Кіріспе

Haute Loire префектурасы, Auvergne Rhône Alpes, Франция. Ле Пюи-ан-Веле (lə pɥi ɑ̃ vəlɛ, сөзбе-сөз Ле Пюи Веледе; ) – Францияның оңтүстік-орталық бөлігіндегі Auvergne Rhône Alpes аймағындағы Haute Loire департаментінің префектурасы. Луара өзенінің жанында орналасқан бұл қала соборымен, бір түрі ләнтілмен, тігістелген бұйымдармен, сондай-ақ Франциядағы Сантьяго-де-Компостела қасиетті саяхатының басты бастапқы нүктелерінің бірі – Chemin du Puy жолымен танымал. 2017 жылы коммунаның халқы 18 995 адамды құрады.

Тарих

Ле-Пю-ан-Велай ортағасырлық Францияның алғашқы кезеңінде маңызды епископтық орталық болды. Оның негізі көбінесе аңызға толы. 858 жылы көптеп таратылған, ал 10 ғасырдың ортасында Лимождың Гаузберті толықтырған Адо Вьенн құрастырған мартирологияға сәйкес, Георгий есімді дін қызметкері Перигудің бірінші епископы Фронтпен бірге Галлияны дінге өткізу үшін жіберілді. Фронт шамамен 250 жылы Дециймен байланысты қудалаулардан кейін христиандарды қайта ұйымдастыру үшін жіберілген Галлия елшілерінің тізіміне қосылды. Топтың басқа мүшелері сияқты, әсіресе Лимождың Марциалы, кейінгі мифология Сент-Фронт пен Георгийдің іс-қимылдарын ертерек мерзімге ықпалдады. Аңыз бойынша, Георгий Петірдің таяғының тиюімен қайта тірілген. Шіркеу тарихшысы Луи Дюшеннің айтуынша, бұл аңыз 11 ғасырдан бұрын пайда болған жоқ, содан кейін бұл әулие Лука Евангелиясының жетпіс шәкіртінің бірі болады. Ол "Vellavii аймағындағы Vetula деп аталатын" [civitas] que dicitur Vetula шіркеуін салғаны айтылады, 1004 жылғы құжат осылай атады. IV ғасырда Руссиум елді мекені осылай аталды. Ветула "қарт әйел" дегенді білдіреді, және 6 ғасырда Фландрияда әлі де бейнешілер оның кішкентай мүсіндерін жасаған, Елигийдің өмірбаянында айтылғандай. Бұл Ле-Пуйдағы алғашқы кафедралық собор болды. Негізін қалаушы Георгийден кейін, кейінгі ортағасырлық жергілікті дәстүрлер Ле-Велай аймағының бас қаласындағы епископтардың аңыз тізімін еске түсіреді: Макарий, Марцеллин, Рориций, Евсевий, Паулиан және Воси (Еводий), олардың барлығы жергілікті құрметке ие болды. Руссиум/Веллаворумның галлдық қонысы епископ Паулианның құрметіне Сент-Паулиен деген христиандық ат алды. 374 жылы епископ Еводий Валенсия соборында қатысты. 1180-ші жылдардың басында Ле-Пуй шаруалары, ағаш шебері Дурандус басшылығымен, Капуциати деп аталатын құпия қоғам (конспирация) құрды (олар конспирацияның белгісі ретінде киген ақ бас киімдерінің құрметіне). Олар реформаға жасалған қысқа мерзімді әрекетпен феодалдық үстемдікке қарсы шықты.

Ле Пюидің әулие анасы

Монс Аницийдің христиандық аңыздары Лимож епискобы Марциалдың өтініші бойынша Евдий / Восидің Монт Анистің басына Құдай анаға арналған құрбандық тақын орнатуға бұйрық бергенін айтады. Осы бастамалардың бірінен ғибадатхана бұрынғы пұтқа табынушылық орнын христиандыққа айналдырды, кейін ол Ле-Пюй соборының құрбандық тағының орны болды. Бұл Сантьяго-де-Компостелаға саяхат жолының бастапқы немесе кездесу нүктесі болды, бұл шамамен 1600 км-лік саяхат, және бүгінге дейін жалғасуда. Ле-Пюйдің ескі қаласы собордың негізінде дамыды. Ле-Пюйге қажылар ерте келе бастады, және ол орта ғасырларда Франциядағы ең танымал мақсатты жер болды. Карл Ұлы екі рет келді, 772 және 800 жылдары. Аңыз бойынша, 772 жылы ол соборда он кедей канондыққа (chanoines de paupérie) арналған қор құрды, сондай-ақ Ле-Пюйді, Аахен және Сент-Жиллмен бірге Петрдің ақшасын жинау орталығы ретінде таңдады. Ле-Пюйге орта ғасырларда келген басқа да көрнекті саяхатшылар – 877 жылы Шарль Шашық, 892 жылы Париж графы Одо, 1029 жылы Роберт II және 1183 жылы Филипп II Август. 1245 жылы Луи IX мұнда Арагон королі Яков I-мен кездесті, ал 1254 жылы Киелі жерден оралғанда Ле-Пюй арқылы өтіп бара жатып, соборға алтын брокат киген Құдай ананың эбен ағашынан жасалған бейнесін сыйлады. Ол Франциядағы көптеген құрметті "Қара аналардың" бірі. Ол Революция кезінде жойылды, бірақ қалпына келтіру кезінде әлі де құрметпен сақталатын көшірмесімен ауыстырылды. Содан кейін Ле-Пюйге 1282 жылы Батыл Филипп, 1285 жылы Көркем Филипп, 1394 жылы Карл VI, 1420 жылы Карл VII және 1429 жылы Жанна д'Арктің анасы Изабелла Роме келді. Людовик XI 1436 және 1475 жылдары қажылыққа барды, ал 1476 жылы қаладан үш лига қашықтықта тоқтап, соборға жалаң аяқ жетті. Карл VIII 1495 жылы, Франциск I 1533 жылы сапар шекті. Монс Анисиус тауының басындағы ежелгі ғибадатхана, көптеген адамдарды өзіне тартқан, Анисиумдағы біздің Ле-Пюй әйелінің алғашқы шіркеуінің құрылымына дейін бар болған сияқты. Бұл епископ Восиге қатысты, ол епископтық орынды Руссиумнан Анисиумға көшірді. Таудың басына мегалиттік дольмен орнатылған. Жергілікті дәстүрге сәйкес, қасиетті орынның емдік қасиеті Марияға арналды, өйткені ол адам сол тасқа тигенде ауруды емдеді. Епископ Воси төбеге көтерілгенде, шілде айында қар басып тұрғанын көрді; қардағы еленнің іздері дольменнің айналасында болашақ шіркеудің негізін көрсетті. Епископқа аян арқылы періштелердің болашақ соборды Құдай анаға арнағаны туралы хабар берілді, сондықтан Ле-Пюй соборы "Періштелік" деп аталды. Үлкен дольмен христиандық ғибадатхананың ортасында қалдырылды, ол оның айналасында салынды; тас Мәриямның тағы ретінде қайта қасиеттендірілді. Алайда VIII ғасырда "көріністер тасы" деп белгілі тас алынып, сындырылды. Оның бөліктері шіркеудің белгілі бір бөлігінің еденіне енгізілді, ол кейіннен Ангелдік палатасы ("періштелер палатасы") деп аталды. Бұл Еводий 374 жылы Валенсия кеңесінің қаулыларына қол қойған адам екеніне сенуге болады ма, жоқ па, анықтау мүмкін емес. Сондай-ақ, VII ғасырда базилика қақпасында аурухана құрған қасиетті Бениньон және VII ғасырда өмір сүрген, аты Сент-Агрев Чиниякум қаласына берілген шейіт Агревийдің шын мәнінде епископтар болғанына да сенімділік жоқ. Дюшене осы ерте епископтардың хронологиясы өте аз дәлелдерге негізделгенін және құжаттармен нашар қолдау көрсетілгенін санайды. Х ғасырға дейін Ле-Пюй епископы болған бес адам ғана белгілі. Олардың біріншісі, бірінші собордың аңызға айналған сәулетшісі Скутариус, 4 ғасырдың соңында болған. Адемар, Ле-Пюй епискобы, Бірінші крест жорығының маңызды тұлғасы болды. Рим папасы Климент IV де Ле-Пюй епископы болған. Ежелгі епархия 1801 жылғы Конкордатпен таратылды, бірақ 1823 жылы қайта құрылды.

Климат

Биіктігіне байланысты Ле-Пюй Кёппен жүйесі бойынша жазғы жылы ылғалды континенталды климатқа (Dfb) жақын, бірақ ең суық айының орташа температурасы нөлден сәл жоғары болғандықтан мұхиттық (Cfb) климатын сақтайды. Қала қыста тау суығына ұшырайды, кем дегенде төрт ай бойы орташа ең төменгі температура нөлден төмен болады және жиі қар жауады, көршілес Луара департаментіндегі Сент-Этьен сияқты. Жазда ауа-райы жағымды жылы, күндері ыстық, ал түндері салқын болады. 2005 жылдың 5 наурызында температура -22 °C-қа дейін төмендеді.

Көрікті жерлер

Ле-Пюи-ан-Веледегі ең танымал көрікті жер – Нотр-Дам-ду-Пюи соборы, ол негізінен 12 ғасырдың бірінші жартысында салынған. Ақ құмтас пен қара вулкандық брекчиядан жасалған жолақты қасбетке алпыс сатырмен көтерілуге болады. Қасбет үш бөліктен тұрады, ең төменгі бөлігі үш биік аркадан құралған, ол кіреберіс бөлімінің алғашқы бөліктерінің астына дейін созылады. Оның үстінде соборды жарықтандыратын үш орталық терезе орналасқан, ал олардың үстінде собордың шатыр бөлігінде орналасқан үш габель, екі ашық жұмыспен жасалған габельдермен шектеледі. Оңтүстік трансептінің есігі романдық стильдегі кіреберіспен қоршалған. Хорының артында жеті қабаттан тұратын романдық стильдегі қоңырау мұнарасы көтеріледі. Собордың қабырғалары сегізбұрышты күмбездермен жабылған, ал қиылысқан жердегі күмбез шамдандырғыш қызметін атқарады; хор мен трансепттер күмбезбен жабылған. Көрнекті түрлі түсті монастырь собор аумағын қаланың қалған бөлігінен бөліп тұрған 13 ғасырға жататын бекіністердің қалдықтарымен байланысты. Собордың жанында 11 ғасырға жататын Иоанн баптистериі римдік негіздерге салынған. Қалаға қарай қарап тұрған Нотр-Дам-де-Франс (Күміс Мария) мүсіні француз мүсіншісі Жан-Мари Боннассио жасаған, ол 1854-1855 жылдардағы Севастополь қоршауында алынған 213 орыс зеңбірегінен жасалған. Ол 1860 жылдың 12 қыркүйегінде 120 000 адамның алдында қалаға тарту етілді. Ле-Пюиден үш шақырым қашықтықта Полиньяк сарайының қираған қалдықтары орналасқан, ол ең маңызды феодалдық бекіністердің бірі. Әр таңертең, Сантьяго-де-Компостелаға қажылық сапарға шығар алдында, қажылар бата алу үшін жиналады. Собор 1998 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген, ол "Франциядағы Сантьяго-де-Компостела жолдарының" бөлігі болып табылады. Крозатиер бұлағы да қала орталығындағы танымал орын.

Гастрономия

Ле-Пюй ерекше жасыл бұршақтарымен және вербенамен хоштандырылған жасыл "Вервен" ликерімен әйгілі. Аймақтың жұқа топырағында өсетін бұл бұршақтар өте кішкентай және қара түсті болады. Олардың ерекше сапасы мен дәмі жоғары белок және салыстырмалы түрде төмен көмірсу құрамынан туындайды. Олар көбінесе сорпаларда қолданылады, сондай-ақ қаз, үйрек және шұжық тағамдарына қосымша ретінде де жиі беріледі. Ле-Пюй жасыл бұршағы (Lentille Verte du Puy) – Еуропалық Одақтың бүкіл аумағында танылған атау (Қорғалатын атау тегі).

Католиктердің мерейтойы

Қалада Ұлы жұма күні Жариялау мерекесіне сәйкес келген жылдары мерейтойлық шаралар өткізіледі. Ле-Пюй мерейтойы (француз тіліндегі Wikipedia-дағы Jubilé du Puy en Velay деп көрсетілген) соңғы рет 2005 және 2016 жылдары болды, ал келесісі 2157 жылға дейін күтілуде. Ле-Пюй юбилеі Рим мен Иерусалимдікінен кейінгі ең ежелгісі болып саналады, оның бастауы 992 жылы монах Бернардтың Ұлы жұма күні Жариялау мерекесіне орай әлемнің аяқталуын болжауымен байланысты. Ле-Пуйге келген паломниктердің саны соншалықты көп болғандықтан, қауіпті күн өткен соң, Папа Иоанн XV әрбір осындай күнді мерейтойлық жыл деп жариялады. Мұндай алғашқы мерейтой 1065 жылы өткізілді. 1407 жылғы мерейтойда адамдар тығырылып, екі жүз паломник тұншығып қалды. 20 ғасырда өткен үш мерейтойдың ішінде 1932 жылғы мерейтойға 300 000-нан астам паломник келді.

Франция турнирі

Ле-Пуй "Тур де Франс" жарысын алты рет қабылдаған. 1954 жылы Миллодан келген 15-ші кезеңнің финиші осы қалада болды, және бұл кезеңде Доминик Форлини жеңіске жетті. Ертесі күні Жан Форестие Ле-Пуйден Лионға дейінгі жарысты ұтып алды. Жарыс 1990 жылы қайтадан Ле-Пуйге оралды, мұнда велошабандылар бұрынғы жолмен Миллоға дейін қайта өтті. Марино Лежарета сол күні жеңіске ие болды. 1996 жылы қала тағы екі кезеңге табан тіреп, Валенсиядан басталатын 12-ші кезеңде Паскаль Ришард, ал Супер Бессеге дейінгі 13-ші кезеңде Ролф Сёренсен жеңіс туын көтерді. Соңғы жылдары Джузеппе Герини 2005 жылы Иссоардан өтетін кезеңде жеңіске жетті. 2017 жылғы "Тур де Франс" жарысының 15-ші кезеңі Ле-Пюи-ан-Велай қаласында аяқталды. Trek Segafredo командасының велошабаншысы Бауке Моллема бұл кезеңнің жеңімпазы атанды.

Құс патшасының мерекесі

Бұл қыркүйек айының соңында бес күнге созылатын жыл сайынғы шара. Осы шара барысында қатысушылар 16 ғасырға тән өмір салтын қайта жаңғыртады, сол дәуірдің киімдерін, тағамдық дәстүрлерін және тамашалықтарын көрсетеді.