Кіріспе

Кәсіп

Пианиноны күйге келтіру – акустикалық пианиноның сымдарының тартылысын реттеу, осылайша сымдар арасындағы музыкалық интервалдар дұрыс дыбысталуын қамтамасыз ету. «Дұрыс дыбысталу» термині пианиноны күйге келтіру контекстінде тек белгілі бір тұрақты ноталар жиынтығын білдірмейді. Сапалы пианиноны күйге келтіру үшін ноталардың арасындағы тербеліс әрекеттесуін бағалау қажет, және бұл әр пианино үшін өзгеше болады, сондықтан практикада кез келген теориялық стандарттан сәл өзгеше ноталар қажет. Пианинолар көбінесе «тең темперамент» деп аталатын жүйенің өңделген нұсқасына күйлендіріледі. (Теориялық пианиноны күйге келтіру үшін пианино ноталарының жиіліктерін қараңыз.) Кез келген күйлеу жүйесінде әрбір нота таңдалған негізгі нотаға қатысты есептеледі, ол әдетте A440 (440 Гц), ортаңғы C-ден жоғары А нотасы болып табылады. Классикалық пианино мен музыкалық теорияда ортаңғы C әдетте C4 деп белгіленеді (ғылыми нота белгілеуі бойынша); бірақ MIDI стандартында бұл ортаңғы C (261.626 Гц) C3 деп белгіленеді. Іс жүзінде, MIDI бағдарламалық құралы ортаңғы C-ны C3 немесе C5 деп көрсетуі мүмкін, бұл әсіресе бастаушылар үшін жаңсақтық тудыруы мүмкін. Пианиноны күйге келтірумен тәуелсіз пианино техниктері, пианиноны қайта жаңартушылар, пианино дүкендерінің техникалық қызметкерлері және хоббимен айналысатындар шұғылданады. Кәсіби оқыту мен сертификаттау «Пианино техниктерінің гильдиясы» сияқты ұйымдар арқылы қол жетімді. Көптеген пианино өндірушілер пианиноны жылына екі рет күйге келтіруді ұсынады.

Өмірбаян

Көптеген факторлар, әсіресе атмосфералық өзгерістер пианиноның дыбысын бұзады. Мысалы, ылғалдылықтың өзгеруі фортепианоның тонына әсер етеді; жоғары ылғалдылық дыбыс тақтасының ісінуіне себеп болады, бұл сымдарды созып, тонды көтеріп, ал төмен ылғалдылық кері әсер етеді. Температураның өзгеруі де фортепианоның жалпы тонына әсер етеді. Жаңа пианиноларда сымдар біртіндеп созылып, ағаш бөліктері қысылады, бұл пианиноның тонын төмендетіп, ал ескі пианиноларда сымдарды бекітетін құлақтар (күйін ұстайтын бөлшектер) босап, пианиноны дұрыс күйде ұстай алмайды. Осы себептерге байланысты көптеген пианино өндірушілер жаңа пианиноны бірінші жыл ішінде төрт рет, содан кейін жылына екі рет күйін реттеуді ұсынады. Дыбысы бұзылған пианиноны әдетте ерекше "хонки-тонк" немесе дірілдеу дыбысы арқылы анықтауға болады. Дыбыс қарқындылығының бұл өзгеруі, бірге ойнатылған екі (немесе одан да көп) ұқсас жиілікті тонның нәтижесі болып табылады. Мысалы, егер 440 Гц (секундына тербеліс) жиілігіне келтірілген пианино сымы 442 Гц жиілігіне келтірілген пианино сымымен бірге ойнатылса, екі дыбыс толқынының арасындағы конструктивті және деструктивті араласудан туындаған дірілдеу 2 Гц жиілікте пайда болады. Сол сияқты, егер 220 Гц (440 Гц гармониялық жиілігімен) жиілігіне келтірілген сым 442 Гц жиілігіне келтірілген сыммен бірге ойнатылса, дәл сол 2 Гц дірілдеу естіледі. Пианинода әр клавишаға бірнеше сым болғандықтан, дірілдеуді жою үшін осы сымдарды бірдей жиілікке келтіру қажет. Тонның биіктігі тербелістің жиілігімен анықталады. Тербелетін сым үшін жиілік сымның ұзындығы, массасы және кернеуімен анықталады. Пианино сымдары күйін реттеу үшін бұрылатын құлақтарға оралған.

Тарих

Пианиноны реттеу 1800 жылдардың басында «пианофорте» кеңінен таралған кезде мамандыққа айналды. Бұрын музыканттарда клавесин аспаптары болған, оларды реттеу өте оңай болған, және музыканттар көбінесе оларды өздері реттеген. Алғашқы пианиноны реттеушілер пианино фабрикаларында оқытылып, жұмыс істеді және көбінесе 5–7 жыл оқушылықтан өтті. Алғашқы реттеушілер көптеген жаңа және өзгеріп жатқан пианино түрлерімен және біркелкі емес биіктіктермен байланысты қиындықтарға тап болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, пернетақталы аспаптар таза интонация, пифагорлық реттеу және меантондық темперамент қолданып реттелген, яғни мұндай аспаптар бір немесе бірнеше тональностьта «дұрыс» естілуі мүмкін, бірақ басқа тональностьтарда диссонанс көбірек болатын. Жақсы темпераменттің дамуы тұрақты биіктіктегі аспаптардың барлық тональностьтарда жақсы ойнауына мүмкіндік берді. Иоганн Себастьян Бахтың әйгілі «Жақсы темперленген клавир» шығармасы осы жаңалықты пайдаланып, барлық 24 мажор және минор тональностьлары үшін прелюдиялар мен фугалар жазды. Дегенмен, жағымсыз интервалдардан (мысалы, «қасқыр интервалы») сақталса да, интервалдардың мөлшері тональностьтар арасында әлі де бірдей болмады, сондықтан әр тональностьтың өзіндік ерекшелігі болды. 1800 жылдары осы айырмашылық тең темпераментке жақын реттеудің кеңінен қолданылуына әкелді, онда пернетақтадағы жақын ноталардың жиіліктері шамалы ғана ерекшеленді, бұл музыканы ноталар арасындағы қатынасты өзгертпей, тональностьтар арасында көшіруге мүмкіндік берді. Пианинолар көбінесе 20 ғасырдың басында қабылданған A440 биіктік стандартына реттеледі, бұл кеңінен әртүрлі стандарттарға жауап ретінде жасалды. Бұрын биіктік стандарттары 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында A415-тен 19 ғасырдың соңында A435-ке дейін біртіндеп көтерілді. A440 әдетте стандарт болып саналса да, кейбір оркестрлер, әсіресе Еуропада, A442 сияқты жоғары стандартты қолданады.

Апельсиндер мен гармоникалар

Созылған сым әртүрлі режимдерде, яғни гармоникаларда тербелісе алады, ал фортепианоның молотогы сымға соққанда бір уақытта бірнеше гармоникалық дыбыстарды қозғауға мүмкіндік береді. Бірінші гармоника (немесе негізгі жиілік) әдетте ең күшті болып табылады және естілетін биіктікті анықтайды. Теория бойынша жоғары гармоникалар (оларды овертон немесе парциалдар деп те атайды) негізгі жиіліктің толық еселігінде тербеледі. (Мысалы, негізгі жиілігі 100 Гц сым 200 Гц, 300 Гц, 400 Гц және т.б. жиіліктегі овертонға ие болады.) Шындығында, сымдардың қатаңдығынан туындаған гармониясыздық салдарынан овертон жиіліктері сәл жоғарылайды. Екі биіктік арасындағы қатынас, интервал деп аталады, ол олардың абсолютті жиіліктерінің арақатынасына тең. Интервалдарды анықтау және күйлеу оңайырақ, егер нота жиіліктерінің арақатынасы қарапайым бүтін сан болса (мысалы, 2:1 арақатынасы бар октава, 3:2 арақатынасы бар таза бесінші және т.б.), себебі осы интервалдардың гармоникалары сәйкес келеді және олар дұрыс күйленбегенде соққы береді. (Таза бесінші үшін төменгі нотаның 3-гармоникасы жоғарғы нотаның 2-гармоникасымен сәйкес келеді.)

Ұзындық

Жоғарыдағы соққы жоспарында сипатталған күйлеу, темперамент октавасының диапазонында тең темпераменттің жақсы жуықтауын қамтамасыз етеді. Алайда, одан әрі кеңейткенде, аспаптың нақты күйленуі, шын бөлшектердің теориялық гармоникадан ауытқуына байланысты нашарлайды, себебі фортепианоның бөлшектері гармониялық қатардың жоғары сатыларына жеткенде сәл өткір болады. Бұл мәселе темперамент аймағынан жоғары (және белгілі бір деңгейде төмен) октаваларды "созу" арқылы азайтылады. Октавалар созылғанда, олар төмендегі нотаның ең төменгі кездейсоқ үндеуіне (екінші жартылай) емес, жоғары үндеуге (көбінесе төртінші жартылай) күйлендіріледі. Бұл барлық интервалдарды теңдей кеңейтеді, осылайша интервалдық және тоналдық тұрақтылықты сақтайды. Барлық батыс музыкасы, әсіресе батыс классикалық әдебиеті, теориялық тең темпераменттен ауытқуды қажет етеді, өйткені музыка көбінесе бір октавада ойналмайды. Пианист әдетте үш және төрт октаваға созылған ноталарды орындайды, сондықтан төменгі регистрлердің гармониясыз үндеулерімен үйлесетін асқабақтың орта және жоғарғы диапазоны созылуы немесе кеңейтілуі маңызды. Октавалардың созылуы өлшенбей, сезіледі, сондықтан күйлеуші қай октаваға көбірек немесе аз созылу қажет екенін "құлақпен" анықтайды. Жақсы күйлеу үшін тоналдық жарқырау, дәл интонация және аспаптың диапазоны бойынша тембрдің өзгеруін білу қажет. Бұл масштаб енінің модификациясы фортепиано күйлеушілердің октавасы деп аталады, бұл (теориялық) гармоникалық осциллятордан күтілетін қарапайым 2:1 октавасына қарама-қарсы. Қажетті компромиске жету үшін қажетті созылу мөлшері, жіптің масштабының функциясы ретінде теориялық тұрғыдан сипатталған күрделі анықтама. Жіптің масштабын есептеу үшін жіптің кернеуі, ұзындығы, диаметрі, ұзындығы бірлігіне шаққандағы салмағы және жіптің негізгі сымдарының немесе сымның салмағын өзгерту үшін қолданылатын кез келген үстіңгі қабаттың серпімділігі ескеріледі. Үстіңгі қабаттар әдетте өзекте қолданылатын болаттан гөрі тығыз, ауыр, бірақ аз серпімді металдан жасалады. Сөйлем сымдарының кез келген жеріндегі жетілмеген серпімділік оның бөлшектерін математикалық таза гармониядан сәл ауытқызады, ал музыкалық дыбыстарды өндіру үшін қолданылатын нақты материал толық серпімді емес. Рейлсбек қисығы - созылған күйлердің негізгі жиіліктерін өлшеу және олардың созылмаған тең темпераменттен ауытқуларын сызу нәтижесі. Кішкентай фортепианоларда гармониясыздық соншалықты күшті, үш октаваға негізделген созылуды орнату бір октаваларды айқын соқтырады, ал жоғарғы октавадағы кең, жылдам соқтығыс интервалдары, әсіресе үлкен 17-лер (екі октава + үлкен терция) қатты соқтығысады. Қажеттілік бойынша күйлеуші созылуды шектеуге тырысады. Концерттік рояль сияқты үлкен фортепианоларда, аз гармониясыздық жақын октавалар мен басқа интервалдарға кері әсер етпей, толыққанды жіпті созуға мүмкіндік береді. Сондықтан кішкентай фортепиано негізгі биікке қарағанда үлкен созылуға ие болуы мүмкін, бірақ концерттік рояльдің октавалары ғана толық кеңейтілуі мүмкін, сондықтан үш октавалар соқтығыссыз болады. Бұл концерттік рояльдің жауабына, жарқырауына және "ән айту" сапасына үлес қосады. Октаваларды созудың артықшылығы - тең темпераменттің кемелді бесіншіге келтіретін диссонансты түзету. Октаваларды созу болмаса, темперамент аймағындағы бесіншілердің баяу, байқаусыз соқтығысы (әр екі секунд сайын бір соқтығыстан секундқа бір соқтығысқа дейін) әрбір жоғарылайтын октаваны екі есеге көбейтеді. Пернетақтаның жоғарғы жағында, теориялық (және идеалды) таза бесінші секундта сегізден астам рет соқтығысады. Қазіргі заманғы батыс құлақтары жылдам соқтығысты оңай қабылдамайды, бірақ толық октавалар мен бесіншілерде емес. Пианистер үшін қуанышқа орай, концерттік рояльдегі гармониясыздыққа бейімделген жіп созылуы, сонымен қатар кемелді бесіншіде диссонанстың жинақталуын да азайтады. Күйлеушінің темпераментке жету қабілетіне физикалық және психоакустикалық факторлар да әсер етеді. Физикалық факторлардың арасында бас сымдардағы саундборд резонансына байланысты гармониялық әсерлер, нашар жасалған сымдар немесе "жалған соқтығыстарға" (жалған, өйткені олар күйлендіру кезінде соқтығыстарды манипуляциялауға қатысы жоқ) әкелуі мүмкін ерекшеліктер бар. Психоакустикалық фактордың басты себебі - адамның құлағы жоғары ноталарды орташа диапазонмен салыстырғанда жа...

Құралдар мен әдістер

Пианиноны көйлеуге арналған негізгі құралдарға көйлеу тетігі немесе "шекеш", түрлі үнсіздеткіштер және көйлеу вилкасы немесе электронды көйлеу құрылғысы жатады. Көйлеу тетігі – баудың кернеуін арттыру немесе азайту арқылы көйлеу штифтерін бұру және "бекіту" үшін қолданылады. Үнсіздеткіштер көйленбейтін бауларды үндемеу үшін пайдаланылады. Темпераменттік октаваны көйлеген кезде, пианиноның темперамент (орталық) бөліміне әдетте мата жолақ салынады; ол әр нотаның үш баулы құрылымының арасына енгізіліп, сыртқы екі бауын өшіреді, нәтижесінде тек ортаңғы бау ғана дірілдейді. Паппс үнсіздеткіші тік пианинода да сол функцияны атқарады және пианиноның механизмі арқылы үш баулы құрылымның сол жақ екі бауын немесе оң жақ екі бауын үндемеу үшін орналастырылады. Ортаңғы баулардың бәрі көйленгеннен кейін (немесе Паппс үнсіздеткіші қолданылса – оң жақ баулар), мата жолағын нотадан нотаға алып тастап, сыртқы бауларды ортаңғы бауларға қарай көйлеуге болады. Екі баудың арасына салынатын үшкір үнсіздеткіштер оларды өшіреді, ал Паппс үнсіздеткіші тік пианинолардағы жоғары ноталарды көйлеу үшін жиі қолданылады, себебі ол шекеш сабының арасында оңай сырғанады. Көйлеуді құлақпен (ауральдық) жасайтын болса, пианиноның бірінші нотасын (әдетте Ля4) көйлеу үшін көйлеу вилкасы қолданылады, содан кейін эф3 пен эф4 арасындағы темпераменттік октава түрлі интервалдар мен тексерулер арқылы көйленеді, көйлеуші октавадағы барлық ноталар дұрыс көйленгеніне көз жеткізгенше. Содан кейін пианиноның қалған бөлігі темпераменттік октаваға қарай октавалар мен басқа интервалдарды тексеру ретінде пайдалана отырып көйленеді. Электронды көйлеу құрылғысы қолданылса, темпераменттік қадамды жіберуге болады, өйткені көйлеуші көйлеу құрылғысымен кез келген ыңғайлы ретпен ноталарды тікелей реттеуге мүмкіндігі бар.