Кіріспе

Карпаттық немістер (Karpatendeutsche немесе Mantaken, kárpátnémetek немесе felvidéki németek, Germani carpatini) – Орталық және Шығыс Еуропадағы этникалық немістер тобы. Бұл терминді тарихшы Раймунд Фридрих Каиндл (1866–1930) жасаған, бастапқыда Карпат таулары аймағындағы неміс тілді халықты білдірген: Галисия мен Буковинаның Цислейт (Австрия) тәжді жерлері, сондай-ақ Австро-Венгрия монархиясының венгр бөлігі (Сепеш округі қоса алғанда) және Румынияның солтүстік-батыс (Марамуреш) аймағы. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері, тек Словакия немістері (словак немістері немесе Slowakeideutsche, Zipser немістерін қоса алғанда) және Украинадағы Карпат Рутениясы немістері ғана Карпат немістері деп аталады.

Венгрия Корольдігі

12-15 ғасырларда (Остсиедлунгті қараңыз) 1241 жылы Еуропаға моңғол шабуылынан кейін, ортағасырлық Венгрия Корольдігінің (кейін Жоғарғы Венгрия деп аталған, қазіргі уақытта негізінен Словакия) солтүстік аймағына немістер қоныстанды. Прессбург (Позони, қазіргі Братислава) аймағында бұрыннан оқшауланған қоныс жайлар болған болуы мүмкін. Немістерді әдетте әртүрлі салалардағы мамандарды – мысалы, шеберлер мен кеншілерді іздеген патшалар тартып алды. Олар көбінесе ескі славян сауда орындарында және кен орындарында қоныстанды. Шамамен 15 ғасырға дейін, қазіргі Словакиядағы көптеген қалалардың билік ететін топтары негізінен немістерден құралды. Негізгі қоныстану аймақтары Прессбург маңында, сондай-ақ Сзепес округіндегі (венгрше: Szepesség; немісше: Zips; латынша: Scepusium, қазіргі Словакияның Спиш аймағы) және Хауэрланд аймақтарындағы тілдік аралдарда орналасқан. Сзепес округінің қоныс жайлаушылары Зипсер Саксен (Zipser Saxons, венгрше: cipszerek) деп аталды. Карпат Рутениясында олар бастапқыда Таракоз (немісше: Theresiental, қазіргі Украинадағы Тересва) және Мункач (немісше: Munkatsch, қазіргі Украинадағы Мукачево) маңында қоныстанды. Карпат немістері, словактар сияқты, 19 ғасырдың екінші жартысында және 20 ғасырдың басында мадьяризация саясатына ұшырады. Бұған қоса, көптеген Карпат немістері әлеуметтік және экономикалық жағдайына қол жеткізу үшін өздерінің есімдерін ерікті түрде мадьяризациялады. 1918 жылғы 28 қазанда Кесмарктегі (немісше: Käsmark, қазіргі Кежмарок, Словакия) Карпат немістерінің Ұлттық кеңесі Венгрия Корольдігіне адалдығын жариялады, бірақ екі күннен кейін словак тобы оны Чехословакияның құрамына енгендігін мәлімдеді.

Бірінші Чехословакия Республикасы

Бірінші Чехословакия Республикасы кезінде (1918–1938), Карпат немістерінің ерекше саяси партиясы болды – Зипсер неміс партиясы (1920–1938), оның төрағасы Андор Нич болды. Ол 1925 жылдан 1935 жылға дейін парламенттік сайлауда венгр немістерінің біртұтас тізімі бойынша сайланды. 1929 жылы Братиславада ұлтшылдыққа бейімделген Карпат неміс партиясы (KdP) құрылды, ол 1935 жылғы парламенттік сайлауда Судет неміс партиясымен бірігіп тізім жасады. 1937 жылы Конрад Хенлайн партияның басшысы болды, ал Франц Кармасин оның орынбасары атанды. 1935 жылы екі партия да парламенттің екі палатасына өкілдер жіберді. 1939 жылы KdP Фюрер Франц Кармасин басшылығымен қайта аталды, ол 1938 жылдың қазанында Тисо басқарған Словакия Республикасында неміс істері жөніндегі мемлекеттік хатшы болып тағайындалды (1939–1945). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Словакия Республикасының нацистік Германияға тәуелді болуы Карпат немістерінің соғыстан кейінгі өмірін қиындатты. Соғыс аяқталар алдында немістердің көбі қашып кетті немесе неміс билігі оларды эвакуациялады. Спиштен шыққан немістердің көпшілігі Қызыл Армия келгенге дейін Германияға немесе Судет аймағына эвакуацияланды. Эвакуацияның бастамасы көбінесе Адалберт Ванхоффқа тиесілі болды және ол 1944 жылдың қараша айының ортасы мен 1945 жылдың 21 қаңтары аралығында неміс евангелистік шіркеуінің диоцезін дайындады. Братислава немістері 1945 жылдың қаңтар және ақпан айларында ұзақ кешігулерден кейін эвакуацияланды, ал Хауэрландтағылар 1945 жылдың наурыз айының соңында қашып кетті. Қызыл Армия 1945 жылдың 4 сәуірінде Братиславаға жетті.

Тіл

Германия, Австрия және Швейцария сияқты неміс тілінің қалыптасқан елдерден оқшауланғандықтан, Словакияда көптеген сирек неміс диалектілері сақталып қалды, бірақ олардың көпшілігі құрып кету қаупінде. Жоғарғы және Төменгі Зипс аймақтарында (кейін Румынияда) Зипс немістері зипсер тілінде сөйледі. Хопгартенде әлі де сөйлейтін қауымдық топ бар, олар ерекше диалект – Outzäpsersch (немісше Altzipserisch, әдеби аудармасы "Ескі Зипсер тілі") тілінде сөйлейді. Добсинада олар добшауиш немесе топшауиш деп аталатын тілде сөйледі. Меценсейфенде (Меджев) мантак тілінде сөйледі, бірақ бүгінде оны ондаған адам ғана біледі. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін барлық бұрынғы неміс тілді қалалардағы неміс мектептері жабылды, балалар словак тілін үйренуге міндеттелді. Неміс тілін жұмыста немесе тіпті көшеде қолдануға тыйым салынды.

Тарихи демографиялық мәліметтер

Словакиядағы неміс азшылығы XIX ғасырдың соңынан бері Словакияның ресми халық санақтары көрсеткендей, көбінесе үнемі азайып келеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Чехословакиядан этникалық немістерді қуғаннан кейін 1947 жылдан бастап олардың саны одан да біртіндеп қысқарды.

Словакиядан тыс жерлерде

Румыниядағы Карпат және басқа да неміс топтары қазіргі уақытта Румыния немістерінің демократиялық форумы (DFDR/FDGR) арқылы өкілдік етеді. Карпат/Зипсер немістері көбінесе Марамуреш (әсіресе Родна таулары арқылы және Марамуреш округінде), Буковина және Трансильванияның басқа аймақтарында кездеседі. Жалпы алғанда, Марамуреште Зипсерлер кен өндіру аймақтарында қоныстандырылған. Бұковина үшін де осы жағдай қатысты, онда Зипсерлер кеншілер мен ағаш кесушілер болып жұмыс істеген. Мысалы, Оңтүстік Буковинада (яғни, қазіргі Румынияның Солтүстік-Шығысындағы Сучава округінде) бірнеше бұрынғы Зипсер неміс ауылдық елді мекендеріне Якобени (Якобене), Карлибаба (Мариенсе/Лудвигсдорф) және Фунду Молдовей (Луизентал) жатады. Карпат/Зипсер немістерінің қоныстары Карпат тауларына қарай, Буковина мен Сучава округінде батысқа қарай орналасқан. Бұл аймақтарда көбінесе кеншілер қауымдастығы болған. Бүгінде Буковина/Сучава округінде Зипсерлер мен Буковина немістерінен құралған шағын неміс қауымдастықтары әлі де тұрып жатыр, бірақ олардың саны күрт азайып барады. Марамуреште Вишэу де Сус (Обервишау) қаласында 2011 жылғы румын халық санауы бойынша, әлі де шағын Зипсер неміс қауымдастығы бар, және олар Румыния немістерінің демократиялық форумынан (DFDR/FDGR) шыққан бір қалалық кеңесші арқылы қалалық кеңесте саяси өкілдікке ие.