case. In addition to the mining law to prevent water pollution quoted in the Wensley case, often ignored by the miners, attempts to prevent pollution of farmland included tree planting to deter cattle from grazing near mining operations – there are many examples of trees planted on the lines of veins in the old mining areas as well as the recent afforestation at Darley Bridge. Smelting mills had chimneys to dissipate the fumes from the ore hearths. These were only partly successful as the mills were often sited in or near to settlements, which suffered from lead deposits from the chimneys. The mills also polluted the streams which powered their bellows. Cupolas, described below, conveyed their emissions via tunnels to chimneys, which were often a considerable distance from the smelter. The limited success achieved by these efforts is exemplified by the naming of Belland Lane.

Кен орнын сумен тазарту

17 ғасырға дейін кен қазу жұмыстары су деңгейіне жеткенде әдетте тоқтатылатын. Аттармен жұмыс істейтін сорғылармен немесе «моторлармен» қорғасын кен орындарын кептіруге жасалған тыраштандырулар көп нәтиже бермеді. Өнеркәсіптің кейінгі жылдары кен орындары гидравликалық, бу, ішкі жану және электр қуаты арқылы сәтті кептірілді, бірақ алғашқы табыстар су тасқынынан құрғатылған тамырларға қазылған дренаждық туннельдер – суфлерлер арқылы қол жеткізілді. Доктор Риувертс Дербиширдегі қорғасын кенін өндіруге арналған суфлерлердің толық тізімін ұсынды. Су деңгейін төмендетіп, қорғасын кенінің жаңа, ірі кен орындарын ашу арқылы олар өнеркәсіпті өзгертіп жіберді. Бірінші суфлер, Шығыс Англияның батпақтарын кептіру жұмысы үшін рыцарь атанған сэр Корнелиус Вермуйденнің жобасы бойынша салынды. Ол жиырма жыл бойы Кромфорд және Вирксворт арасындағы Кромфорд төбесінен Довеганг деп аталатын аймаққа қазылды. 1652 жылы аяқталғаннан кейін, аймақта кен өндірісі бірден өсті. Вермуйденнің суфлерінен кейін көптеген суфлерлер салынды, ғасыр соңына қарай Вирксворт Вапентакедегі кен орындарының жеткілікті бөлігі кептіріліп, бүкіл аймақта өндіріс күрт өсті. Ең маңыздылары – 1662 және 1696 жылдар аралығында отыз жылдан астам уақыт бойы қазылған Кромфорд суфлері, ол 18 ғасырда да жалғасты, және 1693 жылы басталып, келесі ғасырға дейін созылған Ханнаж суфлері. Кромфорд суфлері 1771 жылы салынған Ричард Аркрайттың Кромфордтағы диірмендерін қуатпен қамтамасыз етті. 17 ғасырдың маңызды суфлерлерінің арасында 1655 жылы басталган Равентор, Бейтс (1657–84), Лис (1664) және Бейликрофт (1667–73) болды. Бейликрофт суфлері Вирксворттағы кен орындарын кептірді. Вирксворттың солтүстігіндегі залив деп аталатын аймақтағы кен орындары Равентор және Лис суфлерлері арқылы кептірілді. Бейтс және Кромфорд суфлерлері Кромфорд Мурдағы кен орындарын кептірді – Бейтс суфлері 1684 жылы Довегангқа жетті. Ханнаж суфлері Вирксворттың оңтүстігіндегі Йокеклиф Рикінің шығысындағы аймақты кептірді. Вирксворт аймағындағы барлық кен орындарын кептіру 1772 жылы Дервент өзенінің деңгейінде басталган Мэрбрук суфлері арқылы жүзеге асырылды, сол кезде қорғасын өндіру кәсіпорындары тек уақыт-уақытпен ғана пайдалы болды. Бұл суфлердің кіреберісі 3 метр енімен және 2 метр биіктігімен, ал кілт тасына «FH 1772» деп жазылған. FH – Фрэнсис Херт, Олдеруслиден, балқытушы, қорғасын кен орнының үлесіне ие, темір өндіруші және суфлердің негізгі акционері. Ол әлі күнге дейін су шығарып тұрады, ал 1830 жылдары Кромфорд суфлерінен ағын соншалықты азайды, 1846 жылы Ричард Аркрайттың мұрагері Кромфорд диірмендеріндегі өндірісті тоқтатуға мәжбүр болды. Басқа аймақтарда Винстер мен Уэнсли арасындағы Милл Клоуз кен орындары және Юлгрив кен орындары суфлерлер арқылы кептірілді.

Until the 17th century mining had usually been abandoned when the work reached the water table. Efforts at draining lead mines by horse powered pumps, or "engines", had little success. In the later years of the industry mines were successfully drained by hydraulic, steam, internal combustion and electric power, but the first successes were achieved by soughs, drainage tunnels driven into flooded veins to allow the water to run off. Dr Rieuwerts has provided a comprehensive gazetteer of the Derbyshire lead mining soughs. By lowering the water table and opening up large new deposits of lead ore, they transformed the industry. The first sough, designed by Sir Cornelius Vermuyden, knighted for his work in draining the East Anglian fens, was driven over a twenty year period from a point on Cromford Hill, between Cromford and Wirksworth, into an area called the Dovegang. When it was completed in 1652 there was an immediate jump in ore production in the area. Vermuyden's was followed by a succession of soughs which by the end of the century had drained enough of the mines in the Wirksworth Wapentake to cause a dramatic rise in production in the whole area. The most important were the Cromford Sough, which was over thirty years in driving, between 1662 and 1696, and was continued in the 18th century, and Hannage Sough, begun in 1693 and also continued into the next century. The Cromford Sough provided the power for Richard Arkwright's mills at Cromford, the first of which was built in 1771. Also among the important 17th century soughs were the Raventor, begun in 1655, Bates (1657–84), Lees (1664), and Baileycroft (1667–73). The Baileycroft Sough drained mines in Wirksworth. Those in the area just to the north of Wirksworth called the Gulf were drained by the Raventor and Lees Soughs. The Bates and Cromford Soughs drained mines on Cromford Moor – Bates Sough had reached the Dovegang by 1684. Hannage Sough drained the area to the east of Yokecliffe Rake, on the south of Wirksworth. Drainage of the mines in the whole of the Wirksworth area was eventually accomplished by the Meerbrook Sough, begun at the level of the river Derwent in 1772, at a time when lead mining ventures had become only intermittently profitable. The entrance to this sough is 10 feet (3 m) wide and 8 feet (2 m) high and has a keystone inscribed "FH 1772". FH was Francis Hurt of Alderwasley, smelter, lead mine shareholder, iron master and the main shareholder in the sough. It still discharges to a day, and by the 1830s had so reduced the flow from the Cromford Sough that in 1846 Richard Arkwright's successor had to end production at the Cromford mills. In other areas the Mill Close mines between Winster and Wensley, and the mines of Youlgreave were soughed.

Куполдық балқыту

16 ғасырдың соңында ежелгі bolehills-тің орнын басып, жоғарыда сипатталғандай дамыған диірмендер, 18 ғасырда күмбез деп аталатын жаңа пеш түрінің біртіндеп енгізілуімен толығымен алмастырылды. Ескі диірмендердің бірнеше кемшіліктері болды. Олардың ерекшелігі – қатты қызу және зиянды газдардың таралуы, осының салдарынан әр жұмыс күнінің соңында қорыту зауытын жабу қажет болатын. Ошақтар тез тозып, тұрақты түрде апта сайын жөндеу немесе қайта жаңарту қажетті болды. Мысалы, 1657 жылдың 24 маусымы мен 29 қыркүйегі аралығында Верксворттағы Жоғарғы диірменде он үш жаңа ошақ қажет болды. Сумен жұмыс істейтін қорыту диірмендері тек өзен жағалауындағы жерлерге ғана орналастырылуы мүмкін болды, ал "ақ көмір" отынына көп мөлшерде ағаш керек болды. 18 ғасырға қарай ағаш қоры таусылып, ағаш тапшылығына байланысты кокс немесе көмір қолданылған жағдайларда, қорғасынға зиянды қоспалар, әсіресе күкірт енгізілді. Соңында, ол күмбезге қарағанда тиімсіз болды. Күмбез – бұл қайта қыздыру пеші. Отын пештің жанындағы, кеннен бөлек күйдіру камерасында жағылды, осылайша кез келген ластанудың алдын алды. Бұл ағаштан гөрі көп мөлшерде қолжетімді көмірді пайдаланудың кемшілігін жойды. Кен ыдыстан төменгі, иісті төбесі және қарсы жағындағы биік түтін шығаратын құбырмен жабылған қуыс пешке құйылды. Отыннан шыққан жалындар мен қызған газдар түтін шығаратын құбырдың күшімен кенге тартылып, төменгі төбеден қайта шағылысып, күштірек болды. Еріген қорғасынның бетіндегі шлак сыпырылып алынып, темір қазанға құйылып, содан кейін қалыптарға құйылды. Күмбездің қорыту диірменінен артық тиімді болуына бірнеше фактор ықпал етті. Қорыту диірменінен айырмашылығы, күмбез үздіріссіз жұмыс істей алатын. Кен үстіндегі ауа ағыны балқыту пешінің балқымасынан әлсіз болғандықтан, қорғасын бөлшектері аз шашырады. Сонымен қатар, отын мен кен бөлек болғандықтан, қорғасын күлге жоғалмай сақталды. Су энергиясы қажет болмағандықтан, күмбездің төртінші теориялық артықшылығы бар – ол балқыту пешінің өзен жағалауындағы орналасуынан босатылып, кен мен көмірді жеткізу үшін ең қолайлы жерге орналастырылуы мүмкін. Алайда, бастапқы қорытудан алынған шлакты балқыту үшін қажетті жоғары температура сумен жұмыс істейтін пешті қажет етті және шлак диірмендері күмбездердің жанына орналастырылғандықтан, көптеген күмбездер өзен жағалауында қалды. Көптеген күмбездерде ауаға шығарылғанға дейін ластаушы заттарды ұстауға арналған ұзын көлденең түтікшелер болды. Ластаушы заттардың ішінде металл булары болғандықтан, түтікшенің қалдықтарын қайта балқыту үшін де пайдалануға болады.

The mills which had superseded the ancient bolehills in the late 16th century, a development described above, were themselves superseded in the 18th century by the gradual introduction of a new type of furnace known as the cupola. The old mills had a number of disadvantages. Their characteristic overheating and dissemination of polluting fumes made it necessary to close the smelter down at the end of each day's work. The hearth burned out quickly and regular weekly repairs or rebuilding were necessary – between 24 June and 29 September 1657, for instance, thirteen new hearths were required at the Upper Mill in Wirksworth. Water powered smelting mills were restricted to riverside sites and "white coal" fuel required a good supply of timber. By the 18th century timber supplies were running out and, where coke or coal was used because of timber shortages, impurities, particularly sulphur, were introduced into the lead. It was, finally, less efficient than the cupola. The cupola was a reverberatory furnace. The fuel was burned in a combustion chamber at the side of the furnace, separate from the "charge" of ore, thus avoiding any contamination. This removed the disadvantage in using coal, which was far more plentiful than timber. The ore was loaded from a hopper into a concave furnace with a low, arched roof and a tall chimney or a flue at the opposite end from the combustion chamber. The flames and heated gases from the fuel were drawn across the charge by the draught from the chimney and beaten down by reverberation from the low roof. Slag on the surface of the molten lead was raked off and the lead itself poured into an iron pot at the side, before being ladled into moulds. Several factors contributed to the cupola's greater efficiency than the smelting mill. Unlike the smelting mill, the cupola could be operated continuously. Since the air flow over the ore was less powerful than that from the bellows of the blast furnace fewer lead particles were blown away. Further lead was saved by the fact that since the fuel and the charge were separate none of the lead was lost into the ash. Since no water power was needed the cupola had a fourth theoretical advantage of being freed from the riverside location of the blast furnace, and able to be placed in the most convenient site for supply of ore and coal. However, the higher temperatures needed to melt the slag recovered from the primary melt required a water powered furnace and, since slag mills tended to be placed next to the cupolas, most cupolas remained in riverside sites. Many cupolas had long horizontal flues, which were introduced to trap pollutants before they could be discharged into the air. Since the pollutants included metal vapour, the sweepings of the flue could also be recovered for resmelting.

Жабылу

Дербиширдің қорғасын өнеркәсібі 18-шы ғасырдың соңынан бастап құлдырады, себебі пайдалы қазбалардың қоры таусылды, өндіріс шығындары артты және шетелде әлдеқайда арзан қорғасын табылды. 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында импорттық баж салығы арқылы бұл өнеркәсіп шетелдік кеннен қорғалды. 1820 жылы баж салығын төмендету және 1845 жылы оны жою Англияға импортталатын қорғасын көлемінің күрт өсуіне алып келді, бұл жергілікті өнеркәсіптің құлдырауын жылдамдатты. Өндіріс жоғары деңгейде сақталып, 18-шы және 19-шы ғасырлардағы кейбір кен орындарының өнімі 17-ші ғасырдағы көрсеткіштерден асып түсті; мысалы, 1862 жылы Brassington-да 2658 жүк (шамамен 641 тонна немесе 651 метрикалық тонна) өндірілді, бұл аймақ дәстүрлі түрде төмен өнімділікпен ерекшеленетін. 1862 жылы Вирксворттағы Бармоте сотының мәжілісінде бір кен иесі «жиырма жылдан астам табандылықпен олар ұзақ іздеген қазынаны тапты, ол табысты болады деп үміттенеді және қазіргі уақытта Брассингтондағы бір шахтада 100-ден астам адамды жұмыспен қамтуға мүмкіндік алады» деп мәлімдеді. Дегенмен, 1901 жылы Дербиширдегі барлық қорғасын кеніштерінде жұмыс істейтін адамдардың саны 285-ке дейін азайды, олардың көпшілігі Дарли Бридждегі Милл Клоуз кенішінде жұмыс істеді. Елдегі ең ірі қорғасын кеніші – Милл Клоуз, Дербишир қорғасын өнеркәсібін 20-шы ғасырға алып өтті және 1939 жылы су тасқынынан мәжбүрлі жабылуға дейін шамамен 600 адамды жұмыспен қамтыды. 1934 жылы салынған Милл Клоуз балқыту зауытын 1941 жылы Лондонға негізделген қорғасын өндіруші H J Enthoven and Sons компаниясы сатып алды және ол әлі де жұмыс істеп тұр.