Кіріспе

Финляндияда туған швед саяхатшысы, шығыстанушы және табиғаттанушы Питер Форсскаль, кейде Пехр Форсскаль, Питер Форскаол, Петрус Форсскаль немесе Пехр Форсскаль (11 қаңтар 1732 – 11 шілде 1763) – швед тілінде сөйлейтін фин саяхатшысы, шығыстанушы, табиғаттанушы және Карл Линнейдің ізбасары болды.

Ерте өмір

Форсскэл Хельсинкиде, қазір Финляндияда, бірақ сол кезде Швецияның бір бөлігі болған жерде дүниеге келді, оның әкесі, фин дін қызметкері sv, лютеран пасторы болып қызмет еткен. Бірақ 1741 жылы әкесі Уппландтағы Тегельсмора приходына және Уппсала архиепископтығына тағайындалғанда отбасы Швецияға көшті. Сол замандағыдай, ол 1742 жылы жас кезінде Уппсала университетіне қабылданды, бірақ біраз уақыт үйіне қайтып, өздігінен оқығаннан кейін 1751 жылы Уппсалаға қайта оқуға түсті және сол жылы теологиялық білімін аяқтады.

Линнейдің шәкірті

Уппсалада Форсскэл Линнейдің шәкірттерінің бірі болды, бірақ сонымен қатар шығыстанушы Карл Ауривиллиуспен де оқыған, оның Геттинген шығыстанушысы Иоганн Давид Микаэлиспен байланысы Форсскэлдің 1753 жылы Геттинген университетіне саяхаттауының себебі болуы мүмкін; ол шығыс тілдері мен философияны оқыды және онда "Dubia de principiis philosophiae recentioris" (1756) тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. 1756 жылы Уппсалаға оралғаннан кейін, ол экономика саласындағы зерттеулермен айналысқысы келді. 1759 жылдың қараша айында ол швед тілінде "Tankar om borgerliga friheten" ("Азаматтық бостандық туралы ойлар") деп аталатын саяси памфлет жариялады. Ол баспаның толық еркіндігін жақтағандықтан, сол кездегі талас-тартыс тудырды және нәтижесінде жарияланған күні билік тарапынан тоқтатылды. Памфлетті "Шапалақтар" үкіметі цензуралап, Корольдік канцлерлік оған ескерту жасады.

Йеменге сапар және өлім

Михаэлистің ұсынысымен және Линнейдің келісімімен, Форсскэл келесі жылы (1760) Данияның Фредерик V-і тарапынан, басқалармен бірге, шығыстанушы және математик Карстен Нибурмен Арабияға экспедицияға қатысу үшін тағайындалды. Топ алдымен Мысырға барды, онда шамамен бір жыл тұрды, Форсскэл араб диалектілерін зерттеді және 1762 жылдың желтоқсанының соңында Оңтүстік Арабияға (Арабия Феликс, қазіргі Йемен) жетті. Жасы 31-ге толған Форсскэл ботаникалық және зоологиялық үлгілерді жинаумен белсенді айналысты, бірақ малярияға шалдығып, 1763 жылдың шілдесінде қайтыс болды. Ол Йемендегі Ярим қаласында түнде жерленді. Линней жас шәкіртінің қазасына қайғырып, Форсскэл жіберген өсімдіктерінің бірін Forsskaolea tenacissima деп атады, себебі бұл өсімдік жас жігіттей жандануға және табандылыққа толы болды. Бұл даниялық экспедицияның барлық саяхаты Торкильд Хансеннің «Det lykkelige Arabien» (1962, ағылшын тіліне «Arabia Felix» деп аударылған) атты тұңғыш кітабының тақырыбы болды.

Мұра

Форсскальдың серігі Нибухр экспедициядан аман қалған жалғыз қатысушы болды, оған қолжазбаларын өңдеу жұмысын тапсырды және 1775 жылы «Descriptiones Animalium – Avium, amphiborum, insectorum, vermium quæ in itinere orientali observavit Petrus Forskål» деген еңбегі жарияланды. Сол жылы оның Йемен мен Төменгі Египет өсімдіктері туралы есебі де «Flora Ægyptiaco Arabica sive descriptiones plantarum quas per Ægyptum Inferiorem et Arabiam felicem detexit, illustravit Petrus Forskål» деген атаумен жарық көрді. Оның көптеген үлгілері тасымалдау кезінде жоғалып кетті немесе Копенгагендегі дұрыс сақталмауынан нашарлап қалды; оның гербарийін ботаник Карл Кристенсен оның қайтысынан кейін 150 жыл өткен соң қайта құрастырды. Форсскаль таксономиялық жұмысында балықтың жергілікті араб тіліндегі атауын түр атауы ретінде пайдаланды: бұл атаулар сол кезде (және қазір де) Қызыл теңіз жағалауында көптеген балық түрлеріне қолданылады. Форсскаль 1759 жылы жарық көрген «Азаматтық бостандық туралы ойлар» атты памфлетінде қазіргі демократиялық қоғамдағы адамдардың қадір тұтатын азаматтық бостандықтарды қорғады. Мысал келтейік (21-тармақ):

Соңында, кез келген еркін қоғамда маңызды құқық – қоғамдық игілікке үлес қосу бостандығы. Бірақ мұның орындалуы үшін қоғамдағы жағдайдың барлығына белгілі болуы және әркім өз ойын еркін білдіруі керек. Егер мұндай мүмкіндік болмаса, бостандық өз атына сай емес. Бұл памфлет жарық көргеннен кейін көп ұзамай тыйым салынды, ал Форсскаль елден қуылды. Бірақ жеті жыл өткен соң, 1766 жылы Швецияның конституциялық заңында баспасөз бостандығы қорғауға алынды – бұл әлем тарихындағы алғашқы осындай заң. (Густав III билігі кезінде Швеция қайтадан репрессияға түсті. Баспасөз бостандығы 1809 жылғы Конституцияда қайта орнатылды.)

Оның есімінің әртүрлі жазылуы

Кейінгі ботаникалық еңбектерде оның есімінің көптеген нұсқалары тіркелді (Forsskål, Forskål, Forskåhl, Forsskåhl, Forsskaal, Forskal, Forsskal, кейде Forsskaol). Ғалымның атын келтіргенде, å әрпін a әрпімен алмастыру ұсынылмады. Осы кезеңде отбасы мүшелері үш түрлі жазу қолданды: Forsskål, Forskål және Forsskåhl. Қазіргі отбасы мүшелері көбінесе Forsskåhl жазуын ұнатады. Питердің әкесі мен ағасы Forsskåhl деп жазған. Ал Питер өзі Форсскаль және Форсскаал жазуларын шамамен бірдей жиілікпен қолданды, бірақ таңдау хат алушының тіліне байланысты болды. Англияға жолдаған бір хатында ол өзінің есімін Forsskol деп жазған. Линней Питердің есімін Форсшоль деп жазды, бұл оқушысының әкесінің жазуымен сәйкес келмеді. Питердің өмірінде жарық көрген басылымдарда, оның ішінде 1756 жылы Геттингенде жарық көрген диссертациясында Forsskål жазуы қолданылды. Оның өлімінен 12 жыл өткен соң жарық көрген маңызды еңбек – Descriptiones animalium, оған "Forskål" жазуы берілген. Қазіргі зоологиялық дереккөздерде Forskål және Forsskål екі жазуы да қолданылады, ал Forskåhl және Forsskåhl қолданылмайды.