Кіріспе
Есептеулік әлеуметтану – әлеуметтік құбылыстарды талдау және модельдеу үшін жоғары есептеу қабілетін талап ететін әдістерді қолданатын әлеуметтану саласы. Компьютерлік симуляциялар, жасанды интеллект, күрделі статистикалық әдістер және әлеуметтік желілерді талдау сияқты талдамалық тәсілдерді пайдалана отырып, есептеулік әлеуметтану әлеуметтік өзара әрекеттестіктерді қарапайымнан күрделіге қарай модельдеу арқылы күрделі әлеуметтік процестердің теорияларын жасайды және тексеріп бағалайды. Ол әлеуметтік субъектілерді, осы субъектілердің өзара әрекеттесуін және осы өзара әрекеттесудің әлеуметтік жиынға тигізетін әсерін түсінуді қамтиды. Әлеуметтік ғылымдардағы зерттеу нысандары мен әдістемелері табиғаттану және компьютерлік ғылымдардан өзгеше болғанымен, қазіргі әлеуметтік модельдеуде қолданылатын бірнеше тәсілдер физика және жасанды интеллект сияқты салалардан туындаған. Осы салада пайда болған кейбір тәсілдер табиғаттану ғылымдарына, мысалы, әлеуметтік желілерді талдау және желілік ғылым салаларындағы желілік орталықты өлшеу сияқты тәсілдер импортталды. Тиісті әдебиеттерде есептеулік әлеуметтану көбінесе әлеуметтік күрделілікті зерттеумен байланыстырылады. Күрделі жүйелер, макро және микропроцестер арасындағы сызықтық емес байланыс және пайда болу сияқты әлеуметтік күрделілік ұғымдары есептеулік әлеуметтану лексикасына енді. Практикалық және кең танымал мысал – зерттеушілерге әлеуметтік жүйенің құрылымын талдауға мүмкіндік беретін "жасанды қоғам" нысанындағы есептеулік модельді құру.
Computational sociology is a branch of sociology that uses computationally intensive methods to analyze and model social phenomena. Using computer simulations, artificial intelligence, complex statistical methods, and analytic approaches like social network analysis, computational sociology develops and tests theories of complex social processes through bottom up modeling of social interactions. It involves the understanding of social agents, the interaction among these agents, and the effect of these interactions on the social aggregate. Although the subject matter and methodologies in social science differ from those in natural science or computer science, several of the approaches used in contemporary social simulation originated from fields such as physics and artificial intelligence. Some of the approaches that originated in this field have been imported into the natural sciences, such as measures of network centrality from the fields of social network analysis and network science. In relevant literature, computational sociology is often related to the study of social complexity. Social complexity concepts such as complex systems, non linear interconnection among macro and micro process, and emergence, have entered the vocabulary of computational sociology. A practical and well known example is the construction of a computational model in the form of an "artificial society", by which researchers can analyze the structure of a social system.
Өмірбаян
Соңғы төрт онжылдықта есептеулік социология енгізіліп, танымалдылыққа қол жеткізді. Ол негізінен әлеуметтік процестерді модельдеу немесе түсіндіру үшін қолданылды және қарапайым әрекеттерден күрделі мінез-құлықтың туындауына байланысты. Туындау (эмердженстің) идеясы – кез келген үлкен жүйенің қасиеттері, жүйені құрайтын компоненттердің қасиеттерімен әрқашан сәйкес келуі міндетті емес. Александр, Морган және Броуд, классикалық эмерджентистер, 20-ғасырдың басында туындау идеясын ұсынды. Бұл әдістің мақсаты – редукциялық материализм мен дуализм сияқты екі әр түрлі және екстремалды онтология арасында жеткілікті үйлесім табу болды. Талкотт Парсонс сияқты соғыстан кейінгі құрылымдық-функционалдық социологтар AGIL парадигмасы сияқты кең ауқымды біріктірілген социологиялық теорияларды жасауға тырысу үшін құрамдас компоненттер арасындағы жүйелі және иерархиялық өзара әрекеттесудің осы теорияларын пайдаланды. Джордж Хоманс сияқты социологтар социологиялық теорияларды иерархиялық құрылымдарға және басқа ұсыныстар мен гипотезаларды туындатуға, сондай-ақ эмпирикалық зерттеулерге енгізуге болатын нақты терминологияға формалдау керек деп сақты. 1956 жылдан бері компьютерлік алгоритмдер мен бағдарламалар төрт түс теоремасы сияқты математикалық теоремаларды тексеру және растау үшін қолданылғандықтан, кейбір ғалымдар ұқсас есептеу тәсілдері әлеуметтік құрылымдар мен динамиканың формалдастырылған мәселелерін және теоремаларын "шеше" және "дәлелдей" алады деп болжады.
Қиындықтар
Есептеулік әлеуметтану, кез келген ғылым саласы сияқты, өз алдына бірқатар қиындықтарға кезеседі. Осы қиындықтарды қоғамға ең көп пайда әкелу үшін мағыналы түрде шешу қажет.
Степендер мен олардың өзара әрекеттесуі
Әрбір қалыптасқан қоғам белгілі бір деңгейде болады және осы деңгейлер арасындағы, сондай-ақ деңгейлердің өзара әрекеттесуіне бейімділіктер бар. Деңгейлер міндетті түрде микро немесе макро деңгеймен ғана шектелмеуі мүмкін. Қоғамның топтар, желілер, қауымдастықтар сияқты аралық деңгейде болуы да мүмкін. Осы процестің қиындығы – бірлестіктер жиынтығының қашан желі құрайтынын анықтаудың қиындығында. Мұндай желілер сенім желілері, ынтымақтастық желілері, тәуелділік желілері сияқты түрлерде болуы мүмкін. Әртүрлі бірлестіктер жиынтығы өзара мықты және мағыналы желілер құраған жағдайлар болған. Бұрын талқыланғандай, қоғамдар деңгейлерге бөлінеді және осы деңгейлердің бірі – жеке деңгейде микро-макро байланыс жоғары деңгейлерді құратын өзара әрекеттесуді білдіреді. Осы микро-макро байланыстарға қатысты бірқатар сұрақтарға жауап беру қажет: Олар қалай қалыптасады? Олар қашан бірігеді? Төменгі деңгейлерге қандай кері байланыс жіберіледі және қалай жіберіледі? Осы саладағы тағы бір маңызды мәселе – ақпараттың дұрыстығы және оның көздері. Соңғы жылдары ақпаратты жинау және өңдеу өріс алды. Алайда, қоғамдар арасындағы жалған ақпараттың таралуына жеткілікті назар берілмеді. Мұндай ақпараттың бастауын анықтау және оның иесін табу қиын.
Мәдениетті модельдеу
Қоғамдағы желілер мен деңгейлердің эволюциясы мәдени әртүрлілікті қалыптастырады. Дегенмен, туындайтын сұрақ – адамдар өзара әрекеттесіп, басқа мәдениеттер мен сенімдерді қабылдауға ұмтылғанда, әртүрлілік неге жойылмайды? Неге біртіндеп жақындасу байқалмайды? Маңызды мәселе – осы әртүрлілікті модельдеу қалай жүзеге асырылады. Бұқаралық ақпарат құралдары, қоғамның географиялық орны сияқты сыртқы факторлар мәдени әртүрліліктің эволюциясына немесе сақталуына ықпал етеді ме?
Эксперименттер мен бағалау
Кез келген зерттеу немесе модельдеу, тәжірибемен байланыстырылғанда, қойылған сұрақтарға жауап бере алуы керек. Есептеулік әлеуметтік ғылым үлкен көлемдегі деректермен жұмыс істейді, ал масштаб өскен сайын бұл қиындық одан да айқын болады. Үлкен масштабтағы маңызды симуляцияларды қалай жобалауға болады? Ал егер үлкен масштабтағы симуляция жасалса, оны қалай бағалау керек?
Үлгі таңдау және модельдің күрделілігі
Тағы бір қиындық – деректерге ең дұрыс сай келетін және осы модельдердің күрделілігін ескеретін модельдерді анықтау. Бұл модельдер қоғамның уақыт өте қалай өзгеріп дамитынын болжауға және нәрсенің қалай жұмыс істейтініне түсінік беруге көмектеседі.
Генеративтік модельдер
Генеративтік модельдер сапалық талдауды бақыланатын түрде жүргізуге мүмкіндік береді. Эпштейн ұсынған модель – агенттік симуляция, ол әртүрлі субъектілердің (агенттердің) бастапқы жиынтығын анықтау және олардың қарапайым жергілікті ережелерге сүйене отырып, эволюциясын және өсуін бақылау туралы айтады. Бірақ осы жергілікті ережелер қандай? Әртүрлі агенттер жиынтығы үшін оларды қалай анықтауға болады? Осы ережелерді бағалау және олардың салдары жаңа қиындықтар тудырады.
Гетерогенді немесе ансамбльді модельдер
Жеке тапсырмалар бойынша жақсы нәтиже беретін қарапайым модельдерді біріктіріп, гибридті модель құру – қарастыруға болатын тәсіл. Мұндай модельдер деректерді жақсырақ түсінуге және олардың өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Дегенмен, біріктірілген, жақсы жұмыс істейтін модельді жасау үшін осы қарапайым модельдер арасындағы өзара әрекеттесуді анықтау және оны терең түсіну қажеттігі туындайды. Сонымен қатар, гибридті модельдерге сүйенген деректерді талдау және визуализациялау үшін құралдар мен қосымшаларды әзірлеу – қосымша қиындық.
Әсері
Есептеулік әлеуметтану ғылым, технология және қоғамға пайда әкеле алады.
Ғылымға әсері
Есептеулік социологияны зерттеу тиімді болуы үшін құнды инновациялар қажет. Бұл инновациялар жаңа деректерді талдау құралдары, жақсырақ модельдер және алгоритмдер түрінде болуы мүмкін. Мұндай инновациялардың пайда болуы ғылыми қауымдастыққа үлкен серпіліс береді.
Қоғамға әсері
Есептеулік социологияның маңызды міндеттерінің бірі – әлеуметтік процестерді модельдеу. Әртүрлі заң шығарушылар мен саясаткерлер тиімді және нәтижелі жолдармен жаңа ережелерді қабылдауға мүмкіндік алады, ал халыққа ұсынылған мүмкіндіктерді бағалау және оларды толық түсіну арқылы ашық және тепе-теңдік сақталған шешім қабылдау процесіне қатысуға болады.
Азия
Бандунг Фе институты, Сурья университетінің күрделілік орталығы, Индонезия, Бандунг қаласы.