Кіріспе
Теориялық психология – психологияның теориясы мен философиясымен айналысатын сала. Бұл зерттеу саласының ауқымы кең, пәнаралық сипатқа ие. Ол психологияның қалыптасқан және жаңа дамып келе жатқан теорияларын тәжірибе жүргізбей біріктіру және қосуға бағытталған. Теориялық психология ғылым философиясынан туындады, жаңа идеялардың негізінде логика мен рационалдық жатыр. Ол эмпириялық немесе эксперименттік психологиядан бұрын пайда болған. Теориялық психология – психологияның түрлі салаларында маманданған психологтарды қамтитын пәнаралық сала. Вильгельм Вундт, Уильям Джеймс, Зигмунд Фрейд және Джон Б. Уотсон сияқты теориялық психологияның белгілі алға басушылары болды. Жером Каган, Алан Е. Каздин, Роберт Стернберг, Кеннет Дж. Герген және Ульрик Нейсер сияқты көптеген маңызды ғалымдар да бар. Бұл ғалымдар түрлі журналдарда, соның ішінде жалпы психологияға арналған журналдарда, мысалы, American Psychologist журналында жариялайды. Теориялық психологияға арналған Theory & Psychology және Journal of Theoretical and Philosophical Psychology сияқты арнайы журналдар да бар. Көптеген ұйымдар теориялық психологияны психологияның ресми тармағы ретінде мойындауды бастады.
Theoretical psychology is concerned with theoretical and philosophical aspects of psychology. It is an interdisciplinary field with a wide scope of study. It focuses on combining and incorporating existing and developing theories of psychology non experimentally. Theoretical psychology originated from the philosophy of science, with logic and rationality at the base of each new idea. It existed before empirical or experimental psychology. Theoretical psychology is an interdisciplinary field involving psychologists specializing in a wide variety of psychological branches. There have been a few prominent pioneers of theoretical psychology such as Wilhelm Wundt, William James, Sigmund Freud, and John B. Watson. There has also been a number of notable contributors which include Jerome Kagan, Alan E. Kazdin, Robert Sternberg, Kenneth J. Gergen, and Ulric Neisser. These contributors may publish in a variety of journals, including journals for general psychology, like American Psychologist. There are several journals dedicated specifically to theoretical psychology, like Theory & Psychology and Journal of Theoretical and Philosophical Psychology. Many other organizations are beginning to recognize theoretical psychology as a formal subdivision of psychology.
Шығу тегі
Теориялық психология философиядан, дәлірек айтқанда, ғылым философиясынан туындады. Философия ұғымдардың мәні мен құрылымын, осы ұғымдардың туындауына себеп болатын заңдарды және осы заңдарды біріктіретін теорияларды түсінуге ұмтылады. Ғылым философиясының осы ерекше салаларының бірі – теориялық психология. Ғылым философиясы физикалық әлем туралы идеяларды эмпирикалық жолмен алу үшін тәжірибелер жүргізу және нәтижелерді түсіндіру арқылы ғылыми әдісті қолданбайды. Дегенмен, ол ғылым туралы, ғылымның өзіндегі логика мен рационалдылыққа баса назар аударады, эмпирикалық өлшемдермен түсіндірілмейтін жайттарды аңғартады. Сонымен қатар, ол метафизикалық және эпистемологиялық тұрғыдан барлық адамдарға бағытталған, сондай-ақ адам білімінің мәні мен табиғатын қамтиды. Ғылым философиясы ғылымға қатысты болғандай, теориялық психология психологияға қатысты, себебі ол ұғымдарға, заңдарға және теорияларға қолданылатын логика мен ұтымдылықты зерттейді. Теориялық психология қай теорияның шындыққа сәйкес екенін немесе дұрыс екенін анықтауға арналған емес. Көптеген адамдар теориялық психологияны психологиялық теориядағы "идеяны" қолдау немесе рационализациялау деп санайды, бұл идея "нағыз" болып көрінеді. Бірақ бұл солай емес. Теориялық психология эпистемологиялық тұрғыдан белгілі идеяларға ғылыми негізделген. Теориялық психология дәстүрлі эмпирикалық және эксперименталды психологияның кез келген саласы пайда болғанға дейін көп бұрын қалыптасқан. Осы себепті, білімді игеру үшін тереңдігі мен кеңдігі зор мүмкіндіктер бар. Бұл қазіргі кезде жаңалықтардың сирек тууына себеп болады, өйткені көптеген "жаңа" тәсілдер бұрынғы теориялардан алынған және қайта жандандырылған. Бұл жаңа білім, анықтамалық шеңберлер мен осы іргелі теорияларға жаңа көзқарас әкеледі. Мүмкін, бұл идеялардың дамуы мен күш алуы эмпирикалық негізделген психологияның ұқсас салаларына қарағанда уақытты қажет етуімен байланысты. Философиялық көзқарастардың ішінде рационализм осы психология саласына ең тікелей қатысты. Теориялық психология эксперименталды немесе клиникалық негіздемеге ие емес және психологиялық тақырыптар туралы білім алудың эксперименталды емес жолдарына назар аударады. Теориялық психологияның қамтитын ауқымы өте кең. Мамандар осы теориялық білімді іздеу әдісін пайдаланып, әртүрлі тақырыптар бойынша зерттеулер жүргізе алады. Бұл идеяларды шығару үшін нақты деректерді іздеудің орнына, көптеген білімді қорытынды арқылы зерттеуге мүмкіндік береді. Теориялық психология – когнитивтік психология, әлеуметтік психология, даму психологиясы, тұлға психологиясы, клиникалық психология, қабылдау психологиясы, нейропсихология, биологиялық психология, эволюциялық психология, тарихи психология, экономикалық психология, саяси психология және сыншыл психология салаларында маманданған психологтарды қамтитын салааралық сала. Бұл салалар эмпиризмді жоққа шығармайды, бірақ жаңа идеяларды алдымен теориялық тәсілмен зерттейді. Келесі кезекте, Уильям Джеймс (1890) психолог және философ ретінде жұмыс істеді. Оның мансабы теориялық сипаттағы ерік бостандығы идеясына негізделген. Ол сондай-ақ көптеген теориялық факторларға негізделген Джеймс-Ланге эмоция теориясын қалыптастыруға көмектесті. Зигмунд Фрейд (1905) теориялық психологияның маңызды пионері болды. Фрейд психологияның психоаналитикалық теориясын жасады. Ол теорияларын жасағанда эмпирикалық деректерге сүйенбеді, керісінше философиялық түсіндірмелерді іздеді. Фрейд өзінің теориясын дәлелдеу үшін эмпирикалық дәлелдің қажеті жоқ екенін жиі айтты, өйткені ол оның шындық екенін білді. Джон Б. Уотсон (1913) да пионер болды. Уотсон "Психология мінез-құлықшы ретінде қарастырылады" деген мақаласы арқылы психологиядағы мінез-құлық теориясын құрды. Мінез-құлықтың эмпирикалық психологияға қатты мән бергенімен, оның әдістерін қалыптастыру эмпирикалық түрде сынақтан өткізілмейді, сондықтан ол теориялық психология саналады.
Белгілі қатысушылар
Теориялық психологияға елеулі үлес қосып, оны дамытып келе жатқан бірнеше көрнекті тұлға бар. Жером Каганның (1971) жеке тұлғалық ерекшеліктер, қартаю, эмоция және темперамент туралы зерттеулері психологиялық құрылымдарға, әсіресе даму психологиясына арналғандықтан, теориялық психологияның бір саласы саналады. Ғылым жаңа эмпирикалық әдістерді меңгерген сайын, жаңа мәліметтер де жинақталады. Дональд Мейченбаумның (1977) еңбектері когнитивтік-мінездік терапияға бағытталған. Мейченбаумның көптеген жұмыстары когнитивтік психология саласында жүргізілді. Ол өзінің теориясын Пандораның жәшігімен салыстырды. Оның негізгі мақсаты – клиенттердің сезімдері, мінез-құлқы және оның салдары сияқты танымдық процестер мен байланыстарды қарастыру. Бұл ретте физиологиялық және әлеуметтік-мәдени процестер де ескеріледі. Алан Э. Каздиннің (1980) теориялары балалар мен жасөспірімдердегі когнитивтік-мінездік терапияның стиліне қатысты. Ол балалар мен жасөспірімдердің психопатологиялық бұзылыстарына, мысалы, депрессия мен мінез-құлқының проблемаларына назар аударды. Оның зерттеу стратегиялары мен әдістемелері туралы жазған еңбектері саладағы қатаң стандарттарды белгіледі. Роберт Стернбергтің (1990) еңбектері шығармашылық, даналық, ойлау стилі, махаббат және жек көру сияқты теориялық идеялардың айналасында топтасқан. Стернберг жиі қабылдау сынақтары мен жалпы интеллектке қатысты саяси мақалалар жазады. Ол эмпирикалық және теориялық зерттеулермен айналысты. Кеннет Дж. Гергеннің (1991) әлеуметтік психология тарихына қатысты зерттеулері генеративтік теорияларды, шындықтар мен қарым-қатынастарды, толыққан өзіндік сезімін, жасының алға басуымен келетін позитивтік өзгерістерді және қарым-қатынаста болуды зерттеуге пайдаланылды. Ол мәдениет пен ғылым, болжамдар, психикалық ауруларға қатысты көзқарастар және қарым-қатынастар сияқты көптеген теориялық идеяларды қамтыды. Оның көптеген идеялары теориялық сипатқа ие болды. Ульрик Ниссердің (1995) когнитивтік психологияға, әсіресе айқын есте қалуға қатысты зерттеулері бар. Ол бұл идеяны тексеру үшін эмпирикалық деректерді пайдаланғанымен, бастапқы тұжырымдаманы теориялық зерттеулерден алды. Осы және басқа да көптеген ғалымдар психологияға теориялық идеялары арқылы үлкен әсер етіп келеді, бұл идеялар әлі де эмпирикалық деректермен толыққанды қолдау таппаған болуы мүмкін.
Заманауи ұйымдастырушылық қолдау
Американдық психологиялық қауымдастықтың теориялық және философиялық психология бөлімі 24-ші бөлім болып табылады. Теориялық идеялар сонымен қатар гуманистік психология бөлімімен де байланысты (32). Американдық психологиялық қауымдастықтың мәлімдемесіне сәйкес, "24-бөлім: Теориялық және философиялық психология қоғамы психологиялық теориялар мен мәселелерді олардың ғылыми және философиялық аспектілерінде, сондай-ақ олардың өзара байланыстарында жан-жақты зерттеу мен талқылауға ынталандырады және көмектеседі". Халықаралық теориялық психология қоғамы, Канадалық психологиялық қоғамның психология тарихы және философиясы бөлімі (25), Ұлыбританиялық психологиялық қоғамның психология тарихы және философиясы бөлімі, Халықаралық гуманитарлық ғылымдар конференциясы және Философия мен психология қоғамы ұйымдық қолдау көрсетеді. Қазіргі уақытта теориялық психология/адам ғылымдары бағдарламаларын ұсынатын университеттерге Дуксен университеті, Даллас университеті, Сиэтл университеті, Батыс Джорджия колледжі, Калгари университеті, Альберта университеті, Йорк университеті, Бригам Янг университеті, Нотр-Дам университеті және Джорджтаун университеті жатады. Теориялық психологтар өркендеп келе жатқан эксперименталды психология саласында стратегиялық және білімді болуы керек. Бұл пайдалы болуы мүмкін, себебі адамдар теорияны қоршаған зерттеулерді талдау кезінде теориялық психологтардың мақсатты күш-жігер жұмсағанын біледі. Алайда, теорияны қоршаған теориялық психологиямен таныс емес адамдар үшін теорияға қатысты мол ақпарат басымдық тудыруы мүмкін. Сонымен қатар, теориялар өзгеріске өте төзімді болуы мүмкін. Теориялар бәсекелесіп, жаңа дәлелдер пайда болғанда, бұрынғы теорияларды өзгерту өте қиын болуы мүмкін. Бұл психология саласында жаңа теориялардың қалыптасуына кедеріл келтіруі мүмкін. Мұндай тұрақтылықтың себебі теориялардың тым абстрактілі, тиімсіз және кейде өзара қайшылықты тұжырымдалған болуында болуы мүмкін. Теориялық психологияның бір қиындығы – сананы түсіндірудің қиындығы: сана төңірегінде көптеген бәсекелестік теориялар бар, ал теориялық психология сананы толыққанды түсіндіруге немесе негіздеуге күреседі. Зерттеушілерге оны зерттеу өте қиын, тіпті психологияның бүкіл саласы санаға арналған болса да. Теориялық психология өте пайдалы, өйткені ол психологияның ғылыми және философиялық идеяларын біріктіреді. Осы идеяларды интеграциялау психология біліміне үлес қосады.