Күнәдан тәубе ету: Христиандық түсінік

Кіріспе

Күнәлардан тәубе етудің христиандық ұғымы

Христиан дінінде, тәубе немесе өкініш (яғни, кінәмен құлағандық) – жасаған күнәлары үшін өкіну. Өкінген адам тәубеші деп аталады. Христиан дінінің көп бөлігінде маңызды ұғым ретінде, тәубе Мәсіх арқылы Құдаймен қайта табысуға жасалған алғашқы қадам болып есептеледі. Ол адамның барлық күнәсіне өкінуден, күнәден гөрі Құдайға деген құштарлықтан және Мәсіхтің айқыштағы құрбандығының және оның құтқаруға жеткіліктілігіне сенуден тұрады (қайта жарату және ordo salutis қараңыз). Бұл туралы Киелі кітапта кеңінен айтылған, мысалы, Езекиел 33:11, Псалм 6:7ff, Псалм 51:1–12, Лұқа 13:5, Лұқа 18:9–13 және ысырапшыл ұл туралы мәселе (Лұқа 15:11–32).

Табиғат

Трент соборы өкінішті "жанның қайғысы, жасалған күнәге деген жек көру және болашақта күнә жасау ниетінен толық бас тарту" деп анықтады. Ол сондай-ақ animi cruciatus (рухтың азабы) және compunctio cordis (жүректің өкініші) деп те аталады. "Өкініш" сөзі бұрын қаттырып кеткен нәрсенің үзілуін білдіреді. Томас Аквин "Сөйлемдердің шеберіне" (Master of the Sentences) жасаған түсіндірмесінде оның ерекше мағынасын былай түсіндіреді: "Күнәнің кешірілуі үшін адам күнәге деген барлық құштарлығынан толық арылуы керек, себебі ол оның санасында белгілі бір тұрақтылықты білдіреді. Сондықтан, кешірім алуға жеткізетін әрекет бейнелі түрде 'өкініш' деп аталады". Бұл жанның қайғысы – жасалған қателік үшін ғана емес, сондай-ақ ар-ұжданның өкініші немесе түзетуге ұмтылыс емес, ол – жасалған күнәге деген нағыз азап пен ащылық, оған деген жек көрушілік және қорқынышпен бірге. Осы күнәге деген жек көрушілік адамды қайтадан күнә жасаудан тоқтатуға жетелейді. Алғашқы христиан жазушылары өкініштің мәнін түсіндіргенде кейде қайғы сезімін, ал кейде жасалған жамандыққа деген жек көрушілікті баса көрсетеді. Августин екеуін де біріктіре келіп былай жазады: "Compunctus corde non solet dici nisi stimulus peccatorum in dolore pœnitendi". Католик энциклопедиясына сәйкес, католик жазушылары осы қажеттіліктің (а) өкініштің өзінен және (б) Құдайдың тікелей бұйрығынан туындайтынын үнемі айтып келген. Олар өкініштің табиғатынан, Лұқа 13:5-тегі Мәсіхтің үкімінің толық екенін көрсетеді: "Егер сендер өкінбесеңдер...", және шіркеу әулиелерінен Киприанның "De Lapsis" еңбегінен (32-тарау) мысал келтіреді: "Күнәларыңа толық өкініп, қайта орал, жанның қайғысы мен азабын көрсет. Күнәға өкінішті жоққа шығарушылар, кешірімге жол жабады". Схоластикалық теологтар қанағаттану принципін белгіледі: "Ескі өмірден өкінбеген адам жаңа өмір бастай алмайды" (Бонавентура, Lib. Sent. IV, dist. xvi, Pt. II, art. 1, Q. ii, сондай-ақ, ex professo, ibid., Pt. I, art. I, Q. iii). Олар неліктен осылай екенін сұрағанда, Құдайға бет бұру мен күнәға жабысудың өзара қайшылығын көрсетеді, ал күнә Құдайдың заңдарына қарсы. Трент соборы ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрді еске алып, (Sess. XIV, ch. iv de Contritione) "күнәнің кешірілуі үшін өкініш әрқашан қажет" деп анықтады. Құдайдың бұйрығы да айқын. Жақия пайғамбар Мәсіхтің келуіне дайындық туралы хабарлап: "Оның жолын түзеңдер!" деді, нәтижесінде "олар оның алдына барып, күнәларын мойындап, суға шомылды". Исаның алғашқы уағызы: "Өкініп түзеліңдер, өйткені Аспан патшалығы жақындап қалды" деген сөздермен сипатталған. Ал елшілер халыққа алғашқы уағыздарында: "Өкініп түзеліңдер және күнәларыңның кешірілуі үшін шомылдырылыңдар" (Елшілердің істері 2:38) деп ескертті. Әулиелер де осыған ұқсас кеңес берді (Клемент, P.G., I, 341; Герма, P.G., II, 894; Тертуллиан, P.L., II).

The Council of Trent defined contrition as "sorrow of soul, and a hatred of sin committed, with a firm purpose of not sinning in the future". It is also known as animi cruciatus (affliction of spirit) and compunctio cordis (repentance of heart). The word "contrition" implies a breaking of something that has become hardened. Thomas Aquinas in his Commentary on the Master of the Sentences thus explains its peculiar use: "Since it is requisite for the remission of sin that a man cast away entirely the liking for sin which implies a sort of continuity and solidity in his mind, the act which obtains forgiveness is termed by a figure of speech 'contrition'." This sorrow of soul is not merely speculative sorrow for wrong done, remorse of conscience, or a resolve to amend; it is a real pain and bitterness of soul together with a hatred and horror for sin committed; and this hatred for sin leads to the resolve to sin no more. The early Christian writers in speaking of the nature of contrition sometimes insist on the feeling of sorrow, sometimes on the detestation of the wrong committed. Augustine includes both when writing: "Compunctus corde non solet dici nisi stimulus peccatorum in dolore pœnitendi". According to the Catholic Encyclopedia, Catholic writers have always insisted that such necessity arises (a) from the very nature of repentance as well as (b) from the positive command of God. From the very nature of repentance, they point out that the sentence of Christ in Luke 13:5, is final: "Except you repent", etc., and from the Church Fathers they cite passages such as the following from Cyprian, De Lapsis, no. 32: "Do penance in full, give proof of the sorrow that comes from a grieving and lamenting soul. They who do away with repentance for sin, close the door to satisfaction." Scholastic doctors laid down the satisfaction principle, "No one can begin a new life who does not repent him of the old" (Bonaventure, In Lib. Sent. IV, dist. xvi, Pt. II, art. 1, Q. ii, also ex professo, ibid., Pt. I, art. I, Q. iii), and when asked the reason why, they point out the absolute incongruity of turning to God and clinging to sin, which is hostile to God's law. The Council of Trent, mindful of the tradition of the ages, defined (Sess. XlV. ch. iv de Contritione) that "contrition has always been necessary for obtaining forgiveness of sin". The positive command of God is also clear in the premises. John the Baptist sounded the note of preparation for the coming of the Messiah: "Make straight his paths"; and, as a consequence "they went out to him and were baptized confessing their sins". The first preaching of Jesus is described in the words: "Do penance, for the kingdom of heaven is at hand"; and the Apostles, in their first sermons to the people, warn them to "do penance and be baptized for the remission of their sins" (Acts 2:38). The Fathers followed up with like exhortation (Clement in P. G., I, 341; Hermas iii P. G., II, 894; Tertullian in P. L., II).

Кемелді және кемелсіз өкініш

Католик терминологиясында, Құдайдың қатты ренжігеніне сенуден туындаған махаббаттан туындайтын өкініш – кемелді өкініш деп аталады. Көктен айырылу қорқынышы, тозақтан сескену немесе кінәнің ауырлығы сияқты басқа себептерден туындайтын өкініш кемелсіз өкініш немесе күйзеліс деп аталады.

Сый-сыпаттары

Католик дәстүріне сәйкес, өкініш, толық немесе толық емес болсын, ішкі, құдайдан берілген, толық және жоғары болуы тиіс.

Күнәлары кешірілмей , толықтай өкініш білдіру

Алғашқы шіркеу әкелері, соның ішінде Римдік Климент, Герма және Златоуст, қайғырудың күнәларды кешіруге тиімді екенін айтты. Сол сияқты, Питер Ломбард, Томас Аквинский және Бонавентура сияқты схоластиктер толыққанды өкініш пен, Жаңа өсиет құрметіне ие болу ниетімен, күнәкарды бірден рақымға бөлейтінін үйретті. Кейінгі теологтар күнәларды кешіру үшін ниеттен гөрі, қайғырудың өзіне көбірек мән берді, ал Трент соборы «Өкініш кейде қайырымдылықпен толықтырылып, осы құрметті алу алдында Құдайға жақындастыратын болса да, бұл жақындасу өкініштен бөлек, құрметке деген ниетсіздікке жатпайды» деп мәлімдеді. Католик теологиясында толыққанды өкініш, махаббатпен байланысты болғандықтан, күнәларды кешіреді деп есептеледі. Беде былай деп жазады: «Махаббат – от, ал күнә – тот. Сондықтан, «Ол көп жақсы көріп, көптеген күнәлары кешірілді» делінеді, яғни, ол махаббат отымен күнә тотын толыққанды жақты». Осыған орай, Григорий XIII Байдың 32-ші тұжырымын айыптап, «заңның толықтығы болып табылатын қайырымдылық әрқашан күнәларды кешірумен бірге жүрмейді» деп мәлімдеді. Католик теологтары Езекиелге сілтеме жасап, Ескі өсиетте күнә жасағаннан кейін рақым алудың мүмкін екенін айтады (33:11: «Тірі Құдай атыммен шын айтамын, мен зұлымның өлімінен ләззат алмаймын, бірақ оның жаман жолынан қайтып, тірі қалуына қуанамын»). Олар Мәсіхтің келуі мен Жаңа өсиет құрметін орнату, кешірім алуды қиындатпайды деп санайды. Сондықтан, олар Құдайға бет бұруды толыққанды өкінішпен теңестіріп, осы әдіс әлі де тиімді болуы керек деген қорытындыға келді. Католик теологтарының көптеген өкілдері, қандай махаббат түрлері ақталуға жеткілікті екенін талқылады. Жалпы пікір бойынша, таза немесе мүддесіз махаббат ((amor benevolentiæ, amor amicitiæ) тиімді, ал тек өзімшіл махаббат (amor concupiscentia) тиімсіз. Толыққанды махаббатқа қандай себептер жатады дегенде жалпы пікір жоқ. Кейбір теологтар толыққанды махаббат тек Құдайдың ұлы игілігі үшін ғана махаббатты талап етеді деп санайды, ал басқалары алғыс махаббатының (amor gratitudinis) жеткілікті екенін айтады.

Early Church Fathers, including Clement of Rome, Hermas, and Chrysostom, held that sorrow was effective for the remission of sins. Similarly, Scholastics such as Peter Lombard, Thomas Aquinas, and Bonaventure taught that perfect contrition, with the desire of receiving the Sacrament of Penance, restored a sinner to grace at once. Later theologians came to emphasize the desire for the sacrament of penance over the sorrow itself, with the Council of Trent declaring that "though contrition may sometimes be made perfect by charity and may reconcile men to God before the actual reception of this sacrament, still the reconciliation is not to be ascribed to the contrition apart from the desire for the sacrament which it includes." In Catholic theology, perfect contrition is held to forgive sins due to its connection with love. Bede writes: "What is love but fire; what is sin but rust? Hence it is said, many sins are forgiven her because she hath loved much, as though to say, she hath burned away entirely the rust of sin, because she is inflamed with the fire of love." Accordingly, Gregory XIII condemned Baius's proposition 32, which asserted "that charity which is the fullness of the law is not always conjoined with forgiveness of sins". Catholic theologians argue that it was possible to recover grace after sinning under the Old Covenant, citing Ezech. 33:11 ("As I live, saith the Lord God, I have no pleasure in the death of the wicked; but that the wicked turn from his way and live.") They reason that the coming of Christ and the institution of the sacrament of penance could not have increased the difficulty of obtaining forgiveness. Therefore, equating this turning to God with perfect contrition, they conclude that the same method must still be effective. A number of Catholic theologians have discussed what forms of love are sufficient to obtain justification. The general consensus is that pure, or disinterested love ((amor benevolentiæ, amor amicitiæ) is effective, and purely selfish love (amor concupiscentia) is not. There is not a general consensus on what motives can constitute perfect love. Some theologians hold that perfect love requires loving God for his great goodness alone; others argue that the love of gratitude (amor gratitudinis) suffices.

Өкініш жасау актісін жасау міндеті

Күнәкардың Құдаймен татуласуы үшін, ол күнәсіне шын ниетпен өкінуі керек (Sess. XIV, тарау. iv, de Contritione, Fuit quovis tempore және т.б.). Сондықтан, егер кімде-кім ауыр күнә жасаса, толыққанды өкініш білдіруі немесе толық емес өкінішін Күнәдан тазару рәсімі арқылы толықтыруы тиіс; әйтпесе Құдаймен татуласу мүмкін емес. Бұл міндет, өлім қаупі туғанда, күнә жазасымен бірге жүреді. Демек, егер дін қызметкері қол жетімді болмаса, күнә жасаған адам толыққанды өкініш білдіруге күш салуы керек. Рақым күйіне мұқтаж болған және Күнәдан тазару рәсіміне қол жеткізе алмаған жағдайда, толыққанды өкініш білдіру міндеті де жедел болып табылады. Теологтар, адамның толыққанды өкініш білдіруге тырыспай, күнәлі күйде қанша уақыт бола алатыны туралы сұрақтар қояды. Олар мұндай бейжайлықтың ұзақ мерзімге созылуы керек екеніне келіседі, бірақ «ұзақ мерзім» дегеннің қандай екенін анықтау қиын (Шилер Хаузер, op. cit., 83-беттен бастап). Мүмкін, бұл мәселені шешуде Әулие Альфонс Лигуоридің ережесі көмектеседі: «Егер адам махаббат актісін жасауға міндетті болса, онда өкініш білдіру міндеті шұғыл» (Сабетти, Theologia Moralis: de necess. contritionis, № 731; Ballerine, Opus Morale: de contritione).

Басқа христиан теологиясында

Аугсбургтік мойындама, лютеран шіркеуінің негізгі имандылық білдірілімі, өкінішті екі бөлікке бөледі: "Бірі – жан түршігерлік сезім, яғни күнә туралы білім арқылы сананы қорқыту; екіншісі – Ілгі хабардан немесе кешірімнен туындайтын сенім, ол Мәсіх аты үшін күнәлар кешіріледі деп сеніп, сананы тыныштандырады және оны қорқыныштан құтқарады". Пуритан дін қызметкері Томас Хукер өкінішті "басқа ештеңе емес, атап айтқанда, күнәкар күнәнің өзінің жамандығын және оған лайықты жазаны көріп, күнә туралы түсінікке келіп, оны жек көріп, жүрегі одан айырылған кезде" деп түсіндірді. Филадельфиядағы Марк шіркеуінің англо-католик пасторы Альфред Гарнет Мортимер "сезімдер" өкініштің дұрыстығын бағалауға жеткіліксіз екенін көрсетті. Нағыз өкініштің белгілері – күнәні мойындауға дайындық, өмірді түзетуге және тәлкеуіштіктен сақтануға дайындық, сондай-ақ басқаларды кешіруге дайындық.