Кіріспе
Сичуаньдағы табиғи қорық және ұлттық парк, Қытай. Цзючжайгу () – Қытайдың оңтүстік-батысындағы Сичуань провинциясының солтүстігінде орналасқан табиғи қорық және ұлттық парк. Оның оңтүстік ұшы – Миншан Гарна шыңы, ал солтүстік ұшы – Хуанлон көрікті аймағы. Ол Цзялинь өзенінің бастауларының бірі және Янцзы өзені жүйесінің бөлігі болып табылатын Байшуй өзені аймағынан бастау алады. Солтүстіктен оңтүстікке қарай созылған ұзын аңғар 1992 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне, ал 1997 жылы Дүниежүзілік биосфералық қорық ретінде енгізілді. Ол IUCN қорғалған аумақтарды жіктеу жүйесінде V (Қорғалған ландшафт) санатына жатады. Цзючжайгу аңғары Тибет қыраттарындағы Мин тауларының бір бөлігі болып табылады, оның биіктігі 4800 метрден асады және әртүрлі ормандық экожүйелерден тұрады. Ол көптеген деңгейлі сарқырамаларымен, түрлі-түсті көлдерімен және қар басқан шыңдарымен әйгілі. Оның биіктігі .
Jiuzhaigou (; ) is a nature reserve and national park located in the north of Sichuan Province in southwestern China. The southern end is the Minshan Garna Peak, and the northern end is the Huanglong Scenic Area. It originates from the Baishui River area, one of the headwaters of the Jialing River and a part of the Yangtze River system. A long valley running north to south, Jiuzhaigou was inscribed by UNESCO as a World Heritage Site in 1992 and a World Biosphere Reserve in 1997. It belongs to the category V (Protected Landscape) in the IUCN system of protected area categorization. The Jiuzhaigou valley is part of the Min Mountains on the edge of the Tibetan Plateau and stretches over It has an altitude of over 4800 meters and is composed of a series of diverse forest ecosystems. It is known for its many multi level waterfalls, colorful lakes, and snow capped peaks. Its elevation ranges from .
Тарих
Цючжайгу (сөзбе-сөз "Тоғыз елді мекен аңғары") аты өзіндегі тоғыз тибеттік елді мекендерден шыққан. Бұл шалғай аймақта ғасырлар бойы түрлі тибет және цян халықтары қоныстанған. 1975 жылға дейін бұл қолжетімсіз аймақ көпке белгісіз болды. 1979 жылға дейін кең көлемде орман кесілді, содан кейін Қытай үкіметі мұндай іс-әрекетті тоқтатты және 1982 жылы аймақты ұлттық саябақ деп жариялады. 1984 жылы әкімшілік бюро құрылып, аймақ туризм үшін ресми түрде ашылды; инфрақұрылым мен ережелерді орнату 1987 жылы аяқталды. 1992 жылы ЮНЕСКО бұл орынды Әлемдік мұралар тізіміне, ал 1997 жылы – Әлемдік биосфералық қорыққа енгізді. Туристік аймақ Қытай Ұлттық Туризм басқармасымен AAAAA деңгейіндегі көрмелі орын ретінде саналады. Ашылғаннан бері туристер саны жыл сайын артып келеді: 1984 жылы 5000 адамнан 1991 жылы 170 000-ға, 1995 жылы 160 000-ға, 1997 жылы 200 000-ға дейін өсті, оның ішінде шамамен 3000 шетелдік болды. 2002 жылы 1 190 000 адам келді. 2004 жылғы мәліметтер бойынша, күніне орташа 7000 адам келеді, ал маусымдық шақта 12 000 адамға дейін шектеу қойылады.
Экология
Цзючжайгу экожүйесі қосалқы тау және таулы аймақ жүйелері бар, умеренный кең жапырақты орман және орманды аймақ ретінде жіктеледі. Көрікті аймақтың негізгі бөлігінің жартысына жуығы табиғи аралас орманмен жабылып, күзде тартымды (жарқын) сары, қызыл және күлгін түстерге боялады, бұл маусымды келушілер үшін танымал етеді. Онда рододендрон және бамбук сияқты эндемикалық өсімдік түрлері өседі. Жергілікті фаунаға құрып кету қаупі төнген алып панда мен алтын мұрынды маймыл кіреді. Екі популяция да өте аз (пандалар үшін 20-дан аз жекелеген өкілдер) және оқшауланған. Туризмнің артуына байланысты олардың тіршілігі күмәнді. Бұл – Bedford герцогінің құс құсының қорғалатын үш орнының бірі. Цзючжайгуда шамамен 140 түрлі құс мекендейді. Аймақ тау-карст гидрологиясы мен зерттеулер үшін табиғи мұражай болып табылады. Онда алып пандалар мен антилопалар сияқты көптеген құрып бара жатқан жануарлар мен өсімдіктер үшін маңызды тіршілік ортасын ұсынатын ежелгі орманды қоса алғанда, маңызды орман экожүйелері сақталған. Цзючжайгу аңғарының көрікті және тарихи қызығушылық аймағында сондай-ақ үлкен көрікті құндылығы бар, жақсы сақталған төртінші мұздықтардың көптеген қалдықтары бар.
Геология және гидрология
Цзючхаигу ландшафты мұздық, гидрологиялық және тектоникалық әрекеттермен қалыптасқан биік таулық карсттардан тұрады. Ол Цинхай-Тибет және Янцзы плиталары арасындағы кеңею белдеуіндегі ірі жарылымдарда орналасқан, ал жер сілкіністері де ландшафтты қалыптастырды. Тау жыныстарының көп бөлігі карбонатты жыныстардан – доломит және туфтан, сондай-ақ құмтас пен тақтатастан тұрады. Аймақта тұщы судағы кальций карбонатының жылдам тұнуынан пайда болатын әктас түрі – туфтың көп мөлшері бар. Ол тастарға, көл төсектеріне, тіпті суға түскен ағаштарға шөгіп, кейде көлдерде террасалар, жағалар және бөгеттер түзеді. Аңғар үш шатқалдың су жиналатын алабын қамтиды (үлкен өлшемділігіне байланысты олар көбінесе аңғарлар деп аталады) және ол Байлонг өзені арқылы Цзялинь өзенінің бастауларының бірі болып табылады, ол Янцзы өзені жүйесінің бөлігі. Цзючхаигудың ең танымал ерекшелігі – ондаған көк, жасыл және түркіз түсті көлдері. Жергілікті тибет халқы оларды қытай тілінде «хайзи» деп атайды, яғни «теңіз ұлы» деген мағынаны білдіреді. Мұздық әрекеттер нәтижесінде пайда болған олар тас құлаулар мен басқа да табиғи құбылыстармен тосылып, кейін карбонат шөгінділері арқылы қатып қалды. Кейбір көлдерде кальций карбонатының концентрациясы жоғары, сондықтан сулары өте мөлдір, тіпті тереңдікте де түбін көруге болады. Көлдердің түсі мен сыртқы түрі тереңдігіне, қалдықтарына және айналасына байланысты әртүрлі болады. Кейбір тұрақсыз бөгеттер мен құрылымдар жасанды түрде нығайтылған, ал туристерге көлдермен немесе басқа нысандармен тікелей байланысқа түсуге тыйым салынған.
Ерекше белгілері
Цзючжайгу Y пішіндес үш аңғардан тұрады. Ризе және Зехава аңғарлары оңтүстіктен ағып келіп, Шужэн аңғарының ортасында қосылады. Шужэн аңғары солтүстікке қарай аңғардың сағасына дейін ағып жатыр. Бұл шатқалдардың таулы суайырықтары автобустар жүретін жолдармен, сондай-ақ ағаштан жасалған жолдармен және кішкентай беседкалармен жиектелген. Ағаш жолдар көбінесе көлдердің жолдан қарсы бетінде орналасқан, бұл оларды өтетін автобустардың бұзылуынан қорғайды. Көптеген келушілер алдымен Ризе және/немесе Шужэн шатқалының соңына дейін шаттл автобусына мініп, содан кейін ағаш жолдармен төмен қарай жаяу түседі, ал келесі нысан тым алыс болған жағдайда автобусқа отырады. Әрбір шатқалдағы нысандар туралы қысқаша мәлімет:
Риза аңғары
Ризе аңғары (日则沟, пиньин: Rìzé Gōu) – Цзючжайгудың оңтүстік-батыс тармағы. Онда ең көп түрлі нысандар орналасқан және әдетте алдымен осы аңғарға барылады. Ең биік нүктесінен төмен қарай түсетін болсаңыз, келесі нысандардан өтесіз:
The Primeval Forest (原始森林 Yuánshǐ Sēnlín) is a preserved ancient woodland. It is fronted by views of the surrounding mountains and cliffs, including the 500 metre high, blade shaped Sword Rock (剑岩 Jiàn Yán). Swan Lake (天鹅海, Tiān'é Hǎi) is a 2250 metre long, 125 metre wide lake named for its visiting swans and ducks. Grass Lake (草海, Cǎo Hǎi) is a shallow lake covered in intricate vegetation patterns. Arrow Bamboo Lake (箭竹海, Jiànzhú Hǎi), covering an area of 170,000 m2, is a shallow lake with a depth of 6 m. It lies at an elevation of 2,618 m, and was a main feature site for the 2002 Chinese film Hero. Panda Lake (熊猫海, Xióngmāo Hǎi) features curious color patterns of blue and green. Giant Pandas were said to have come to this lake to drink, though there have been no sightings for many years. The lake empties into the multi stream, multi level Panda Waterfalls, dropping 78 m in three steps. Five Flower Lake (五花海, Wǔhuā Hǎi) is a shallow multi colored lake whose bottom is criss crossed by ancient fallen tree trunks. Pearl Shoal (珍珠滩, Zhēnzhū Tān) is a wide, gently sloping area of active calcareous tufa deposition covered in a thin sheet of flowing water. It empties into the famous Pearl Waterfalls, where the shoal drops 28 m in a 310 metre wide broad curtain of water. A scene of the television adaptation of Journey to the West was filmed there. Mirror Lake (镜海, Jìng Hǎi) is another quiet lake casting beautiful reflections of the surroundings when the water is calm.
Бастапқы орман (原始森林 Yuánshǐ Sēnlín) – сақталған ежелгі ормандардың бірі. Оның алдында айналасындағы таулар мен жартастар көрініс тапқан, соның ішінде 500 метр биіктігі бар, қылыш тәрізді Жеміс тасы (剑岩 Jiàn Yán) бар. Аққу көлі (天鹅海, Tiān'é Hǎi) – 2250 метр ұзындығы, 125 метр ені бар көл, оған аққу мен үйректер келіп қонады. Шөп көлі (草海, Cǎo Hǎi) – күрделі өсімдіктермен жабылған, тереңдігі аз көл. Жебе бамбук көлі (箭竹海, Jiànzhú Hǎi) – 170 000 м² аумақты алып жатқан, тереңдігі 6 метр болатын тереңдігі аз көл. Ол 2618 метр биіктікте орналасқан және 2002 жылғы қытай фильмі «Батыр» үшін маңызды түсірілім орны болған. Панда көлі (熊猫海, Xióngmāo Hǎi) – көк және жасыл түстердің ерекше үлгілеріне ие. Көп жылдар бұрын пандалар осы көлге су ішуге келген деген әңгімелер бар, бірақ соңғы жылдары оларды көруге болмады. Көл көп сатылы Панда сарқырамасына құяды, ол үш каскадтан 78 метр төмен құлайды. Бес гүл көлі (五花海, Wǔhuā Hǎi) – түбінде ежелгі құлаған ағаштардың діңгектерімен кесілген, көп түсті, тереңдігі аз көл. Ірімшік жағалауы (珍珠滩, Zhēnzhū Tān) – аққан судың жұқа қабатымен жабылған, әктас туфасы жиналатын кең, көлбеу аймақ. Ол әйгілі Ірімшік сарқырамасына құяды, онда судың ені 310 метрге жететін 28 метрлік кең су пердесі құлайды. Осы жерде «Батысқа саяхат» телесериалының бір көрінісі түсірілген. Көпір көлі (镜海, Jìng Hǎi) – су тыныш болғанда айналасының әдемі көрінісін көрсететін тағы бір тыныш көл.
The Primeval Forest (原始森林 Yuánshǐ Sēnlín) is a preserved ancient woodland. It is fronted by views of the surrounding mountains and cliffs, including the 500 metre high, blade shaped Sword Rock (剑岩 Jiàn Yán). Swan Lake (天鹅海, Tiān'é Hǎi) is a 2250 metre long, 125 metre wide lake named for its visiting swans and ducks. Grass Lake (草海, Cǎo Hǎi) is a shallow lake covered in intricate vegetation patterns. Arrow Bamboo Lake (箭竹海, Jiànzhú Hǎi), covering an area of 170,000 m2, is a shallow lake with a depth of 6 m. It lies at an elevation of 2,618 m, and was a main feature site for the 2002 Chinese film Hero. Panda Lake (熊猫海, Xióngmāo Hǎi) features curious color patterns of blue and green. Giant Pandas were said to have come to this lake to drink, though there have been no sightings for many years. The lake empties into the multi stream, multi level Panda Waterfalls, dropping 78 m in three steps. Five Flower Lake (五花海, Wǔhuā Hǎi) is a shallow multi colored lake whose bottom is criss crossed by ancient fallen tree trunks. Pearl Shoal (珍珠滩, Zhēnzhū Tān) is a wide, gently sloping area of active calcareous tufa deposition covered in a thin sheet of flowing water. It empties into the famous Pearl Waterfalls, where the shoal drops 28 m in a 310 metre wide broad curtain of water. A scene of the television adaptation of Journey to the West was filmed there. Mirror Lake (镜海, Jìng Hǎi) is another quiet lake casting beautiful reflections of the surroundings when the water is calm.
Зехава аңғары
Зечава шатқалы (则查洼沟, Zécháwā Gōu) – Цзючжайгудың оңтүстік-шығыс тармағы. Оның ұзындығы шамамен Ризе шатқалының ұзындығымен (18 км) тең, бірақ биіктігі жоғары (Ұзын көлде 3150 м). Ең жоғары нүктесінен төмен қарай түсетінде, келесідей нысандар кездеседі:
Ұзын көл (长海, Cháng Hǎi) – жарты ай пішіндес, Цзючжайгудағы ең биік, ең үлкен және ең терең көл, ұзындығы және тереңдігі 103 метрге жетеді. Оның су шығаратын арнасы жоқ, қардың еруінен су алады және сіңу арқылы суды жоғалтады. Жергілікті халық арасында оның тереңдігінде құбыжық бар деген әңгімелер бар. Бес түсті тоған (五彩池, Wǔcǎi Chí) – Цзючжайгу көлдерінің ең кішкентай су қоймаларының бірі. Өте шағын көлемі мен тереңдігіне қарамастан, оның су асты пейзажы өте әдемі түстерге толы, аймақтағы ең жарқын және таза сулардың бірі. Аңыз бойынша, осы тоғанда Семо қабыланың шашын жуған, ал Даге қабыла күнделікті су әкеліп тұрған. Маусымдық көлдер (季节海, Jìjié Hǎi) – басты жол бойында орналасқан үш көлдің (Төменгі, Орта және Жоғарғы) тізбегі, олар жыл бойында құрғап, толып отырады.
Long Lake (长海, Cháng Hǎi) is crescent shaped and is the highest, largest and deepest lake in Jiuzhaigou, measuring in length and up to 103 m in depth. It reportedly has no outgoing waterways, getting its water from snowmelt and losing it from seepage. Local folklore features a monster in its depths. Five Color Pond (五彩池, Wǔcǎi Chí) is one of the smallest bodies of water in Jiuzhaigou lakes. Despite its very modest dimensions and depth, it has a richly colored underwater landscape with some of the brightest and clearest waters in the area. According to legend, the pond was where Goddess Semo washed her hair and God Dage came daily to bring her water. The Seasonal Lakes (季节海, Jìjié Hǎi) are a series of 3 lakes (Lower, Middle and Upper) along the main road, that change from empty to full during each year.
Шужэн аңғары
Шужэнь аңғары (树正沟, Shùzhèng Gōu) – Цзючжайгудың солтүстік (басты) саласы. Ол үш шатқалдың Y тәрізді қиылысында аяқталады. Қиылыстан аңғардың аузына қарай төмен түскенде, келушілер келесілермен кездеседі: Нүориланг шарлауығы (诺日朗瀑布, Nuòrìlǎng Pùbù), шарлауықтардың қиылысына жақын, 20 метр биіктікте және 320 метр енінде. Ол Қытайдағы ең кең таулы шарлауығы, әлемдегі ең кең травертин қабатты шарлауығы және Цзючжайгудың символының бірі болып саналады. Нүорланг көлдері (诺日朗群海, Nuòrìlǎng Qúnhǎi) және Шужэнь көлдері (树正群海 Shùzhèng Qúnhǎi) – мұздықтардың қозғалысынан пайда болған, кейін табиғи түрде тосқауылданған, тиісінше 18 және 19 лента тәрізді көлдердің тізбегі. Олардың кейбіреулерінде халық арасында кең таралған аттары бар, мысалы, Мүйізтұмсық, Белгісіз және Жолбарыс көлдері. Ұйықтаған Аждаһа көлі (卧龙海, Wòlóng Hǎi) – аймақтағы төменгі көлдердің бірі. 20 метр тереңдігі бар бұл көлдің түбінде анық көрінетін әктас қабырғасы бар, оның пішіні төмен жатқан аждаһаға ұқсайды. Қамысты көл (芦苇海, Lúwěi Hǎi) – 1375 метрлік қамыспен өсіп жатқан батпақ, оның ішінде зигзаг тәрізді ағатын мөлдір түркіз түсті бұлақ ("Жаде лентасы" деп аталады) өтеді. Бұл контраст әсіресе күзде, қамыс алтын сары түске боялғанда, ерекше көзге түседі.
Nuorilang Falls (诺日朗瀑布, Nuòrìlǎng Pùbù), near the junction of the valleys, are 20 m high and 320 m wide. They are reportedly the widest highland waterfall in China, the widest travertine topped waterfall in the world, and one of the symbols of Jiuzhaigou. Nuorilang Lakes (诺日朗群海, Nuòrìlǎng Qúnhǎi) and Shuzheng Lakes (树正群海 Shùzhèng Qúnhǎi) are stepped series of respectively 18 and 19 ribbon lakes formed by the passage of glaciers, then naturally dammed. Some of them have their own folkloric names, such as the Rhinoceros, Unknown, and Tiger lakes. Sleeping Dragon Lake (卧龙海, Wòlóng Hǎi) is one of the lower lakes in the area. With a depth of 20 m, it is notable for the clearly visible calcareous dyke running through it, whose shape has been compared to a dragon lying on the bottom. Reed Lake (芦苇海, Lúwěi Hǎi) is a 1375 metre long, reed covered marsh with a clear turquoise brook (known as the "Jade Ribbon") zigzagging through it. The contrast is particularly striking in the autumn when the reeds turn golden yellow.
Басқалар
Жейлер тоғаны (神仙池, Shénxiān Chí) Цзючжайгоудың батысында жатыр және жақын орналасқан Хуанлонг табиғи-тарихи аймағындағыдай травертин тоғандарымен ерекшеленеді.
Туризм
Жару аңғары (扎如沟, Zhārú Gōu) негізгі Шужэнг шатқалынан оңтүстік-шығысқа қарай созылып, туристер бұл жерге сирек барады. Аңғар Жару буддалық монастырынан басталып, Қызыл, Қара және Далин көлдерінде аяқталады. Жару аңғары – Цзючжайгоудағы туризмнің алғашқы отаны. Жақында ғана аңғар, табиғаттан алыс жаяу және кемпинг саяхаттарын қалайтын аз ғана туристерге ашылды. Келушілер уақыттарына қарай, бір күндік серуендерді немесе бірнеше күндік жаяу жолдарды таңдай алады. Білімді нұсқаушылар туристерге аңғар бойынан жетекшілік етеді, ұлттық парктің бірегей биоәртүрлілігі және жергілікті мәдениеті туралы білімдерін бөліседі. Жару аңғарында Қытайдағы барлық өсімдік түрлерінің 40% қамтылған және ұлттық паркте жануарлар дүниесін көруге ең қолайлы орын болып табылады. Басты жаяу жол жергілікті Бенбо буддистерінің қасиетті 4528 метрлік Жа И Жа Га тауының айналасын аралау рәсімімен сабақтас.
Қол жеткізу
Қытайдың басқа да көп трафик болатын көрген жерлерімен салыстырғанда, Цзючжайгоуға құрлықпен жету қиын болуы мүмкін. Көптеген туристер аңғарға Чэндудан Мин өзенінің каньоны арқылы он сағаттық автобуспен жетеді, онда кейде шағын тас құлаулар, ал жаңбырлы маусымда – саз құлаулар болады, бұл сапарға бірнеше сағат қосады. Осы бағытта салынған жаңа тас жол 2008 жылғы Сычуань жер сілкінісі кезінде қирап, бірақ содан бері жөнделді. Мао Сяньнан Чуань Чжу Сиге дейінгі жолды жөндеу жұмыстары жалғасуда, бірақ жол қоғамдық және жеке көліктерге ашық. 2003 жылдан бері Чэнду немесе Чунциннен Сонгпан округіндегі 3448 метрлік тау беткейінде орналасқан Цзючжай Хуанлонг әуежайына ұшуға болады, содан кейін Хуанлонгқа бір сағаттық автобуспен немесе Цзючжайгоуға 90 минуттық автобуспен баруға болады. 2006 жылдан бастап, жоғары маусымда Шианьға күнделікті рейс ашылды. 2009 жылдың қазан айында Пекин, Шанхай және Ханчжоу қалаларынан жаңа тікелей рейстер қосылды. Цзючжайгоу және Хуанлонг ұлттық парктері 2008 жылғы мамырдағы жер сілкінісі кезінде зақымдалмады және оқиғадан кейін жабылмады. Чэнду-Ланчжоу темір жолы салынып жатыр және оның Джиучайгоу округінде станциясы болады.
2017 жылғы жер сілкінісі әсері
2017 жылдың тамызында 7,0 балдық жер сілкінісі Цзючжаигу округінде болды, осының салдарынан ғимараттар мен құрылыстар көп зақымдады. Билік 2018 жылдың 3 наурызына дейін аңғарды туристерге жапты, кейіннен саябақты шектеулі қолжетімділікпен қайта ашты. Қытайдың Сычуань провинциясындағы Цзючжаигу жер сілкінісі аймақтың көркіне елеулі әсер етті. Сонымен қатар, жер сілкінісі Нюориланг шарлауы мен Хуохуа көлінің табиғи бөгеттеріне зақым келтіріп, оларды бұзды.
Нюориланг су тасқынының бөгеті зақымдалды
Нюориланг сарқырамасы бастапқы тұрақсыздығы мен жер бедерінің әсерінен зақымдалды. Бөгеттің құрамына нашар материал кіргендіктен, оның механикалық беріктігі төмен болды, тіпті жер сілкінісі болмаған кезде де тас құлау қаупі болды. Бөгеттің дерлік тік құрылысы оның жоғарғы бөлігіндегі сейсмикалық әсерді күшейте түсті, деформация мен құлау мүмкіндігін арттырды. Сичуань провинциялық құрылыс комиссиясы осы нысанды қорғау және басқаруға толық жауапкершілікте. Цзючжайгоу аңғарының тарихи және көркемдік маңызы бар аймағының әкімшілік бюросы (ABJ) бірнеше бөлімдерден тұрады, оның ішінде Қорғау бөлімі, Құрылыс бөлімі, полиция бөлімшесі және т.б., олар жердегі басқаруға жауапты. Ұлттық заңнамадан өзге, көптеген жергілікті билік органдарының заңдары мен ережелері де бар. 2001 жылы жаңартылған басқару жоспары осы заңдарға негізделген және нақты ережелер мен ұсыныстарды қамтиды: ағаштар мен орманды кесуге, сондай-ақ ластануға алып келетін әрекеттерге тыйым салу, сонымен қатар жергілікті тибет халқының қажеттіліктерін толық ескеру.