Марсель Марсо: Француздық мим өнерінің шебері

Кіріспе

Француз мимик-артист (1923–2007)

Марсель Марсо (maʁsɛl maʁso; туған Марсель Мангель; 22 наурыз 1923 – 22 қыркүйек 2007) – француз мимик-артист және актер, ең әйгілісі "Бип Клоун" сахналық кейіпімен танымал. Ол мимни "тыныштық өнері" деп атады және 60 жылдан астам уақыт бойы әлемдік аренада кәсіби өнер көрсетті. Еврей жасөспірім кезінде ол жасырын өмір сүрді және Екінші дүниежүзілік соғыстың басым бөлігінде француз қарсыласымен бірге жұмыс істеді, Париж азат болғаннан кейін тамыз айында 3000 сарбазға алғашқы ірі қойылымын ұсынды. Соғыстан кейін ол Парижде театр өнері мен мимни оқыды.

Ерте өмір

Марсель Марсо Францияның Страсбург қаласында еврей отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, Чарльз Мангель, бастапқыда Польшаның Бэджин қаласынан шыққан кошер союшы болған. Оның анасы, Энн Верцберг, қазіргі Украинадағы Яблунивтен шыққан. Анасының туысқандары арқылы ол Израиль әншісі Ярдена Аразидің туысы еді. Марсель төрт жаста болғанда, отбасы Лилль қаласына көшіп барды, бірақ кейін Страсбургке қайта оралды. Францияға нацистік Германия шабуыл жасағанда, 17 жасар Марсель отбасымен бірге Лимож қаласына қашып кетті. Оның туысы Жорж Лойнгер, Франциядағы француздық еврей қарсыласының (Organisation Juive de Combat OJC, сондай-ақ Armée Juive деп те аталады) мүшесі, оған Холокост кезінде еврейлерді құтқаруға көмектесу үшін оларға қосылуға шақырды. Тоғыз құпия еврей желісінен құралған OJC Францияда соғыс кезінде мыңдаған еврей балаларын және ересектерді құтқарды. Ол Париж маңындағы Ивонна Хагнауэрдің үйінде оқыды, ол өзі басқаратын мектепте жұмысшы болып жүрді; кейін Хагнауэр Яд Вашемнен «Ұлттар арасындағы Адал» құрметті атағын алды. 1944 жылы Марсельдің әкесі Гестапоға ұсталды және Освенцим концлагеріне депортацияланды, онда ол қаза болды. Марсельдің анасы аман қалды. Марсель және оның ағасы Ален Францияны неміс әскері басып алған кезде «Марсо» тегін қабылдады. Бұл тег француз революциясының генералы Франсуа Северин Марсо Дегравьерге сілтеме ретінде таңдалды. Екі бауыр Лимож қаласында француз қарсыласына қосылды. Олар еврей қарсыласының аясында Франциядағы нәсілдік заңдар мен концлагерлерден көптеген балаларды құтқарды, ал Париж азат болғаннан кейін француз армиясына қосылды. Марсоның айтуынша, ол бес жасында анасы оны Чарли Чаплиннің фильмін көруге алып кеткен, ол оны қатты әсер етіп, мим өнеріне ұмтылуына себеп болды. Ол Франция басып алынғаннан кейін алғаш рет мимді еврей балаларын тыныштандыру үшін қолданды, оларға бейтарап Швейцарияға қашуға көмектесті. Соғыс 1945 жылы аяқталғаннан кейін, ол Париждегі Сара Бернхардт театрындағы Чарльз Дуллиннің драмалық өнер мектебіне студент болып түсті, онда ол Джошуа Смит, Этьен Декуро және Жан Луи Барро сияқты ұстаздардан сабақ алды.

Marcel Marceau was born in Strasbourg, France, to a Jewish family. His father, Charles Mangel, was a kosher butcher originally from Będzin, Poland. His mother, Anne Werzberg, came from Yabluniv, present day Ukraine. Through his mother's family, he was a cousin of Israeli singer Yardena Arazi. When Marcel was four years old, the family moved to Lille, but they later returned to Strasbourg. After France's invasion by Nazi Germany, Marcel, then 17, fled with his family to Limoges. His cousin Georges Loinger, one of the members of the French Jewish Resistance in France (Organisation Juive de Combat OJC, aka Armée Juive), urged him to join in order to help rescue Jews during the Holocaust. The OJC, which was composed of nine clandestine Jewish networks, rescued thousands of Jewish children and adults during the war in France. He was schooled in the Paris suburbs at the home of Yvonne Hagnauer, while pretending to be a worker at the school she directed; Hagnauer would later receive the honor of Righteous Among the Nations from Yad Vashem. In 1944 Marcel's father was captured by the Gestapo and deported to the Auschwitz concentration camp, where he was killed. Marcel's mother survived. Marcel and his older brother, Alain, adopted the last name "Marceau" during the German occupation of France; the name was chosen as a reference to François Séverin Marceau Desgraviers, a general of the French Revolution. The two brothers joined the French Resistance in Limoges. They rescued numerous children from the race laws and concentration camps in the framework of the Jewish Resistance in France, and, after the liberation of Paris, joined the French army. According to Marceau, when he was five years of age, his mother took him to see a Charlie Chaplin film, which entranced him and led him to want to become a mime artist. The first time he used mime was after France was invaded, in order to keep Jewish children quiet while he helped them escape to neutral Switzerland. After the war ended in 1945, he enrolled as a student in Charles Dullin's School of Dramatic Art in the Sarah Bernhardt Theatre in Paris, where he studied with teachers such as Joshua Smith and Étienne Decroux and Jean Louis Barrault.

Мансап

Марсо Жан Луи Барроның компаниясына қосылды және көп ұзамай "Баптист" пантомимінде Арлекин рөлін ойнады (Барро оны "Жәннат балалары" фильмінде ойнаған еді). Марсоның орындауы оған зор даңқ әкелді, сол жылы Бернхардт театрында өзінің алғашқы "мимодрамасын" – "Пракситель мен алтын балық" атты қойылымын көрсетуге шақырылды. Оның мим өнеріне деген құштарлығы бірауызды пікір тудырды. 1947 жылы Марсо Париждегі Théâtre de Poche (Pocket Theatre) театрында алғаш рет Бип клоуын жасады. Ол жолақты свитер және гүлді жібек опера шляпасын киді. Киім-кешек өмірдің нәзіктігін білдірді, ал Бип оның "Кішкентай саяхатшысы" Чарли Чаплинге айналғандай, өзінің екінші жағына айналды. Биптің көбелектерден арыстанға дейін, кемелер мен пойызбен, би залдары мен мейрамханалардағы оқиғалары шексіз болды. Пантомима стиліндегі шеберлігімен Марсо теңдесі жоқ деп мойындалды. Марсо Тодд Фарлимен телеарнада сұхбаттасқанда Чарли Чаплиннің фильмдерінде қолданған мим техникасына деген құрметін білдіріп, Чаплиннің мимді қолданған жалғыз үнсіз киноактер екенін атап өтті. Оның "Қоңыршық", "Желге қарсы жүру", "Маска жасаушы" және "Паркте" атты үнсіз мимдік жаттығулары классикалық қойылымдарға айналды. Мүсіншілерден матадорларға дейінгі әртүрлі нәрселерге арналған сатиралар гений туындылары деп сипатталды. Адам өмірінің кезеңдерін "Жастық, Ересектік, Қартаю және Өлім" атты жұмысында жинақтаған бір сыншы: "Ол екі минуттан да аз уақытта көп томдық романдардың бәрін іске асырады", - деді. 1987 жылы CBS телеарнасына берген сұхбатында Марсо мим жасау кезіндегі ішкі сезімдерін түсіндіруге тырысып, оны "тыныштық өнері" деп атады: 1949 жылы, екінші мимодрамасы "Таң алдындағы өлім" үшін Дебуро сыйлығын алғаннан кейін (19 ғасырдың мим шебері Жан Гаспар Дебуроның есімін сақтау үшін тағайындалған), Марсо Compagnie de Mime Marcel Marceau компаниясын құрды, сол кезде әлемдегі пантомиманың жалғыз компаниясы. Ансамбль Париждің жетекші театрларында, мысалы, Шамп-Элизе театры, Ренессанс театры және Бернхардт театрында, сондай-ақ әлемнің басқа театрларында өнер көрсетті. 1959-1960 жылдары оның мимодрамаларының ретроспективасы, оның ішінде Гогольдің "Күбік" қойылымы Париждегі Амибигу театрында бір жыл бойы көрсетілді. Ол "Пьерро де Монмартр", "Үш перука", "Күрме дүкені", "14 шілде", "Цу Ку Ми қасқыры", "Париж жылайды – Париж күледі" және Тирсо де Молинаның (испан жазушысы) шығармасы бойынша салынған "Дон Жуан" сияқты 15 басқа мимодрама да қойды.

Marceau joined Jean Louis Barrault's company and was soon cast in the role of Arlequin in a pantomime, Baptiste (which Barrault had interpreted in the film Les Enfants du Paradis). Marceau's performance won him such acclaim that he was encouraged to present his first "mimodrama", Praxitele and the Golden Fish, at the Bernhardt Theatre that same year. The acclaim was unanimous, and Marceau's career as a mime artist was firmly established. In 1947 Marceau created Bip the Clown, whom he first played at the Théâtre de Poche (Pocket Theatre) in Paris. In his appearance, he wore a striped pullover and a battered, be flowered silk opera hat. The outfit signified life's fragility, and Bip became his alter ego, just as the "Little Tramp" had become Charlie Chaplin's. Bip's misadventures with everything from butterflies to lions, from ships and trains to dancehalls and restaurants, were limitless. As a stylist of pantomime, Marceau was acknowledged without peer. Marceau, during a televised talk with Todd Farley, expresses his respect for the mime techniques that Charlie Chaplin used in his films, noting that Chaplin seemed to be the only silent film actor who used mime. His silent mimed exercises, which included The Cage, Walking Against the Wind, The Mask Maker, and In The Park, all became classic displays. Satires on everything from sculptors to matadors were described as works of genius. Of his summation of the ages of man in the famous Youth, Maturity, Old Age and Death, one critic said: "He accomplishes in less than two minutes what most novelists cannot do in volumes." During an interview with CBS in 1987, Marceau tried to explain some of his inner feelings while creating mime, calling it the "art of silence:"

In 1949, following his receipt of the Deburau Prize (established as a memorial to the 19th century mime master Jean Gaspard Deburau) for his second mimodrama, Death before Dawn, Marceau founded Compagnie de Mime Marcel Marceau, the only company of pantomime in the world at the time. The ensemble played the leading Paris theatres, such as Le Théâtre des Champs Élysées, Le Théâtre de la Renaissance, and the Bernhardt Theatre, as well as other playhouses throughout the world. From 1959 to 1960, a retrospective of his mimodramas, including The Overcoat by Gogol, ran for a full year at the Amibigu Théâtre in Paris. He produced 15 other mimodramas, including Pierrot de Montmartre, The Three Wigs, The Pawn Shop, 14 July, The Wolf of Tsu Ku Mi, Paris Cries — Paris Laughs and Don Juan (adapted from the Spanish writer Tirso de Molina).

Жеке өмір

Марсо үш рет үйленген: алғашқы әйелі Гугетт Мале болды, одан екі ұлы – Мишель мен Батист дүниеге келді; содан кейін Элла Ярошевичқа үйленді, бірақ олардан бала болған жоқ. Оның үшінші әйелі Анн Сикко болды, одан екі қызы – Камилла мен Аурелия туды. Суретші және тағы бір мим – Полетт Франкль 2014 жылдың тамызында Марсомен болған ондаған жылдық қарым-қатынасы туралы естелік жариялады, ол «Марсель және мен: Махаббат, құштарлық және иллюзия туралы естелік» деп аталды.

Өлім

Марсо 2007 жылғы 22 қыркүйекте 84 жасында Францияның Кахор қаласындағы зейнеткерлер үйінде қайтыс болды. Оның қосылу рәсімінде Моцарттың 21-ші фортепиано концертінің екінші бөлімі (Марсо бұл туындыны ұзақ жылдар бойы әдемі мим көрсетіліміне қосымша музыка ретінде пайдаланған) және Бахтың 5-ші виолончель сюитасының сарабандысы орындалды. Марсо Париждегі Пэр-Лашез бейіштеріне жерленді.

Марапаттар мен құрметтер

Марсо "Өнер және әдебиет ордені" орденінің командирі, "Құрмет легионы" офицері атанды, ал 1978 жылы Париж қаласының "Көк медалін" алды. Париж қаласы оған үш жылдық оқу бағдарламасын ұсынатын Халықаралық мектебін қайта ашуға мүмкіндік беретін грант берді. 1998 жылдың қараша айында президент Жак Ширак Марсоны "Ұлттық орден" орденінің үлкен офицері етіп тағайындады. Марсо Берлиннің Көркемсурет академиясының, Мюнхеннің Көркемсурет академиясының және Франция институтының Көркемсурет академиясының сайланған мүшесі болды. Марсо Огайо мемлекеттік университетінің, Линфилд колледжінің, Принстон университетінің және Мичиган университетінің құрметті докторлық дәрежесіне ие болды. 2001 жылдың сәуір айында Мичиган университеті Марсоны оның гуманистік қызметі мен Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврей халқына және басқа да босқындарға көмектескен батылдығын мойындап Валленберг медалімен марапаттады. 1999 жылы Нью-Йорк қаласы 18 наурызды "Марсель Марсо күні" деп жариялады. Марсо 2002 жылдың сәуір айында Мадридте (Испания) өткен Біріккен Ұлттар Ұйымының егде жастағы адамдар мәселесі жөніндегі екінші дүниежүзілік ассамблеясындағы ізгі ниет елшісі қызметін қабылдады. 2023 жылдың 22 наурызында Google оның 100 жылдық мерейтойын Google Doodle арқылы атап өтті.

Жарияланған еңбектер

Француз биік сым суретшісі Филипп Петиттің 1985 жылғы "Биік сымда" кітабына кіріспе. Стефан Ниецзяловский мен Джонатан Винслоудың 1993 жылғы "Сөзден тыс – мим әлемі" кітабына алғы сөз. Роберт Хаммонд өңдеген және редакциялаған "Пимпорелло" кітабы, 1991 жыл, Питер Оуэн баспасы.