Кіріспе

Мари Луиза Диссар (6 қараша 1881 жыл – 1957 жыл) (кодтық аты "Франсуаза") – Екінші дүниежүзілік соғыста Германияның Францияны оккупациялаған кезінде француз қарсылық қозғалысының мүшесі. Ол бастапқыда Пат О'Лири желісімен жұмыс істеді, бұл желі одақтас авиаторларының неміс тұтқынынан қашуына және Ұлыбританияға оралуына көмектесті. О'Лири желісіне алғаш Иан Гарроу, кейін Альберт Гериссе жетекшілік етті. 1943 жылы олардың тұтқындалуынан және неміс гестапосымен О'Лири желісінің жойылғаннан кейін Диссар "Франсуаза" желісі деп аталған қашу желісін құрды. "Франсуаза" желісі 250-ден астам одақтас авиаторларының оккупацияланған Франциядан қашуына және Ұлыбританияға оралуына көмектесті. О'Лири желісіндегі жұмысын қоса алғанда, Диссар 700-ден астам одақтас авиаторларының Франциядан қашуына көмектесті. Ол британдық барлау қызметі MI9-дан қаржылық көмек алды. Диссар Франциядан Құрмет легионымен, Ұлыбританиядан Джордж медалімен және АҚШ-тан Азаттық медалімен марапатталды. Ол Франциядағы Екінші дүниежүзілік соғыстың қарсылық ұйымдарын басқарған санаулы әйелдердің бірі, тағы бір белгілі көшбасшы – Мари Мадлен Фуркад. Францияда жұмыс істеген Comet Line желісінің басшысы Андре де Йонг бельгиялық болған.

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын

Мари Луиза Диссард Кахор қаласында Гвийом мен Леонтин Диссардтың қызы болып дүниеге келді. Гвийом мұғалім, ал Леонтин – киім үлгілерін жасаушы болған. Диссард Тулуза қаласы әкімдігінде хатшы болып жұмыс істеді. Ол шебер тіккен, кейіннен "қазіргі заманғы әйелдерге арналған әдемі бұйымдарды" сататын шағын киім тігу дүкенін ашты. Ол ешқашан үйленбеді және әйелдердің тәуелсіздігі мен бостандығын қолдады. Диссард бойы шағын, көңілді, сөйлеуге жақын, пікірін айтуға дайын және фашизмге қарсы болды. Ол көбінесе ұйықтамайтын, қара кофе мен темекіге тәуелді болды, темекісін әрқашан аузында ұстайтын ұзын, ақ сүйек мұндздыққа салып тартатын. Оның артынан Мифуф есімді мысығы ілесіп жүрді. Француз полициясы оның психикалық денсаулығында кемшілік бар деп санды.

Пэт О'Лиридің қашу жолы

Франция 1940 жылы маусымда Германияға бас иген кезде 58 жастағы Диссар алғашқыда «Берто желісі» арқылы Тулуза қаласында нацистерге қарсы үгіт тарату арқылы немістерге қарсылық көрсетті. 1941 жылдың желтоқсан айында осы топтың жетекшісі мен бірнеше жақтастары француз полициясымен тұтқындалып, түрмеге қамалды. Диссар қарсыластарға аптасына екі-үш рет тамақ дайындап, түрмеге жеткізіп тұрды. 1942 жылдың шілде айының басында ол О’Лири қашу желісі үшін жұмыс істейтін Пол Уллманмен танысты. Ол Еуропа үстінен атып түсірілген ағылшын ұшқыштарын өз үйінде жасырып, олардың Испанияға қашуын ұйымдастырып жатқанын айтты. Диссар өз пәтерінде апатқа ұшыраған ұшқыштарды бағындырып, одан да көп ұшқыштарды жасыру үшін Тулузада вилла жалдады. Ол «Франсуаза» атты кодовое имян қолданды. 1942 жылдың желтоқсанына қарай ол Тулузадағы О’Лири желісінің жетекшісіне айналды. Ол гидтерді іздеп, немістерден қашқан ұшқыштарға жасыруға қолайлы жерлер тауып берді. Ол ұшқыштарды азық-түлікпен (көбінесе рационирование салдарынан қара нарықтан алынған), азаматтық киім және дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етті, бұл желіні өзінің шағын пәтерінен, Гестапо штаб-пәтерінің көлеңкесінде басқарды. Ол ұшқыштар үшін Пиреней таулары арқылы Испанияға қашу жолдарын ұйымдастырды және кейде олардың сапарының бір бөлігіне бірге ілесіп жүретін. Ол сондай-ақ француз түрмесінен алты қарсылық күресшісі мен екі американдық ұшқыштың қашуын ұйымдастырды. 1942 жылдың қарашасында неміс күштерінің Виши Франциясын басып алуы неміс билігі мен Гестапоның Франция, Бельгия және Нидерландыдағы қашу желілерін анықтау және жою, сондай-ақ апатқа ұшыраған ұшқыштарды бейтарап Испанияға қауіпсіз жеткізу үшін күш-жігерін күшейтті. Желі мүшелеріне қауіптің артқанын сезіне отырып, О’Лири желісі 1942 жылдың 6 желтоқсанында негізін қалаушы Иан Гарроудың француз түрмесінен қашуын ұйымдастырды. Гарроу Испанияға контрабандалық жолмен жеткізілгенше Диссардың пәтерінде болды, содан кейін Ұлыбританияға оралды. 1943 жылдың 2 наурызында О’Лири желісінің жетекшісі Альберт Гериссе Гестапомен тұтқындалды.

Франсуаза сызығы

MI9 офицері Airey Neave Герисс пен Пэт О'Лири желісінің басқа мүшелерін тұтқындағаннан кейін, "Диссард пен оның мысығы О'Лири ұйымының дерлік жалғыз қалғандары болды" деді. Диссард оның кодолық атымен аталған Франсуаза желісі деп белгіленген қалдықтардың басшылығын өз мойнына алды. Тұтқындалудан сескеніп, ол Толуздан уақытша Бержеракқа қашып, тоғыз қашқынды, оның ішінде төрт авиаторды және О'Лири желісінің курьеры Нэнси Уэйкті жаңа қауіпсіз үйлерге орналастырды, сондай-ақ олардың Испанияға қарай жолын ұйымдастырды. Қаржы жетіспеуіне байланысты, ол жасырын түрде Швейцарияға сапар шегіп, британдық вице-консул Виктор Фарреллмен желіні қаржыландыруды жалғастыру туралы келісімге келді. Британдықтардан тұрақты төлемдерді қамтамасыз еткеннен кейін, ол Оңтүстік Францияның барлық аймайларына шашырап кеткен желінің көптеген қауіпсіз үйлерін және көмекшілерін қайта ұйымдастырды. Ол өзі әртүрлі қалалар мен кенттерден Тулузаға дейін пойызбен авиаторларды сүйемелдеп, Перпиньянға жеткізді, онда авиаторлар Пиренейлер арқылы Испанияға жол көрсетушілерге тапсырылды. Оның орынбасары – О'Лири желісінен таныс Жан Бреги болды. 1944 жылдың қаңтар айында оның жолсеріктерінің бірі тұтқындалып, оның Тулузадағы қауіпсіз үйінің мекенжайы оның жазбаларында табылған. Ол тұтқындалудан құтылып, авиаторларды жаңа қауіпсіз үйлерге көшірді және Гестапоның ізденісінен қашып, Тулузадағы шатырлар мен жертөлелерде жасырынуға мәжбүр болды. Ақырында ол Гестапо штаб-пәтеріне жақын орналасқан пәтеріне қайтып, жасырын өмір сүрді. Оның қозғалыс еркіндігі шектеулі болғандықтан, еврейлерді испан шекарасы арқылы өткізу тәжірибесі бар жас жігіт Габриэль Нахас Тулузадан Перпиньянға авиаторларды сүйемелдеудің негізгі жауапкершілігін алды. 1944 жылдың жазында одақтастардың Францияға басып кіруімен Германияның Францияны оккупациялауы аяқталды. Диссард 250-ден астам одақтас авиаторларды құтқаруға және оларды елдеріне қайтаруға көмектесті. Құтқару ұйымдары көп еңбек талап ететін болғандықтан, Диссард 123 көмекшісін, оның ішінде 24 әйелді соғыстан кейінгі марапаттарға ұсынды.