Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Байланыссыз нәрселер арасындағы байланыстарды қабылдауға бейімділік
Tendency to perceive connections between unrelated things
Апофения (/æ//p//oʊ /'/f//iː//n//i//ə/) – байланыссыз нәрселер арасындағы мағыналы байланыстарды қабылдауға бейімділік. Бұл термин (немісше: Apophänie, грекше ἀποφαίνειν (apophaínein) етістігінен) психиатр Клаус Конрад 1958 жылы шизофренияның бастапқы сатылары туралы жариялаған еңбегінде енгізген. Ол оны «негізсіз байланыс көру [сонымен қатар] ерекше мағыналылық сезімімен» деп анықтады. Апофения сондай-ақ, құмар ойындарда кездесетіндей, кездейсоқ ақпараттағы нақты үлгілерді анықтауға адамның негізсіз ұмтылысын сипаттау үшін де қолданылады.
Apophenia (/æ//p//oʊ /'/f//iː//n//i//ə/) is the tendency to perceive meaningful connections between unrelated things. The term (German: Apophänie from the Greek verb ἀποφαίνειν (apophaínein)) was coined by psychiatrist Klaus Conrad in his 1958 publication on the beginning stages of schizophrenia. He defined it as "unmotivated seeing of connections [accompanied by] a specific feeling of abnormal meaningfulness". Apophenia has also come to describe a human propensity to unreasonably seek definite patterns in random information, such as can occur in gambling.
Кіріспе
Апофения мидың қалыпты жұмысының нәтижесі деп есептелуі мүмкін. Дегенмен, шектен шыққан жағдайда, ол психиатриялық бұзылудың белгісі болуы мүмкін, мысалы, параноидтық шизофренияда, онда пациент әдеттегі іс-әрекеттерде қастандық үлгілерін (мысалы, оларды қуғындау үшін жасалған қастандықтарды) көреді. Апофения сонымен қатар қастандық теорияларына тән, онда кездейсоқ оқиғалар байланыстырылып, нақты жоспарға ұласады.
Apophenia can be considered a commonplace effect of brain function. Taken to an extreme, however, it can be a symptom of psychiatric dysfunction, for example, as a symptom in paranoid schizophrenia, where a patient sees hostile patterns (for example, a conspiracy to persecute them) in ordinary actions. Apophenia is also typical of conspiracy theories, where coincidences may be woven together into an apparent plot.
Паредолия
Парейдолия – кездейсоқ стимулдарда бейнелер мен дыбыстарды қабылдауға байланысты апофенияның бір түрі. Көп таралған мысал – жансыз затта адам бетін көру. Мысалы, автомобильдің фаралары мен радиаторы "күлімсірегендей" көрінеді. Әлемнің көптеген адамдары айда "адам" көреді. Кейде адамдар тост немесе ағаш өрнегінде діни тұлғаның бейнесін көреді. Психоделикалық препараттар парейдолияны тудыруға немесе күшейтуге бейім екенін көрсететін мықты дәлелдер бар. Парейдолия көбінесе мидың бет-әлпетті тануға жауапты бөлігі – фузиформалық беттік аймақтың қате интерпретациялауының нәтижесінде пайда болады, яғни кейбір ерекшеліктері бетке ұқсас затты, пішін немесе конфигурацияны бет деп қабылдайды.
Pareidolia is a type of apophenia involving the perception of images or sounds in random stimuli. A common example is the perception of a face within an inanimate object—the headlights and grill of an automobile may appear to be "grinning". People around the world see the "Man in the Moon". People sometimes see the face of a religious figure in a piece of toast or in the grain of a piece of wood. There is strong evidence that psychedelic drugs tend to induce or enhance pareidolia. Pareidolia usually occurs as a result of the fusiform face area—which is the part of the human brain responsible for seeing faces—mistakenly interpreting an object, shape or configuration with some kind of perceived "face like" features as being a face.
Құмар ойындар
Ойыншылар лотереяларда, карта ойындарында немесе рулетка дөңгелегінде шығатын сандарда нақтыда жоқ үлгілерді көріп тұрғандай болып ойлауы мүмкін. Бұл қателікке құмар ойыншының жаңылысы деген мысал келтіріледі.
Gamblers may imagine that they see patterns in the numbers that appear in lotteries, card games, or roulette wheels, where no such patterns exist. A common example of this is the gambler's fallacy.
Статистика
Статистикада афофения – I типті қателіктің мысалы – деректердегі жоқ нәрсенің үлгілері ретінде қате тану. Көбінесе, қаржы саласында сауда, құрылымдық жұмыс, сату және сыйақы төлеу жүйелері афофенияға ұшырау ықтималдығы жоғары.
In statistics, apophenia is an example of a type I error – the false identification of patterns in data. More specifically, within the world of finance itself, the examples most prone to apophenia are trading, structuring, sales, and compensation.
Қатынасты терминдер
Эпифаниядан өзгеше, апофания (яғни апофенияның бір мысалы) шындықтың мәнісіне немесе оның байланысына түсінік бермейді, бірақ ол – "айналадағы барлық тәжірибелік сала бойынша қайталап, монотонды түрде қалыпты емес мағыналарды сезіну процесі". Мұндай мағыналар толығымен өзіне-өз қатысты, солипсистік және параноидтық – "бақыланып, сөйлесіп, тыңдалып, бейтаныс адамдардың ізінен қуаланғандай". Осылайша, ағылшын тіліндегі "apophenia" термині Конрадтың "Apophänie" терминін енгізген кезде берген анықтамасынан шамалы өзгеше мағынаға ие.
In contrast to an epiphany, an apophany (i. e., an instance of apophenia) does not provide insight into the nature of reality nor its interconnectedness, but is a "process of repetitively and monotonously experiencing abnormal meanings in the entire surrounding experiential field". Such meanings are entirely self referential, solipsistic, and paranoid—"being observed, spoken about, the object of eavesdropping, followed by strangers". Thus the English term "apophenia" has a somewhat different meaning from that which Conrad defined when he coined the term "Apophänie".
Синхрондылық
Синхрондылықты, түрлі себептік қорытындылардың дұрыстығына қатысты ешқандай нақты айғақсыз, өзара байланыстың мәнінде қарастыруға болады.
Synchronicity can be considered synonymous with correlation, without any statement about the veracity of various causal inferences.
Үлгілік
2008 жылы Майкл Шермер "үлгі табушылық" деген сөзді "мағынасыз нәрселерде мағыналы үлгілерді табуға бейімділік" деп анықтады.
In 2008, Michael Shermer coined the word patternicity, defining it as "the tendency to find meaningful patterns in meaningless noise".
Шындық
Шермер 2011 жылы жарық көрген «Сенетін ми» еңбегінде адамдардың үлгілерге мағына, ниет және әрекет қабілетін сіңіруге бейім екенін жазды, ол қасиетті агенттік деп атады.
In The Believing Brain (2011), Shermer wrote that humans have "the tendency to infuse patterns with meaning, intention, and agency", which he called agenticity.
Кластерлік иллюзия
Кластерлік иллюзия – сандар немесе оқиғалардың кездейсоқ тізбегінде адамның үлгілерді көретін танымдық қателіктің бір түрі. Осы қателік назарға алынғаннан кейін көптеген теориялар жоққа шығарылды. 2000 жылдардың басында Квинсленд штатындағы ABC студиясының қызметкерлері арасында сүт безі қатерлі ісігінің пайда болуына қатысты бір жағдай тіркелді. Зерттеу нәтижесінде студиядағы сүт безі қатерлі ісігінің көрсеткіші Квинсленд штатының қалған бөлігіне қарағанда алты есе жоғары екені анықталды. Тексерулер көрсеткендей, қатерлі ісіктің жоғарылауымен ортаның факторлары немесе қызметкерлердің генетикалық және өмір салты факторларының арасында ешқандай байланыс болған жоқ.
A clustering illusion is a type of cognitive bias in which a person sees a pattern in a random sequence of numbers or events. Many theories have been disproved as a result of this bias being highlighted. One case, during the early 2000s, involved the occurrence of breast cancer among employees of ABC Studios in Queensland. A study found that the incidence of breast cancer at the studios was six times higher than the rate in the rest of Queensland. An examination found no correlation between the heightened incidence and any factors related to the site, or any genetic or lifestyle factors of the employees.
Себептер
Апофениянің неге пайда болатынының нақты себебі белгілі болмаса да, құрметті теориялар бар.
Although there is no confirmed reason as to why apophenia occurs, there are some respected theories.
Үлгілерді тану үлгілері
Үлгілерді тану – ұзақ мерзімді, қысқа мерзімді немесе жұмыс жадынан ақпаратты іздеу және оны сыртқы әсерлерден алынған ақпаратпен салыстыруды қамтитын танымдық процесс. Мұндай нәрсе үш түрлі жолмен орын алып, қателікке ұшыраса, апофенияға алып келуі мүмкін.
Pattern recognition is a cognitive process that involves retrieving information either from long term, short term, or working memory and matching it with information from stimuli. There are three different ways in which this may happen and go wrong, resulting in apophenia.
Үлгі сәйкестігі
Стимул бұрын көрген стимулдардың абстрактілі немесе толық емес бейнелерімен салыстырылады. Бұл бейнелер ұзақ мерзімді жадта өткен оқу немесе білім алу тәжірибесінің нәтижесінде сақталады. Мысалы, D, d, D, d, D және d әрпі бір әріп ретінде танылады. Үлгіні сәйкестендіру процесі, күрделірек деректер жиынтығына (мысалы, картинаға немесе деректер жиынына) қолданғанда, қате үлгіні таңдауға алып келуі мүмкін. Қате оң нәтиже афофенияға себеп болады. Бұл саладағы ең белгілі зерттеулердің бірі – Скиннердің қорабы. Бұл тәжірибеде ашқан құсты қорапқа қойып, белгілі бір уақыт аралығында тамақ дәнтегін кездейсоқ түрде береді. Құс қандай да бір әрекет жасағанда тамақ дәнтегін алады; сондықтан, дәнтегінің кездейсоқ түсуін емес, жасаған әрекетін қайталайды және келесі дәнтегі түскенше осылай жалғастырады. Құс әрекетті қайталаған сайын, өзінің "сыйлық" ретінде дәнтегімен "марапатталған" уақытын арттырғанын сезінеді, бірақ шындығында дәнтегінің түсуі толығымен кездейсоқ болып қалады.
The stimulus is compared to templates, which are abstracted or partial representations of previously seen stimuli. These templates are stored in long term memory as a result of past learning or educational experiences. For example, D, d, D, d, D and d are all recognized as the same letter. Template matching detection processes, when applied to more complex data sets (such as, for example, a painting or clusters of data) can result in the wrong template being matched. A false positive detection will result in apophenia. One of the most accredited studies in this field is Skinner's box. This experiment involved taking a hungry pigeon, placing it in a box and releasing food pellets at random times. The pigeon received a food pellet while performing some action; and so, rather than attributing the arrival of the pellet to randomness, the pigeon repeats that action, and continues to do so until another pellet falls. As the pigeon increases the number of times it performs the action, it gains the impression that it also increased the times it was "rewarded" with a pellet, although the release in fact remained entirely random.