Кіріспе
Графикалық пайдаланушы интерфейсінің элементі
Жылдыру жолағы – компьютер дисплейінде, терезеде немесе шолу аймағында белгілі бір бағытта (жоғары, төмен, солға немесе оңға) үздіксіз мәтін, суреттер немесе кез келген басқа мазмұн жылжытылатын өзара әрекеттесу техникасы немесе виджеті. Осылайша, құрылғы экранында бір уақытта мазмұнның тек бір бөлігі ғана көрінсе де, барлық мазмұнды көруге болады. Ол екі өлшемді ақпараттық кеңістікте белгілі немесе белгісіз жерге жүгіру мәселесін шешуге мүмкіндік береді. Алғашқы графикалық интерфейстерде ол «тұтқа» деп те аталатын. Олар компьютерлер, графикалық калькуляторлар, ұялы телефондар және портативті медиа плеерлер сияқты көптеген электрондық құрылғыларда кездеседі. Пайдаланушы жылдыру жолағы элементтерімен тікелей әрекеттеседі, жылдыру жолағы бұл әрекетті жылдыру командаларына аударады, ал пайдаланушы жылдыру жолағы элементтері мен жылдырылған мазмұнның визуалды жаңартылуы арқылы кері байланыс алады. Жылдыру жолағының дизайны тарихы бойында әртүрлі болғанымен, олар көбінесе қарау аймағының бір немесе екі жағында орналасқан, құжаттың денесін жылжыту үшін «құлаққа» (немесе «жолға») сүйрейтін ұзын тіктөртбұрышты аймақтар болып табылады. Бұл мазмұн шекарасынан қай бағытта асып кеткеніне байланысты терезеде тік, көлденең немесе екеуі де орналастырылуы мүмкін. Нақтырақ түзетулер үшін, әдетте, жылдырушының екі шетінде екі жебе болады. «Жылдырушының» әртүрлі орталарда әртүрлі атаулары бар: Mac OS X 10.4-те ол «scroller» деп аталады; Java платформасында ол «ұстағыш» немесе «қақпақ» деп аталады; Microsoft-тың NET құжаттамасында ол «остаз қорап» немесе «остаз ұңғы» деп аталады; басқа орталарда ол «лифт», «quint», «puck», «wiper» немесе «grip» деп аталады; браузерлер жылдыру жолағы терминологиясына бейтарап тіл қолданған жағдайларда, жылдырушының тік қозғалысы үшін «бұршақ», ал көлденең қозғалысы үшін «puck» деп аталады. Кішірету/үлкейту сияқты қосымша функциялар немесе әртүрлі қосымшаларға арналған құралдар да болуы мүмкін. Графикалық интерфейске байланысты, жылдырушының мөлшері тұрақты немесе өзгермелі болуы мүмкін; пропорционалды жылдырушылардың жағдайында оның ұзындығы терезе мөлшерін бүкіл құжат мөлшеріне қатысты көрсетеді, бұл толық жолмен көрсетіледі. Пропорционалды жылдырушылар GEM, AmigaOS және PC/GEOS сияқты бірнеше графикалық интерфейстерде, тіпті 1980-ші жылдардың ортасында да қол жетімді болған, бірақ Microsoft оларды Windows 95-ке дейін іске қоспаған. Жылдырушы толық құлаққа толып кетсе, құжаттың толығымен қаралып жатқаны білінеді, сонда жылдыру жолағы уақытша жасырылуы мүмкін. Пропорционалды жылдырушы кейде оның ұштарын сүйрету арқылы реттелуі мүмкін, мысалы, Sony Vegas сияқты сызықтық емес бейне өңдеу бағдарламалық жасақтамасында. Бұл жағдайда ол құжаттың орналасуын да, масштабын да реттейді, онда жылдырушының мөлшері қолданылған масштабтың дәрежесін көрсетеді. Жылдыру жолағын басқа бір көрінетін, бірақ функционалдық жағынан өзгеше объекті – слайдерден ажырату керек. Слайдер мәндерді өзгерту үшін қолданылады, бірақ жылдыру жолағы сияқты дисплейді өзгертпейді немесе көрсетіліп тұрған аймақты жылжытпайды.
Тарих және дамуы
1974 жылы Bravo қолданған кезде курсорды сол жақ жиекке жылжыту оның пішінін қос басты жебеге айналдырды, бұл прокруткаға мүмкіндік берді. Сол жақ немесе жоғарғы қызыл түймешікті басу мазмұнды жоғары қарай жылжытты, ал курсордың жанындағы жол терезенің жоғарғы жиегіне көшті. Оң жақ немесе төменгі көк түймешікті басу мазмұнды төмен қарай жылжытты, ал терезенің жоғарғы жиегіндегі жол курсорға дейін төмен түсті. Ортадағы сары түймешікті ұстап тұру курсорды бас бармаққа айналдырды, бұл құжаттың белгілі бір пайызына, ағымдағы орналасу көрсеткішімен секіруге мүмкіндік берді. 1977 жылы Smalltalk фокус терезесінің сол жағында тұрақты прокрутка жолағын қамтыды. Жолақтың оң жағын басу мазмұнды жоғары, сол жағын төмен жылжытты. Жолақтың ортаңғы бас бармағын тегіс сүйреуге болады және мазмұнның қанша пайызы көрінетіні көрсетілді; бұл алғашқы пропорционалды прокрутка жолағы. 1980 жылы Interlisp курсор сол жаққа жылғанда терезенің сол жағында пайда болатын прокрутка жолағына ие болды. Жолақтың көлеңкеленген бас бармағы мазмұнның қанша пайызы көрінетінін көрсетті және ортаңғы түймешікпен басқарылды. Сол жақ түймешік таңдалған позицияны терезенің жоғарғы жиегіне жылжыту үшін жоғары қарай прокруткалады, ал оң жақ түймешік таңдалған позицияға терезенің жоғарғы жиегін жылжыту үшін төмен қарай прокруткалады. 1981 және 1982 жылдар аралығында Xerox Star прокрутка жолағын оңға жылжытты, оны көзден алып тастау және визуалды қауп-қатерді азайту үшін. Пайдаланушылар зерттеулеріне сүйене отырып, прокрутка жебелері мазмұнның қозғалатын бағытына қарай ішке қарай бағытталды, ал + және – түймешіктері беттер бойынша прокруткаға мүмкіндік берді. Бас бармақтың мөлшері белгілі болды және құжаттың қанша бөлігі көрінетініне қарамастан, алмастың мөлшері белгілі болды. Бас бармақтың лифт аймағын басу құжаттың сол бөлігіне секіріп өтеді. 1983 жылы Apple Lisa жоғары және төмен бағытталған жебелерге, беттер түймешіктеріне және белгілі мөлшердегі бас бармаққа ие болды. 1984 жылы Macintosh ашық сұр түсті төртбұрыштан тұрды, онда "прокрутка қорабы" бас бармағы, "сұр аймақ" жолағы және тиісті жебе басылғанда ашылатын мазмұнға қарама-қарсы бағыттағы жебелер болды. Жебелер бір рет басумен бір бірлікке прокруткалайды немесе үнемі басу кезінде автоматты түрде қайталанады. Беттер түймешіктері алынып тасталды, ал лифт жолын басу арқылы келесі бөлімге өтуге болады. Бас бармақты басып, оны сүйрегенде, егер босатылғанға дейін қозғалыс прокрутка жолағынан алыс болмаса, ол сол нүктеге жетеді, әрекет тоқтатылады. Терезе фокусқа ие болмағанда немесе терезенің ішіндегі барлық құжат көрінетін болса, бос прокрутка жолағы көрсетіледі. 1985 жылы GEM пропорционалды мөлшердегі "прокрутка қорабы" бас бармағын пайдаланды, бірақ басқа жағынан Macintosh сияқты жұмыс істеді. Нәтижесінде, қазіргі Windows жүйесіндегі прокрутка жолағынан ешқандай айырмашылығы жоқ, заманауи прокрутка жолағы пайда болды. GEM тышқанды шертіп ұстағаннан кейін, қол-көз үйлестіру проблемаларын азайту үшін, оны прокрутка жолағынан алысқа жылжытуға мүмкіндік берді. AmigaOS сол жылдың соңында, сонымен қатар пропорционалды мөлшердегі прокрутка қораптарымен келді. Сондай-ақ 1985 жылы Viewpoint мазмұнды беттер бойынша емес, пайызбен немесе терезе бойынша жылжыту үшін оң жақ түймешікті пайдаланды. 1988 жылы Open Look тікелей оған жебе пернелері бар лифт бас бармағын жасады. Жолақты басу арқылы беттер прокруткаланады, ал автоматты қайталау меңзерді алға жылжытады. Құжаттың басында және соңында кабельдік тіреулер орналастырылды, ал лифт ортасын сүйреуге болады. 1989 жылы NeXT прокрутка жолағын терезенің сол жағына қайтарды. Бас бармақтың мөлшері пропорционалды болды, ал жебелер жолақтың төменгі жағында біріктірілген. Әрекеттер автоматты түрде қайталанады, ал Alt пернесі мазмұнды терезе бойынша жылжытады. Бас бармақты сүйреуге болады, ал Alt пернесін сүйрегенде оның қозғалысын баяулатады. 1997 жылы PalmPilot әдеттегі прокрутка жолағын қамтыды, онда мәтін экран шекарасынан тыс созылатын, сүйретілетін бас бармақ және стилуспен басуға болатын жебелер қолданылды. Сондай-ақ, жоғары және төмен прокруткаға арналған екі физикалық түймешігі болды. 2001 жылы Mac OS X 10.0 пропорционалды бас бармақты пайдаланды және екі жебе түймешігін жолақтың төменгі жағына жылжытты. 2007 жылы iPhone және iOS веб-браузерде және басқа да қосымшаларда тұрақты прокрутка жолағын енгізді, бірақ ол тек шығыс үшін болды және онымен өзара әрекеттесуге болмайды. Контакттерде мазмұнды жылдам қарау үшін әріптер жолағы ұсынылды. 2011 жылы Mac OS X 10.7 жолақтың соңындағы түймешіктерді алып тастады және iOS прокрутка жолағына ұқсату үшін жасалды. Mac OS X 10.7 нұсқасымен бірге Apple "табиғи прокрутканы" енгізді, яғни экран пайдаланушының екі саусақпен прокруткалау қозғалысына сәйкес бағытта қозғалады. Егер пайдаланушының саусақтары тачпад бойынша жоғары жылса, беттегі мазмұн жоғары қарай жылжиды, бұл пайдаланушыға беттің төменгі бөлігіндегі мазмұнды оқуға мүмкіндік береді, керісінше. 2015 жылғы Mac компьютерлеріндегі Microsoft Word нұсқасында жоғалып кететін прокрутка жолақтары енгізілді. Прокрутка жолағының ішіндегі орналасу, егер терезе фокусқа ие болса да, тышқан жолақтың аумағынан тыс болғанда көрінбейді. Бұл өзгерістің мақсаты Mac жүйелерінің ақпараттық иерархиялық мақсаттар үшін прокрутка жолағын қажетсіз жағдайда жасыруға бағытталған стандартты дизайн тәжірибесіне сәйкес келу болды.
Баяу саусақты сүйрету
Бас бармақты сүйреу – жылжыту жолағын басқарудың дәстүрлі әдісі. Экрандағы бас бармаққа курсорды жеткізіп, басып тұрып, оны сүйреу арқылы жылжытуға болады. Бұл көбінесе трекпад немесе әдеттегі тышқанның немесе сенсорлық панельдің сол жақ түймесін пайдалану арқылы жасалады. Курсорды басып тұрып жылжытқанда жылжыту жолағының бас бармағы қозғалып, беттің әртүрлі бөліктерін көруге мүмкіндік береді. OS X 10.11 (және оның кейбір бұрынғы нұсқалары) жүйесіне арналған қолданбаларда жылжыту жолақтары пайдаланушы интерфейсінде пайдаланбаса, екі саусақпен жылжыту немесе бағыт пернелерін пайдалану сияқты басқа жылжыту әдісі қолданылмағанша көрсетілмейді. Сондықтан пайдаланушы алдымен осы әдістердің бірін қолданып жылжытып, содан кейін курсорды бас бармаққа, ол қайда пайда болса, сол жерге жылжытуы керек. Microsoft Windows жүйесінде, бас бармақты сүйреп барылғанда тышқанды одан тым алысқа жылжытса, жылжыту позициясы бұрынғы қалпына келеді.
Қаңқа дөңгелегі
Кәдімгі тышқанның орама дөңгелегін де пайдалануға болады. Дөңгелекті қалаған бағытта қозғалтқанда, мазмұн да сол бағытта жылжиды. Көптеген тышқандарда тек жоғары және төмен жылжитын дөңгелектер болады, бірақ кейбір тышқандарда пайдаланушыға кез келген бағытта (жоғары, төмен, солға немесе оңға), тіпті диагональ бағытта жылжуға мүмкіндік беретін дөңгелектер орнатылған. Жоғары және төмен жылжитын кезде, пайдаланушы дөңгелекті жылжытқан бағытқа жауап ретінде беттің жылжу бағыты компьютердің жылжу параметрлеріне байланысты өзгеруі мүмкін.
Жебе пернелері
Пернетақтадағы жебе белгішелерін басу арқылы бетті жоғары, төмен, солға немесе оңға жылдыруға болады. Бұл жылжу тәсілі көбінесе экранды басқа жылжу тәсілдерімен салыстырғанда өте баяу жылдырады. Жебе белгішелерін басу бетті бір жылжу шегіне жеткенше жылдыруды жалғастырады.
Төменгі деңгейді шерту
Басты бармақтың үстіндегі немесе астындағы ойыққа басу арқылы беттегі сол жерге тікелей секіруге болады, ал көп беттік мазмұн болған жағдайда – беттен бетке өтуге болады. BeOS жүйесінде екі бағытқа жылғау батырмалары жылғау жолағының екі шетінде де орналасқан. Бірнеше Microsoft Office бағдарламаларында қосымша батырмалар және парақ бойынша жылжу үшін қолданылуы мүмкін.
Тышқанның әртүрлі батырмалары
Скролл-барларды қолданудың тағы бір тәсілі – тышқанның қай батырмасы басылғанын анықтау. Мысалы, төмен бағытталған жебеге сол жақ батырманы басу терезені төменге жылжирса, ал сол жерде оң жақ батырманы басу жоғарыға жылжируы мүмкін (мысалы, RISC OS), немесе ортаңғы батырманы бас бармақты дәл орналастыру үшін пайдалануға болады. Бұл әдіс нашар моториканы талап етеді, бірақ көп батырмалы тышқанды және, мүмкін, GUI сауаттылығының жоғары деңгейін қажет етеді.
Windows сенсорлық тақтасы
Сонымен қатар, кейбір Windows-қа қолдау көрсетілген компьютерлерде сенсорлық тақтаның қабырғасында, суретте көрсетілгендей, жылжу механизмі болады. Осы механизмді пайдалану үшін саусақты жылжу аймағына қойып, жоғары-төмен немесе солға-оңға жылжыту арқылы бетті жылжитуға болады. Қайтадан, компьютердің жылжу параметрлеріне байланысты, осы жылжу аймақтарында саусақты белгілі бір бағытта жылжытқанда, әртүрлі жылжу бағыттары пайда болуы мүмкін.
Mac трекпады
Қазіргі заманғы жылжыту әдісі – Mac трекпадында екі саусақпен жылжыту. Бұл әдісте бір қолдың екі саусағының ұштары трекпад бетіне қойылып, тиісінше қозғалады. Егер пайдаланушы трекпадтың жылжу бағытын "табиғи" деп орнатса, екі саусағын трекпадтың жоғарғы жағына қарай жылжытқанда бет жоғары қарай жылжиды; керісінше, саусақтарын трекпадтың төменгі жағына қарай жылжытса, бет төмен қарай жылжиды. Егер пайдаланушы екі саусағын трекпад арқылы өте жылдам қозғап, содан кейін саусақтарын босатса, бет инерция арқасында баяулап тоқталғанша жылжуын жалғастырады. Бұл тоқтау, жылжу шегіне жеткенде немесе жылдамдық мөлшері тоқтағанша азайғанда болады. Осы мүмкіндік инерция деп аталады.
Баламалы үлгілер
Көптеген түрлі жылжыту жолағы дизайндары мен қолданылу әдістері ұсынылған немесе іске асырылған. Терезенің көріну мүмкіндігін шектемей, жылжыту жолағының функционалдығын сақтап қалу үшін, тышқан курсорының жылжуымен байланысты жұқа сызықтан тұратын бағдарламалық тіреуді (тонкі сызықты) пайдалану ұсынылған. Сол сияқты, жылжыту жолағын қажетті жерде тікелей мазмұнның ішіне орналастыруға болады, бұл орынды үнемдеп, курсордың қажетсіз қозғалысын азайтады. Жылжыту жолағының дисплей аймағына визуалды және операциялық белгілерді қосу арқылы жылжу бағыттарын және жылжыту жолағымен қандай әрекеттерге болады екенін көрсетуге болады. Көп бетті мазмұн үшін, жылжыту кезінде бас бармақтың жанына ағымдағы бет нөмірін және жалпы беттер санын көрсететін индикаторды қосуға болады, ал кең жылжыту жолақтары бүкіл беттің шолуын ұсынуы мүмкін. Әріптерден тұратын телефон контактілер тізіміндегідей жылжыту жолақтарында, ағымдағы аймаққа сәйкес келетін әріп ірілене немесе бір жолмен ерекшелене алады. Бұл мүмкіндіктер тұрақты және қолданбамен берілгенімен, кейбір қолданбалар мен іздеу жүйелері пайдаланушы қосылған немесе берілген маңыздылық белгілерін пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл белгілер тек визуалды болуы мүмкін немесе әрбір белгіге жеткеннен кейін жылжыту жолағының әрекетін автоматты түрде тоқтатуы мүмкін. Алғашқыда көлденең жылжыту жолағы әдеттегідей көрінеді. Бірақ содан кейін жылжыту жолағы үш қосымша мүмкіндік ұсынады: Ол бүкіл көріністі көрсетеді. Биіктігін ұлғайтуға болады. Басқару тоқшасын солға және оңға ғана емес, тік жылжыту үшін жоғары және төмен жылжытуға болады. RISC OS жүйесінде жылжыту жолағын тышқанның сол батырмасымен сүйрегенде әдеттегідей жұмыс істейді, бірақ оң батырмамен сүйрегенде курсор жоғалып, екі жылжыту жолағы да бір уақытта басқарылады. RISC OS жүйесіндегі көптеген графикалық интерфейс операциялары оң батырмамен шерту кезінде ұқсас, бірақ сәл өзгеше функцияны орындайды.
It provides an overview of the entire scene. The height can be enlarged. The knob can not only be moved left and right but also up and down for vertical scrolling. In RISC OS dragging a scrollbar with the left mouse button operates in the usual way, but dragging with the right button causes the pointer to disappear and both scrollbars to be manipulated simultaneously. Many GUI operations in RISC OS perform a related but slightly different function when right clicked.
Шектеулер мен мәселелер
Компьютерлік сауатты қолданушылар көбінесе жылжыту жолақтарымен таныс, бірақ білімі шектеулілер оларды интуитивті түсінбеуі мүмкін, әсіресе жаңа нұсқаларын ескерсек, көмексіз. Сауаттылық деңгейіне қарамастан, әртүрлі жылжыту жолақтарында және олардың өзара әрекеттесуінде көптеген мәселелер кездеседі. Егер терезенің мөлшері кішкентай болса, жылжыту жолағының болуы көрінетін мазмұнның ауданын одан да азайтады. Кішкентай құжатты қарау үлкен құжатты қарауға қарағанда оңайырақ. Бұл сондай-ақ құжаттың барлық бөліктеріне бірдей мән беріледі, ал жылжыту жолағын пайдалану арқылы әр бөліктің маңыздылығы анықталмайды. Мазмұнда жылжыту қай жерге жеткенін көрсету жиі болмайды, егер жылжыту тоқтатылмайынша мазмұнды көруге болмайды. Бұл пайдаланушы іздеп отырғанын немесе мазмұнның жалпы құрылымын білгеніне қарамастан қиындық тудырады. Көрсеткіші бар жылжыту жолақтары көріну, мөлшер және стиль бойынша алдын ала белгіленген параметрлермен шектеледі. Үлкен жиынтықтағы бір беттің жоғарғы немесе төменгі жағына орналасуға тырысқанда жылжыту қате болуы мүмкін. Пайдаланушы жасаған шағын түзету әрекеті үлкен жылжуға әкелуі мүмкін, себебі жылжыту келесі бетке автоматты түрде секіруді іске қосады.