Кіріспе

Роберт Шиллердің 2000 жылы жазған кітабы – Роберт Шиллердің "Иррационалдық көтеріліс" атты кітабы. Американдық экономист Роберт Дж. Шиллердің Йель университетінде 2000 жылдың наурыз айында жарық көрген бұл кітабы 1990-жылдар мен 2000-жылдардың басындағы экономикалық көпіршіктерді зерттейді. Кітаптың атауы Федералды резерв төрағасы Алан Гринспеннің 1996 жылы айтқан "иррационалдық көтеріліс" деген сөзінен алынған, ол осындай көпіршіктердің пайда болуы мүмкін екенін ескерткен болатын.

Шолу

"Дот ком" бумының шарықталу кезеңінде жарияланған мәтінде, акция нарығының сол кезде қаншалықты асыра бағаланғанын және 1980 жылдардың соңында Шиллер бірлесіп әзірлеген циклдік түзетілген баға-табыс қатынасын талдау негізінде инвестициялардың төмен қалпына ие болатынын көрсететін бірнеше аргументтер келтірілген. Кездейсоқ жағдайға байланысты, "Дот ком" көпіршігі кітап жарық көрген айда ең жоғары деңгейге жетті, содан кейін келесі екі жылда 80%-ға құлдырады. "Иррационалды ынта" кітабының екінші басылымы 2005 жылы жарық көрді және тұрғын үй көпіршігін қамту үшін жаңартылды. Шиллер жылжымайтын мүлік көпіршігінің жақын арада жарылуы мүмкін екенін жазды және елдің кейбір аймақтарында үй бағасының орташа көрсеткіші орташа табыстан алты-тоғыз есе жоғары екенін көрсету арқылы бұл тұжырымын негіздеді, бұл көрсеткіш тарихи ұзақ мерзімді орташа көрсеткіштен әлдеқайда жоғары. Сондай-ақ, ол үй бағасы инфляцияға түзетілген кезде жылына 1%-дан аз кіріс әкелетінін көрсетті. Тұрғын үй бағасы 2006 жылы ең жоғары деңгейге жетті, ал тұрғын үй көпіршігі 2007 және 2008 жылдары жарылды, бұл оқиға 2008-2009 жылдардағы әлемдік экономикалық дағдарысқа ішінара себеп болды. "Иррационалды ынта" кітабының үшінші басылымы 2015 жылы жарық көрді және облигациялар туралы жаңа материалдарды қамтыды. Шиллер ұзақ мерзімді облигацияларды ұстаудың айтарлықтай тәуекелдері бар екенін ескертеді. Шиллер сонымен қатар әлемдік тұрғын үй бағасы көпіршік аумағында екенін және АҚШ акцияларының бағасы жоғары екенін ескертеді.

Реакциялар

Чикаго университетінің қаржы профессоры Юджин Фама Шиллердің "бағаларға үнемі пессимистікпен қарайтынын" жазды, сондықтан уақыт жеткілікті болса, Шиллер кез келген дағдарысты болжағандығын дәлелдей алады. Фама, Шиллер және Ларс Петер Хансен 2013 жылғы Экономика бойынша Нобель сыйлығын бірлесіп алды. Шиллер мен Фама ұзақ жылдар бойы пікір келіспеушілікте болды, Шиллер Фаманың тиімді нарық гипотезасының қате екенін айтады. Зейнеткер опцион саудагері, Уолл-стриттегі Нассим Николас Талеб өзінің "Randomness-қа алдану" (2001) кітабында Шиллердің кітабын жоғары бағалады. Олар достық қарым-қатынас орнатты, ал "Randomness" кітабының жаңартылған басылымдарында Талеб Шиллерді "Иррационалды ынта" кітабын екінші басылымға жаңартуға шақырғанын айтады. Kirkus Reviews кітаптың үшінші басылымын мақтап, оның экономикалық жарияланымдардың арасында тақырыптың күрделілігіне адал болып, сонымен бірге "жалпы оқырмандарға толыққанды түсінікті" екенін атап өтті.

Цитаталар

"[t]he stock market has not come down to historical levels: the price earnings ratio as I define it in this book is still, at this writing [2005], in the mid 20s, far higher than the historical average. People still place too much confidence in the markets and have too strong a belief that paying attention to the gyrations in their investments will someday make them rich, and so they do not make conservative preparations for possible bad outcomes."

Ақция нарығы тарихи деңгейге түскен жоқ: мен осы кітапта анықтағандай, баға-табыс көрсеткіші, осы күні [2005], 20-шы жылдардың ортасында, тарихи орташа көрсеткіштен әлдеқайда жоғары. Адамдар әлі де нарыққа тым көп сенім артады және инвестицияларының өзгеруін қадағалап отырудың бір күні оларды байытады деген мызғыма сенімде, сондықтан олар мүмкін болатын жағымсыз жағдайларға сақтықпен дайындалмайды.