Кіріспе

Прекмурье (; диалектілік: Prèkmürsko немесе Prèkmüre; Muravidék) – Словенияның географиялық, тілдік, мәдени және этникалық тұрғыдан анықталған аймағы, словендер мен венгр азшылығы қоныстанған. Бұл аймақ Словениядағы Мур өзені мен Венгрияның батыс бөлігіндегі Раба аңғарының арасында жатыр. Ол өзге словендік дәстүрлі аймақтардан ерекшелендіретін нақты тілдік, мәдени және діни ерекшеліктерін сақтайды. Оның ауданы шамамен 78 000 км² және 78 000 адам тұрады.

Атауы

Оны Словенияның қалған бөлігінен бөліп тұратын Мур өзенінен аталған (словен тілінен аударғанда Over Mur немесе Transmurania). Венгрия тілінде бұл аймақ Muravidék, ал неміс тілінде Übermurgebiet деп аталады. Прекмурье атауы жиырмасыншы ғасырда енгізілді, бірақ ол көне терминнен туындаған. 1919 жылға дейін Венгрия Корольдігі мен Австрия-Венгриядағы Вас округінің словендер мекендеген жерлері Словендік маркасы немесе "Вендік маркасы" (словен тілінде: Slovenska krajina, венгр тілінде: Vendvidék) деп белгіленді. Зала округінің (Лендава, Кобилье және Белтинци арасындағы аймақ) қазіргі Прекмурье бөлігі Словендік маркасының құрамына кірмеді. 19 ғасырдың басына дейін Зала округінің бұл аймағы діни тұрғыдан Загреб архиепископтығына бағынысты болды және архиепископтықтың құқықтық құжаттарында "Трансмурания" немесе "Прекмурье", яғни "Мур өзенінің ар жағындағы аумақ" деп аталды. 1919 жылдан кейін бұл атау жаңа Югославия әкімшілігі тарапынан әкімшілік мақсаттар үшін қайта қолданысқа енгізілді. Дегенмен, ол жергілікті тұрғындар арасында кең танылмады. "Словендік маркасы" атауы жергілікті халық тарапынан 1920 жылдардың ортасына дейін қолданылып келді, бірақ біртіндеп "Мур маркасы" (словен: Murska krajina) терминімен ысталды. Прекмурье үшін қазіргі венгр атауы, Muravidék, соғыс аралық кезеңде пайда болды және словен тіліндегі Murska krajina сөзінің аудармасы болып табылады. 1930 жылдардың ортасынан бастап Прекмурье атауы баспасөзде кеңінен қолданыла бастады және аймақтың ең көп таралған атауына айналды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл атау барлық бұрынғы атауларды толығымен ығыстырды. Бүгінгі күні венгр тілінде Vendvidék деген ескі термин әлі де қолданыста, бірақ ол 1919 жылдан кейін Венгрияның құрамында қалған Szentgotthárd пен словен шекарасы арасындағы венгр словендерінің шағын қоныс аумағына ғана қатысты қолданылады.

География

Өңір үш географиялық аймаққа бөлінеді: Мурска Соботаның солтүстігіндегі төбелі аймақ, Горичко (сөзбе-сөз "жоғарғы жерлер" деген мағынаны білдіреді); Мур өзені бойындағы шығыс жазықтары, Равенско (сөзбе-сөз "жазықтар") деп аталады, және Лендава маңындағы батыс алаптары, Долинско (сөзбе-сөз "алаптар") деп аталады. Лендаваның солтүстік-шығысында Лендава төбелері (Лендавске горице) деп аталатын шағын төбелі аймақ бар. Аймақтың әкімшілік және сауда орталығы – Мурска Собота қаласы. Басқа ірі қала – Лендава ғана. Маңызды ауылдық орталықтарға Бельтинчи, Турниште, Добровник және Чреншовци жатады.

Халық саны

Аймақтың көптеген тұрғындары – этникалық словендер. Аймақта мажар және рома халқының да көптеген өкілдері бар. 1921 жылы аймақтың жалпы халқы 92 295 адамды құрады, оның ішінде 74 199 словен тілінде сөйлейтін, 14 065 мажар тілінде сөйлейтін және 2 540 неміс тілінде сөйлейтін адамдар болды. Содан бері мажар тілінде сөйлейтіндердің саны ақырындап, бірақ тұрақты түрде азайып келеді. Австрия шекарасына жақын үш ауылда және Мурска Соботада шоғырланған неміс тілді қауым, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін аймақтан қуылды немесе ассимиляцияланды. 1950 жылдардың басынан бері мажар тілі мажар азшылығының дәстүрлі қоныстанған аймағында қосымша ресми мәртебеге ие. Лендава (Лендва), Ходош (Őриходос) және Добровник (Добронак) үш муниципалитеті толыққанды екі тілде сөйлейді, ал Шаловци және Моравске Топлице муниципалитеттері жартылай ғана екі тілде сөйлейді. Ходош және Добровник муниципалитеттерінде мажар халқы басым. Прекмурье діни көзқарастар бойынша ең әртүрлі словен аймағы болып саналады. Рим-католиктерінің көпшілігімен қатар, Горичко аймағының төбелерінде шоғырланған маңызды протестанттық (көбінесе лютерандық) азшылық бар, ол Прекмурье халқының 20-25 пайызын құрайды. Пукончи, Горнжи Петровчи және Ходош үш муниципалитетінде лютерандықтар көпшілікті құрайды, ал Моравске Топлице муниципалитетінде лютерандықтар халықтың жартысынан азын құрайды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, Мурска Собота және Лендава қалаларында шоғырланған үлкен еврей қауымы да болды (қараңыз Лендава синагогы). 1930 жылдары словендік яһудилердің үштен екісі Прекмурьеде тұрды. Олардың көпшілігі Холокост кезінде қайтыс болды, ал аман қалғандардың көпшілігі соғыстан кейін елге көшті. Аймақта рома халқының да көп болуы байқалады, Прекмурье словен ромаларының екі негізгі қоныстанған аймақтарының бірі (екіншісі – Төменгі Карниола).

Шолу

Бұл аймақтың тарихы даулы болды: ол тас дәуірінен бері қоныстандырылған, кейіннен Рим империясына, содан кейін Одоакрдың Италия Корольдігіне, Остготтар Корольдігіне, Ломбардтар Корольдігіне, Аварлар Корольдігіне, Самоның славян мемлекетіне, Франк империясына, Төменгі Паннония княздығына (9 ғасыр) және Арнульфтың Карантания Корольдігіне (9-10 ғасырлар) енді. 10 ғасырдың соңында венгрлер шапқындап кірді және 16 ғасырға дейін ортағасырлық Венгрия Корольдігінің билігінде болды, сол кезде бұл корольдіктің бұрынғы аумақтары Габсбург монархиясы мен Осман империясы арасында бөлісті. Одан бері Прекмурье көбінесе Габсбург монархиясының билігінде болды, Осман әкімшілігінің қысқа мерзімді кезеңдері болды. 1918 жылы Габсбург монархиясы таратылғаннан кейін, аймақ алдымен Венгрия Демократиялық Республикасына, содан кейін Венгрия Кеңес Республикасына қосылды. 1919 жылы ол қысқа ғұмырлы Прекмурье Республикасы ретінде тәуелсіздігін жариялады және кейіннен Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігіне (кейін Югославия деп аталды) қосылды. 1941 жылдан 1945 жылға дейін Прекмурье уақытша Ось державалары тарапынан оккупацияланды, ал 1945 жылы жаңа социалистік Югославияға қосылды. 1991 жылдан бері ол тәуелсіз Словенияның құрамында.

Ежелгі заманнан орта ғасырға дейін

Римдік әкімшілік кезінде аймақ Паннония провинциясының құрамына кірді. Бұл аймақта бұрын славян қоныстары болғанмен, қазіргі словендердің ата-бабалары Шығыс Альптен көшіп келіп, Франктар Карл I-нің тұсында аварларды жеңгеннен кейін Прекмурьеде қоныстанды. 9 ғасырда бұл аймақ Төменгі Паннония княздығы деп аталған славян мемлекетінің бөлігі болды. Бұл мемлекеттің орталығы Балатон көліне жақын Блатногорад қаласында орналасқан. Кейін княздық таратылып, неміс императоры Арнульф Каринтия құрған Карантания корольдігіне қосылды. Қазіргі словендердің барлық ата-бабалары бір билеушінің билігінде біріккен бұл саяси бірлестік, Паннония жазығын басып алған және Прекмурьені Венгрия Корольдігіне қосып алған венгр шапқыншыларымен жойылды. Словениялықтар қоныстанған аймақ 12 ғасырдың соңына қарай қазіргі көлеміне дейін тарылып, содан бері өзгеріссіз сақталып келеді. 11 ғасырда, венгр әкімшілігі кезінде, аймақ Колон округінің құрамына кірді. 11 ғасыр мен 1526 жылдар аралығында ол Вас және Зала округтері арасында бөлістірілді. 13 ғасырдың соңы мен 14 ғасырдың басында, Венгрия Корольдігінің орталық билігі әлсіреген кезде, аймақ жартылай тәуелсіз олигарх Хенрик Кесзегидің иелігіне кірді.

Габсбургтер Венгрия Корольдік Корольдігі

1526 жылы Прекмурье аймағы Габсбургтердің басқаруына көшті, бірақ 1566 және 1688 жылдар аралығындағы қысқа мерзімдерде кейбір ауылдар Осман әкімшілігінде болды. Габсбургтер басқаруы кезінде, 16-шы және 17-ші ғасырларда, аймақ Хабсбург Венгрия Корольдігіндегі Балатон көлі мен Драва өзені арасындағы капитандыққа қарасты болды. Белтинчи қысқа мерзімге Балатин деген атпен Османдық Каниже провинциясының санджақ орталығына айналды. 1687 жылы Вас және Зала округтері қайта құрылды: 1849 жылдан 1867 жылға дейінгі қысқа үзілістен басқа, Прекмурье-нің көп бөлігі Вас округіне қарасты, ал Лендава округі 1918 жылға дейін Зала округінің құрамында болды.

20 ғасыр

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және Габсбург монархиясы тарағаннан кейін, 1919 жылғы Венгрия революциясының хаосы кезінде қысқа мерзімді Прекмурье Республикасы және тәуелсіз Венгрия мемлекеті пайда болды. 1918 жылы католик саясаткерлері мен Йозеф Клекл «Slovenska krajina» деген атаумен автономиялы бірлік немесе тәуелсіз мемлекет құруды мақсат етті. 1919 жылдың 12 тамызында Югославия әскерлері аймақты бақылауға алып, ол жаңадан құрылған Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігіне (1929 жылы Югославия деп аталды) қосылды. 1919-1922 жылдар аралығында аймақ Марибор округіне, 1922-1929 жылдар аралығында Марибор облысына, ал 1929-1941 жылдар аралығында Драва Бановинасына, астанасы Любляна болатын, қарасты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1941 жылдан 1944 жылға дейін Венгрия Корольдігі, ал 1944 жылдан 1945 жылға дейін нацистік Германия басып алды. 1945 жылдың мамыр айында совет әскерлері аймақты бақылауға алды. Соғыстан кейін ол Югославияның жаңа құрылған республикаларының бірі – Словения Социалистік Республикасының құрамына кірді.

Тілдер

Прекмурье тұрғындарының көпшілігі словен тілін стандартты түрінде немесе Прекмурье диалектісінде қолданады. Жергілікті тұрғындардың бір бөлігі венгр немесе рома тілінде сөйлейді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін бұл аймақта, әсіресе Австриямен шекаралас аудандарда неміс тілі де кең таралған. 1931 жылғы Югославия халық санағы бойынша, аймақ тұрғындарының 2%-дан астамы неміс тілін ана тілі ретінде, ал шамамен 12%-ы венгр тілін қолданған. 1945 жылдан кейін неміс тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі қашып кетті немесе қуылды, ал венгр тілінің қолданылуы 1918 жылдан бері баяу, бірақ үздіксіз төмендеп келеді. Прекмурье словен тілі ұзақ жылдар бойы Прекмурье аймағының және Венгриядағы словендердің аймақтық тілі ретінде қызмет етті. Оның қалыптасқан стандартты түрі және шамамен 200-300 туындыдан тұратын кішкентай әдеби қоры болды. Дегенмен, 1930 жылдардан кейін, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан соң, Прекмурье диалектін жазудың қолданылуы күрт азайды, бірақ ол толығымен тоқтатылған жоқ. Ол түрлі адамдар тарапынан қолданыла берді және басқа словен диалекттері сияқты, стандартты словен тілінен ерекшеленетін өзіндік ерекшеліктерін сақтап қалды. Аймақтағы словен тілінде сөйлейтін көптеген адамдар, Словенияның басқа жерлеріндегідей, диглоссия жағдайында өмір сүреді. Азшылық тілдері мен жергілікті диалект әлі де жеке өмірдің көп салаларында, әсіресе ауылдық жерлерде кеңінен қолданылса да, стандартты словен тілі білім беруде, бұқаралық ақпарат құралдарында және қоғамдық өмірде қолданылады. Венгр тілі кейбір шекаралық аймақтарда, әсіресе Лендава маңында қолданылады. Ресми түрде екі тілді аймақтарда венгр тілі Словения үкіметі тарапынан мойындалады және словен тілімен қатар екінші ресми тіл ретінде қолданылады. Осы аймақтарда барлық қоғамдық хабарламалар екі тілде де жазылады, ал бастауыш және орта білім беру екі тілде жүзеге асырылады. Аймақтағы рома халқының бір бөлігі рома тілін сақтап қалған. Словения рома тілін азшылық тілі ретінде мойындайды, бірақ бұл ресми мойындаудың іс жүзіндегі салдары өте шектеулі. Рома тілінің құқықтық қорғалуы венгр тіліне қарағанда әлдеқайда нашар.

Ас мәзірі

Бұл аймақ өзінің ерекше ас-дәмімен танымал. Дәстүрлі тағамдардың ішінде ең танымалдары – шошқа еті, репа және тарыдан жасалған буджа репа деп аталатын қамырлы тағам мен прекмурска гибаница деп аталатын қабатты бәліш.