Кіріспе
Жаңа Зеландиядағы Каипара порты – Жаңа Зеландияның Солтүстік аралының солтүстік-батыс жағында орналасқан үлкен, жабық порт сағасы кешені. Порттың солтүстік бөлігін Каипара ауданы, ал оңтүстік бөлігін Окленд қалалық кеңесі басқарады. Жергілікті маори тайпасы – Нгати Ватуа. Аудандық көлемі бойынша Каипара порты әлемдегі ең ірі порттардың бірі болып саналады. Жосық толқын кезінде кең аумақты су жабады, ал жабық толқын кезінде саз және құмды жазықтар ашыққа шығады. Маори дәстүріне сәйкес, Каипара атауының тамыры 15 ғасырға дейін барып жетеді, сол кезде Арауа тайпасының басшысы Кахуматамомое Путодағы шөбересін көру үшін Каипараға сапар шеккен. Мереке кезінде ол пара папоротнигінің пісірілген түбіріне қатты әсерленіп, аймаққа "Каи пара" деген ат қойған. "Каипара" сөзі маори тілінде "тағам" деген мағына беретін "каи" және "патшалық папоротник" деген мағына беретін "пара" сөздерінен құралған.
Kaipara Harbour is a large enclosed harbour estuary complex on the north western side of the North Island of New Zealand. The northern part of the harbour is administered by the Kaipara District and the southern part is administered by the Auckland Council. The local Māori tribe is Ngāti Whātua. By area, the Kaipara Harbour is one of the largest harbours in the world. It covers at high tide, with exposed as mudflats and sandflats at low tide. According to Māori tradition, the name Kaipara had its origins back in the 15th century when the Arawa chief, Kahumatamomoe, travelled to the Kaipara to visit his nephew at Pouto. At a feast, he was so impressed with the cooked root of the para fern, that he gave the name Kai para to the district. Kaipara comes from the Māori kai meaning "food", and para meaning "king fern".
География
Каипара порты солтүстіктен оңтүстікке қарай белгілі бір шақырымға созылады. Порттың солтүстік-шығысындағы түбекке бірнеше үлкен қолдар еніп, олардың бірі Тынық мұхитының жағалауынан он шақырым (6 миль) жердегі Маунгатурото қаласының жанында аяқталады. Порт бес өзен мен жүзден астам ағынмен толысады, сондай-ақ Вайроа, Отаматаэ, Оруаваро, Таухоа (канал) және Каипара өзендері құрған үлкен сағалар бар. Жағалаудан тысқары бірнеше кішкентай аралдар төмен су кезінде саздықтар арқылы материкке қосылады. Каипара порты кең және көбінесе жайлы, себебі ол суға батқан өзен аңғарларының жүйесінен пайда болған. Порттың жағалауы көптеген өзендер мен ағындардың кіруінен қиын, ұзындығы шамамен алғанда, және шамамен 640 000 гектар жердің су жинау алабы болып табылады. Ал кейбір жерлері өте терең, тереңдігінен асып кетеді. Орташа есеппен, Каипарадағы су тасқыны көтеріліп, төмендейді. Көктемгі су тасқыны кіреберіс арнасында 9 км/сағ (5 түйін) жылдамдыққа жетеді және әрбір су тасқынында 1,990 миллион текше метр, ал күніне 7,960 миллион текше метр су қозғалады. Порттың кіреберісінде қауіпті жағдай бар. Тасман теңізінен келген үлкен толқындар жағалаудан екі-бес шақырым қашықтықтағы, бетінен шамамен бес метр тереңдікте орналасқан үлкен құмдарға соғылады. Бұл құмдардағы құмның көбісі Вайкато өзенінен келген. Бұл өзеннен шыққан құм жағалау ағындарымен солтүстікке қарай тасымалданады. Бұл құмның бір бөлігі Каипара портының кіреберісіне жетеді, бірақ көбінесе қайта айналып, батыс жағалауымен солтүстікке қарай жылжиды. Кіреберістегі оңтүстік құмдар осы құмды үнемі жинап, босатады. Осы себепті 1884 жылы кіреберістің солтүстік жағында (Путо түбегі) маяк салынды. Ол 1947 жылы автоматтандырылды және 1950 жылдардың ортасында жабылды. Құрылысы әлі де сақталған және 1982-1984 жылдары жаңартылды. Маори мифологиясында Махуху кемесі Хаваикиден Жаңа Зеландияға саяхаттап, кіреберістің солтүстік жағында айналып кеткен. Оның басшысы Ронгомай суға батып қайтыс болды. Оның денесін араара (ақ шаян) жеді, ал оның ұрпақтары осы күнге дейін осы балықтың түрін жемейді. Еуропалық кемелердің алғашқы апатқа ұшырағаны 1840 жылы 550 тонналық "Аврора" кемесі, ал соңғысы 1994 жылы "Аоски" яхтасы болды. Бүгінде, белгілі бір су тасқыны мен құм жағдайларында кемелердің қалдықтары көрінеді. Бүгінде Каипара теңіз тасымалы үшін сирек қолданылады, және оның жағалауында ірі елді мекендер жоқ, бірақ оның жағалауында көптеген шағын қауымдар орналасқан.
Геология
Каипара порты – су астында қалған өзен аңғарлары жүйесі, ол 2-3 миллион жыл бұрын ашық шығанақ ретінде пайда болды, ал порттың аузында созылған құмдық тосқауылдар қалыптасқан кезде қорғалған портқа айналды. Соңғы екі миллион жыл ішінде порт, жаһандық теңіз деңгейінің өзгеруіне байланысты, орманды өзен аңғары мен су басқан порт арасында алмасып отырды. Қазіргі порт шамамен 8000 жыл бұрын, соңғы мұз дәуірінің ең жоғары шегінен кейін қалыптасты. Аймақ 125 шаршы километр мангр орманды және су астындағы теңіз шөптерінің жиектерін қамтиды. Каипара – халықаралық маңызы бар көшпенді құстардың мекендеу орны. 42 жағалау түрі белгілі, және 50 мыңға дейін құс кездеседі. Сирек кездесетін түрлер, мысалы, ұзын құйрықты құс, кіші түйін және тасқұс, көктемде тамақтану үшін портты пайдаланып, содан кейін солтүстік жарты шарға көбейтуге қайтады. Солтүстік аралдың құс, жұлдызқұс, көкқұс, Австралиялық ащы құс, жолақты рельс, сұр бетті петрел, жолақты және жаңазеландиялық дотчерел, Оңтүстік аралдың аққара құс, қарақара және қиық мүңкірт құс сияқты қауіп төніп тұрған немесе жойылып бара жатқан жергілікті түрлер де кездеседі. Бұл аймақ Каспий теңізінің жұлдызы үшін маңызды мекен болды. Құстар адамның ықпалынан туындаған мүмкін бұзылыстарға байланысты Каипара портының басқа бөліктеріне көшіп кеткен. Жаңа Зеландия қорғаныс күштері пайдаланатын әуе қару-жарағы полигоны түкірден оңтүстікке қарай орналасқан.
Маори тарихы
Маори елді мекендері мен мараилар жүздеген жылдар бойы жағалау бойында орналасқан. Қайпараның су жолдары маорилерге ресурстармен қамтамасыз етіп, мараилар арасында оңай жылжу мүмкіндігін берді және қазір де береді.
Еуропа тарихы
1839 жылы еуропалық қоныс аударушылар Каипараға келіп, каури ағаштарын кесіп, тіліп, жергілікті қажеттіліктерге арналған қайықтар жасауды бастады. Портқа кіреберісіндегі алғашқы апатқа ұшыраған кеме 1840 жылғы сәуірде «Аврора» болды. 1841 жылғы тамызда «София Пате» бригі «Саут Хед» тұсында апатқа ұшырап, бортындағы 21 адамның барлығы қаза тапты. Уаироа – Каипараны солтүстіктен сумен қамтамасыз ететін басты өзен. Одан 30 шақырым қашықтықта Даргавилл қаласы салынды. Даргавиллге дейінгі су жолы кең әрі түзу болып, сол кездегі каури ормандарына оңай батуға мүмкіндік берді. Даргавилл өркендеді, және Ұлыбритания мен Хорватиядан иммигранттар келді. 3000 тоннаға дейін салмағы бар кемелер ағаш пен бөліктерін Уаироа арқылы шығарып, порттың кіреберісіндегі кедергіні еңсеріп, әдетте, Жаңа Зеландияның басқа портына немесе Тасман теңізі арқылы Австралияға аттанатын. Каипара өзені – Каипара портын оңтүстіктен сумен қамтамасыз ететін басты өзен. 1863 жылдан бастап Хеленсвилл осы өзенде ағаш порты ретінде қалыптасып, Каипара аймағында кеме тасымалдау қызметтерін ұсынды. Ағаш қоры таусылған соң Хеленсвиллде қой және сүт шаруашылықтары дамыды, соңғы кезделерде жаңғақ плантациялары, жүзімдіктер мен бұғы шаруашылықтары құрылды. Каипара – Жаңа Зеландияның батыс жағалауындағы ең ірі теңіз порты, жас балықтардың өсуіне қолайлы орта мен шағын орталарды қамтамасыз етеді. Ол Манукауға қарағанда су сапасы жағынан кем проблемалы және батыс жағалаудағы балық шаруашылығы үшін ең маңызды ылғалды жер. Острица өсірудің алғашқы тәжірибелері 1900-1950 жылдар аралығында жүзеге асты. Жағалау бойына мыңдаған тонна тас төселіп, табиғи острицаның өсуіне қосымша негіз жасалды. 2002 жылы Корольдік үкімет Те Ури о Хау халықтарының тарихи талаптарын қанағаттандырды, олар Каипара портының солтүстігіндегі хапу еді. Келісімнің бір бөлігі ретінде хапудың қолданыстағы «Маори острица аймақтарында» острица жинау құқығы мен оған қолжетімділігі мойындалды. 2008 жылы «Биомарин» компаниясына Каипарада Жаңа Зеландияның ең ірі острица фермасын құруға рұқсат берілді. Фермадан жылдық экспорттан 30 миллион АҚШ доллары түсуі және 100 жаңа жұмыс орны ашылуы күтілуде. Соңғы жылдары жергілікті тұрғындар арасында коммерциялық балық аулаушылар Каипарадағы балық шаруашылығына зиян келтірді деген пікір қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үкіметтен қолдау алуға тырысып, сәтсіздікке ұшырады. Бұл мәселені 2005 жылы «Каипара ісі» атты деректі фильмінде көрнекті режиссер Барри Барклей зерттеді.
Құм өндіру
Қазіргі уақытта (2007) жыл сайын Каипараның кіреберісі мен таяз су аймақтарынан 219 000 текше метр құм өндіріледі. Бұл құм Окленд қаласының қажетті құмның жартысынан астамын құрайды. Құм бетон және асфальт өндірісінде, сондай-ақ дренаж жүйелерінде және жағажайларды толықтыруда қолданылады. Құмды теңіз түбінен алу үшін әдетте сорғыш сорғы қолданылады. Ол құм мен судың араласпасы түрінде баржаға сорылады. Баржаға жүк тиелген кезде қабықшалар және басқа да заттар сүзіліп алынып, теңіз суы қайтадан теңізге жіберіледі. Окленд аймағында теңіз құмының болуы, елдің басқа аймақтарынан құм тасымалдауға кеткен жол шығындарын азайтады. Бұл құм өндірудің болуы мүмкін жағымсыз салдарына қатысты алаңдаушылықтар да білдірілді.
Басқару мәселелері
Каипара портын басқарудың біртұтас әкімшілігі жоқ. Басқару Каипара аудандық кеңесі, Окленд кеңесі, Нортленд аймақтық кеңесі, Қорғау департаментінің Нортленд және Окленд бөлімдері, сондай-ақ Балық шаруашылығы министрлігі арасында бөліседі. Әлемдік тенденцияның бір бөлігі ретінде Каипарадағы биологиялық әртүрлілік төмендеп барады. Ағаш өңдеу өнеркәсібі жергілікті орманның көп бөлігін алып тастады. Каури және кахикатеа ормандарының көп бөлігі, бұталар мен жағалау өсімдіктері фермалар мен қалалық аймақтарға ауыстырылды. Мангр орманды жерлер мен батпақтар "қайтарылып алынды". Топырақ эрозиясы күшейді, ал портта шөгінді жинақталды. Теңіз өнімдерінің саны азайды, әсіресе тохероа, исі қабықшасы, туатуа, коклы және пипи. Мур, шұбар, кана және мектеп акуласы сияқты балықтардың саны да азайды. Тіршілік ортасының фрагментациясы да орын алды. Каипара су алабындағы табиғи өсімдіктер адам жасаған ландшафттардағы батпақтар мен орманның шағын аралдарына дейін азайды – олар қалалық аймақтармен, жолдармен, экзотикалық ормандармен және жайылымдармен бөлінген. Каипара портындағы биологиялық әртүрлілік және оған жақын жағалау аймақтарындағы тіршілік ортасы туралы толыққанды мәліметтер қажет. Жақында жүргізілген алдын ала зерттеу көрсеткендей, өзен сағасындағы тіршілік ортасы кеңейгенімен, жердің тоқсан пайызы енді жергілікті батпақ немесе өсімдіктер емес. Егер негізгі аумақтар қорғалса да, биологиялық әртүрліліктің қалпына келуіне көмектесу үшін табиғи аймақтардың арасындағы байланысты жақсартатын қосымша буферлік аймақтар мен дәліздер қажет болады.