Кіріспе
Сергей Геннадиевич Нечаев (1847-1882) – орыс коммунистік революционері, кез келген құралдарды, соның ішінде революциялық терроризмді пайдаланып, революцияны қанағаттандыруға бейілді болған. Нечаев 1869 жылы өзінің құпия ұйымының бар екеніне күмән келтірген студенттің өліміне қатысқаннан кейін Ресейден қашып кетті. Өзге революционерлермен күрделі қарым-қатынастары Халықаралық жұмысшылар қауымдастығынан қуылтуына әкеп соқты. 1872 жылы Швейцарияда тұтқындалып, Ресейге қайтарылды, онда жиырма жылға сотталып, түрмеде қайтыс болды.
Sergey Gennadiyevich Nechayev (Серге́й Генна́диевич Неча́ев) (2 October 1847 [O. S. 20 September 1847] – 3 December 1882 [O. S. 21 November 1882]) was a Russian anarcho communist, part of the Russian nihilist movement, known for his single minded pursuit of revolution by any means necessary, including revolutionary terror. Nechayev fled Russia in 1869 after having been involved in the murder of a student who doubted the existence of his underground organization. Complicated relationships with fellow revolutionaries caused him to be expelled from the International Workingmen's Association. Arrested in Switzerland in 1872, he was extradited back to Russia where he received a twenty year sentence and died in prison.
Ресейдегі ерте өмірі
Нечаев Иванoвода, сол кездегі шағын тоқыма қаласында, кедей отбасында дүниеге келді. Оның әкесі официант және табельщик болған. Анасы сегіз жасында қайтыс болды. Әкесі қайтадан үйленіп, тағы екі ұлы болды. Олар үш бөлмелі үйде екі қарындасы және әже-әпкесімен бірге тұрды. Олар Иванoвоға көшіп келген бұрынғы шаруалар еді. Нечаев жастығынан-ақ әлеуметтік теңсіздікті сезініп, жергілікті ақсүйектерге наразылық білдірді. 10 жасында әкесінің кәсібін – қонақ үйлерде қызмет ету және табельдер салуды үйренді. Әкесі оны фабрикаға жұмысқа орналастырды, бірақ ол қызметші болып жұмыс істеуден бас тартты. Оның отбасы латын, неміс, француз тілдерін, тарих, математика және риториканы үйрету үшін жақсы ұстаздарға ақы төледі. 18 жасында Нечаев Мәскеуге көшіп, тарихшы Михаил Погодиннің қолында жұмыс істеді. Бір жылдан кейін Санкт-Петербургке көшіп, мұғалімдік емтиханды тапсырып, шіркеу мектебінде сабақ берді. 1868 жылдың қыркүйегінен бастап Нечаев Санкт-Петербург университетінде тыңдаушы ретінде лекцияларға қатысты (оны студенттік тізімге енгізбеген) және Декабристер, Петрашевский үйірмесі, Михаил Бакунин сияқтылардың бүлікшіл орыс әдебиетімен, сондай-ақ университеттегі студенттік наразылықтармен танысты. Нечаев тіпті Николай Чернышевскийдің "Не істеу керек?" романындағы аскет-революционер Рахметовтың үлгісімен жалаңаш ағаш үстінде ұйықтап, қара нанмен күн кешірді. Дмитрий Каракозовтың патшаға жасаған сәтсіз қастандығынан шабыттанған Нечаев 1868-1869 жылдары студенттік қозғалысқа қатысып, Петр Ткачев және басқалармен бірге радикалдық топты басқарды. Нечаев студенттік қозғалыстың "революциялық қызмет бағдарламасын" жасауға қатысты, ол кейіннен әлеуметтік революцияны мақсаты ретінде жариялады. Бағдарламада революциялық ұйым құру және бүлікшіл әрекеттер жүргізу жолдары да ұсынылды. Атап айтқанда, бағдарламада Нечаевтың атымен шығар "Революционердің катехизисін" жазу көзделді. 1868 жылдың желтоқсанында Нечаев Вера Засуличпен (1878 жылы Санкт-Петербург губернаторы генерал Федор Треповқа қастандық жасаған) мұғалімдер жиналысында кездесті. Ол оны мектебіне шақырып, шам жарығында революциялық трактаттарды оқып беруін сұрады. Оқығанда үстелге Максимилиан Робеспьер мен Луи Антуан де Сент-Жюстің суреттерін қойды. Осы кездесулерде ол крепостнойлықтың алынған күнінің 9 жылдығында Александр II патшасын өлтіруді жоспарлады. Осы студенттік кездесулердің соңғысы 1869 жылдың 28 қаңтарында өтті, онда Нечаев студенттерге жиналыс өткізуге рұқсат беру туралы петиция ұсынды.
Женева жер аударылғандары
1869 жылдың қаңтар айында Нечаев Санкт-Петербургте тұтқындалғаны туралы жалған ақпарат таратты, содан кейін шетелге шығу алдында Мәскеуге кетті. Ол Вера Засуличке махаббатын білдіріп, онымен бірге эмиграцияға кетуге тырысты, бірақ ол бас тартты. Ол оған тұтқындалғанын жазған хат жіберді. Швейцарияның Женева қаласында ол Петр мен Пауыл бекінісінен қашқан революциялық комитеттің өкілі болып көрсетті және жер аударылған революционер Михаил Бакуниннің (оны "баласым" деп атады) және оның досы, серігі Николай Огаревтің сеніміне ие болды. Бакунин Нечаевті "дүниедегі ең революциялық" деп есептейтін орыс жастарының нағыз дауысы деп санады. Нечаев, Бакунин және Огарев Ресейге жіберілетін, Огарев қаржыландырған, өздерінің революциялық қызметтерін қолдауға арналған Бахметьев қорынан қаржыланған, бүлдіруші материалдарды тарату науқанын ұйымдастырды. Александр Герцен Нечаевтың фанатизмін ұнатпады және науқанға қарсы күресті, Нечаев Бакунинге радикалды сөздерге ықпал етеді деп ойлады. Бірақ Герцен қордың көп бөлігін Нечаевқа беруге келісті, ол оны Ресейге революцияны қолдау үшін апаруға тиіс болды. Нечаевтың тізімінде 387 адам болды, оларға 1869 жылдың сәуір-тамыз айларында тарату үшін 560 парцель жапырақша жіберілді. Мақсаты – белсенділерді ұстап, жазалап, радикалды жандарға айналдыру еді. Олардың арасында Засулич те болды, ол Нечаевтың шифрланған хатының нәтижесінде бес жылға жер аударылды.
Революционердің катехизисі
1869 жылдың көктемінің аяғында Нечаев қоғам мен мемлекеттің “мұқтажсыз құрылымын бұзу” бағдарламасын – “Революционердің катехизисін” жазды. Революциялық катехизистің басты қағидасы – “мақсат құралдарды ақталады” – Нечаевтың революциялық жолының бойындағы ұранына айналды. Ол шіркеу мен мемлекеттің толық билікке ұмтылысын аяусыз әдепсіздік деп санады және оларға қарсы күрес кез келген қажетті құралдармен, оларды жоюға бағытталған тұрақты назармен жүргізілуі керек деп сенді. Жеке тұлғаның өзі үлкен мақсатқа жұтылуы керек, рухани тақуалықтың бір түрі арқылы, бұл Нечаев үшін жай ғана теория емес, өмірін басшылыққа алған қағида болды: “Революционер – өлімге кесілген адам. Оның жеке мүддесі, істері, сезімдері, байланыстары, мүлігі, тіпті аты да жоқ. Оның барлық болмысын бір мақсат, бір ой, бір құмарлық – революция жалмап алады. Ол тек сөзбен ғана емес, іспен де әлеуметтік тәртіптен және бүкіл өркениетті әлемнен, оның заңдарынан, әдеп-ғұрыптарынан және моральдық нормаларынан әлдеқашан үзілді. Ол оның аяусыз жауы және оны жою мақсатымен ғана өмір сүруді жалғастырады.” Революционер “барлық әлеуметтік құрылымдарға, соның ішінде полицияға да енуі керек. Ол байлар мен ықпалды адамдарды пайдаланып, оларды өзіне бағындыруы керек. Ол қарапайым халықтың қиындықтарын күшейтіп, олардың шыдамдылығын сарқып, көтеріліске итермелеуі керек. Соңында, ол Ресейдегі жалғыз нағыз революционер – қатыгез қылмыскердің жауыз сөзімен одақтасуы керек”. Бұл кітап радикалдардың бірнеше буынына әсер етті және 1969 жылы, алғашқы басылымынан бір ғасыр өткен соң, “Қара пантералар” партиясы қайта басылымдады. Сондай-ақ, сол жылы Италиядағы жақтас “Қызыл бригадалар” ұйымының құрылуына да ықпал етті.
Ресейге оралу
Ресейден заңсыз кеткен Нечаев 1869 жылы тамыз айында Бакуниннің жер асты байланыстарының көмегімен Румыния арқылы Мәскеуге жасырын түрде оралуға мәжбүр болды. Жолда ол болгар революционері Христо Ботевпен кездесті. Мәскеуде ол қарапайым өмір сүрді, қаржыны тек саяси істерге жұмсады. Ол бүкіл әлемдік революциялық одақтың Ресей бөлімшесінің өкілі болып көрінді, бірақ ол мүлдем болған жоқ. Сондай-ақ, ол "Халықтың жазалау қоғамы" (Общество народной расправы) деп аталатын құпия қоғамның филиалын құрды, ол "Халық жазалау" (Народная расправа) журналын шығарды. Оның сөзіне сенсек, бұл қоғам Ресейдің түкпір-түкпірінде көптен бері жұмыс істеп келеді. Ол студент-диссиденттерге ұйымдасу қажеттігі туралы құмарлықпен айтты. Марксистік жазушы Вера Засулич (оны Мәскеуде әпкесі Александра баспанаға алған) Нечаевпен алғаш кездескенде, ол оны бірден өзіне тартуға тырысқанын еске алады, оған жоспарлары туралы айтады: "Мен қатты қорқыныш сезіндім: "Бұл мүмкін емес", "Мен бұл туралы білмеймін" деу маған өте қиын болды. Ол өте қажырлы екенін, бұл революция туралы бос әңгіме емес екенін түсіндім. Ол іс-қимылға көше алады және көшеді – ол студенттердің жетекшісі емес пе? Мен революцияға қызмет етуден артық ешқандай қуаныш жоқ деп ойлаймын. Мен осы туралы тек армандағанмын, ал енді ол мені өзіне тартуға ниеттеніп отырғанын айтты, әйтпесе ол тіпті сөз қозғамас еді. Мен "халық" туралы не білемін? Мен тек Биаколовотағы үй шаруалары мен тоқымашылар ұжымының мүшелерін ғана білемін, ал ол өзі тумысынан жұмысшы еді. Көптеген адамдар жас пролетариаттан әсер алып, топқа қосылды. Алайда, бұрыннан-ақ фанатикалық Нечаев айналасындағы адамдарға деген сенімсіздігі күшейген сияқты, тіпті Бакунинді "аузымен және қағазбен бос әңгіме айтатын" доктриналық деп айыптады. "Народная Расправа" мүшесі И. И. Иванов Нечаевпен пропаганда тарату мәселесінде келіспей, топтан шығып кетті. 1869 жылдың 21 қарашасында Нечаев пен бірнеше серіктері Ивановты ұрып-соғып, тұншықтырып, атып өлтірді, денесін мұздың тесігі арқылы көлге тастады. Денесі көп ұзамай табылды, ал кейбір серіктері тұтқындалды, бірақ Нечаев тұтқындалудан қашып, қараша айының соңында Санкт-Петербургке кетті, онда ол жасырын қоғам құру жөніндегі қызметін жалғастыруға тырысты. 1869 жылдың 15 желтоқсанында ол елден қашып, Женеваға қайта оралды. Осы оқиға жазушы Федор Достоевскийдің антинигилистік "Жын-шайтандар" романында (үш жылдан кейін жарық көрді) көркемделіп суреттелген, ондағы Петр Степанович Верховенский кейіпі Нечаевтың бейнесінен жасалған.
I felt terrible: it was really painful for me to say "That's unlikely ," "I don't know about that " I could see that he was very serious, that this was no idle chatter about revolution. He could and would act – wasn't he the ringleader of the students? I could imagine no greater pleasure than serving the revolution. I had dared only to dream of it, and yet now he was saying that he wanted to recruit me, that otherwise he wouldn't have thought of saying anything And what did I know of "the people"? I knew only the house serfs of Biakolovo and the members of my weaving collective, while he was himself a worker by birth. Many were impressed by the young proletarian and joined the group. However, the already fanatical Nechayev appeared to be becoming more distrustful of the people around him, even denouncing Bakunin as doctrinaire, "idly running off at the mouth and on paper". One Narodnaya Rasprava member, I. I. Ivanov, disagreed with Nechayev about the distribution of propaganda and left the group. On 21 November 1869, Nechayev and several comrades beat, strangled and shot Ivanov, hiding the body in a lake through a hole in the ice. The body was soon found and some of his colleagues arrested, but Nechayev eluded capture and in late November left for Saint Petersburg, where he tried to continue his activities to create a clandestine society. On 15 December 1869, he fled the country, heading back to Geneva. This incident was fictionalised by writer Fyodor Dostoevsky in his anti nihilistic novel Demons (published three years later) in which the character Pyotr Stepanovich Verkhovensky is based on Nechayev.
Төмендеу
1870 жылы қаңтарда Швейцарияға оралған Нечаевты Бакунин мен Огарев қарсы алды, Бакунин: "Мен қуаныштан секіріп, ескі басыммен төбеге тигізіп жібермеуге тырыстым!" деп жазды. Олардың қайта қосылғаннан кейін көп ұзамай Герцен қайтыс болды (1870 жылы 21 қаңтарда) және Нечаев өзінің саяси қызметін жалғастыру үшін оның жеке байлығынан үлкен қаражатқа ие болды. Нечаев ресейлік халықтың әртүрлі топтарына бағытталған бірқатар үндеулер жариялады. Огаревпен бірге "Колокол" журналын шығарды (сәуір-мамыр, 1870 ж. 1-6 нөмірлері). "Халық кек алуы" журналында жарияланған "Болашақ әлеуметтік жүйенің негіздері" мақаласында (1870, № 2), Нечаев өзінің социалистік жүйе туралы көзқарасын бөлісті, оны Карл Маркс пен Фридрих Энгельс кейіннен казармалық коммунизм деп атады. Нечаевтың жолдастарына деген күдігі күшейіп, қажет болған жағдайда Бакунин мен оның серіктерін шантаждау үшін хаттар мен жеке құжаттарды ұрлай бастады. Ол Герценнің қызы Наталидің көмегін сұрады. Нечаевпен қарым-қатынасын ашық бұзбай, Бакунин оның екіжүзділігін анықтаған кезде Нечаевті сөгіп: "Жалғандық, айлакерлік [және] іріңкеулік – жаудың рухын түсіру және жою үшін қажетті және тамаша құрал, бірақ жаңа достар табу мен тарту үшін пайдалы құрал емес". Бакунин Нечаевке: "Сіздің ойлау жолыңызбен, сіз иезуиттерге бізден гөрі жақынсыз. Сіз фанатиксіз. Бұл – сіздің зор күшіңіз. Бірақ сонымен бірге бұл – сіздің соқырлығыңыз, ал соқырлық – үлкен және қатаң кемшілік; соқыр энергия адасып, сүрінеді, ал қаншалықты күшті болса, соғұрлым қателіктеріне бейім. Сізде сын ептілігі жетіспейді, олсыз адамдарды және жағдайларды бағалау, мақсат пен құралдарды үйлестіру мүмкін емес". Осыны ескере отырып, мен сіздермен одақтас болып қала беруді ғана емес, сонымен қатар осы одақты одан да нығайтуға тілектеспін, егер сіздер жүйеге түбегейлі өзгерістер енгізіп, өзара сенім, адалдық және шындықты болашақ қарым-қатынастарымыздың негізіне айналдырсаңыз. Әйтпесе, арамыздағы ажырым сөзсіз болады. 1864-1876 жылдардағы Халықаралық жұмысшылар қауымдастығының Бас кеңесі, ең алдыңғы қатарлы солшыл ұйым, Нечаевтың ұйым атын теріс пайдаланғанын айтып, одан ресми түрде бас тартты. Бакуниннің атынан баспаға хат жазып, Бакунинді келісімшарттан босатпаса, баспаны өлтіремін деп қорқытқаннан кейін Нечаев жолдастарынан одан да оқшауланды. Бакунин Нечаевке жеке хат жазып, бірге жұмыс істеуді ұсынды. 1870 жылы қыркүйекте Нечаев Лондонда "Коммуна" журналының санын басып шығарды, өйткені Наполеон III-нің Екінші француз империясы құлдырады. Охранадан жасырынып, ол Парижге, содан кейін Цюрихке жасырынды. Ол сондай-ақ Каспар Турски және басқалар сияқты поляк бланкистерімен байланыста болды. 1872 жылы қыркүйекте Карл Маркс Гаага конгресінде (Нечаев баспаға жазған) қауіпті хатты ұсынды, онда Бакунин де ұйымнан шығарылды. 1872 жылы 14 тамызда Нечаев Цюрихте тұтқындалып, Ресей полициясына тапсырылды. 1873 жылы 8 қаңтарда Ивановты өлтіргені үшін кінәлі деп танылып, жиырма жылға каторгаға (еңбегі ауыр еңбекке) сотталды. Бұл, шын мәнінде, өлім жазасы болды, өйткені Петр мен Пауыл бекінісінде жиырма жыл бойы ешкім аман қалған жоқ. Нечаев қамалдың бір бөлмесіне қамалған кезде өзінің сенімділігімен күзетшілерін өзіне жақындата алды және 1870-ші жылдардың аяғында оларды сыртқы революционерлермен хат алмасу үшін пайдаланды. 1880 жылы желтоқсанда Нечаев "Халық еркі" (Народная воля) атқарушы комитетімен байланыс орнатып, өзінің қашу жоспарын ұсынды. Алайда, "Халық еркі" өзінің мүшелерінің күшін патша Александр II-ге қол жұмсаудан алаңдатуға дайын еместігіне байланысты жоспардан бас тартты, бұл оларға 1881 жылдың наурыз айында ғана қол жеткізілді. Он жыл бұрын Ивановты өлтіргені үшін тергеу жүргізілгендердің бірі болған Вера Засулич 1877 жылы Санкт-Петербург полициясының бастығы генерал Треповтың саяси тұтқын Архип Боголюбовты қамшылауға бұйрық бергенін естіді. Нечаевтың ізбасары болмағанымен, Засулич Боголюбовтың қатаң жазалануына және басқа саяси тұтқындардың жағдайына ашуланды. 5 ақпанда ол Треповтің кеңсесіне кіріп, оны атып жаралады. Сол кездегі саяси көзқараспен, ол ақ ниетпен әрекет еткендіктен, оған айып тағылмады. 1882 жылы қарашада Нечаев өзінің камерасында қайтыс болды. Нечаевтың жеке батылдығы мен революциялық мақсатқа деген фанатикалық бағышталуына қарамастан, Нечаевтың әдістері (кейін Нечаевщина деп аталды) жасырын ұйымдарға қауіп келтіріп, Ресей революциялық қозғалысына зиян келтірді. Тарихшы Эдвард Радзинский көптеген революционерлер, соның ішінде Владимир Ленин мен Иосиф Сталин, Нечаевтың әдістерін және идеяларын сәтті жүзеге асырғанын айтады. Көптеген сыншылар, Совет Одағының ішінде де, сыртында да, оның революциялық социализмінің нұсқасы Совет Одағында жүзеге асырылып жатқанын айтты, ал Сталин дәуірінен кейінгі совет саясаткерлері оны көп рет мойындады. Ол сондай-ақ кейінгі ұрпақтардың ресейлік революциялық нигилистеріне әсер етті. Ол Сталин тұсында ақталу алды.
According to your way of thinking, you are nearer to the Jesuits than to us. You are a fanatic. This is your enormous and peculiar strength. But at the same time this is your blindness, and blindness is a great and fatal weakness; blind energy errs and stumbles, and the more powerful it is, the more inevitable and serious are the blunders. You suffer from an enormous lack of the critical sense without which it is impossible to evaluate people and situations, and to reconcile means with ends. [ ]
As a consequence of these considerations and in spite of all that has happened between us, I would wish not only to remain allied with you, but to make this union even closer and firmer, on condition that you will change the system entirely and will make mutual trust, sincerity and truth the foundation of our future relations. Otherwise the break between us is inevitable. The General Council of the foremost left wing organisation, the International Workingmen's Association of 1864–1876, officially dissociated themselves from Nechayev, claiming he had abused the name of the organisation. After writing a letter to a publisher on Bakunin's behalf, threatening to kill the publisher if he did not release Bakunin from a contract, Nechayev became even more isolated from his comrades. Bakunin continued to write privately to Nechayev, proposing that they continue to work together. In September 1870, Nechayev published an issue of the Commune magazine in London as the Second French Empire of Napoleon III collapsed. Hiding from the Okhrana, he went underground in Paris and then in Zürich. He also kept in touch with the Polish Blanquists such as Caspar Turski and others. In September 1872, Karl Marx produced the threatening letter (which Nechayev had written to the publisher) at the Hague Congress of the International at which Bakunin was also expelled from the organisation. On 14 August 1872, Nechayev was arrested in Zürich and handed over to the Russian police. He was found guilty on 8 January 1873 and sentenced to twenty years of katorga (hard labor) for killing Ivanov. This was effectively a death sentence, since nobody survived twenty years in the Peter and Paul Fortress. While locked up in a ravelin of the fortress, Nechayev managed to win over his guards with the strength of his convictions and by the late 1870s was using them to pass on correspondence with revolutionaries on the outside. In December 1880, Nechayev established contact with the executive committee of the People's Will (Narodnaya Volya) and proposed a plan for his own escape. However, Narodnaya Volya abandoned the plan due to its unwillingness to distract the efforts of its members from attempting to assassinate Tsar Alexander II, which they achieved only in March 1881. Vera Zasulich, who ten years earlier had been among those investigated for Ivanov's murder, heard in 1877 that the head of the Saint Petersburg police, General Trepov, had ordered the flogging of Arkhip Bogolyubov, a young political prisoner. Though not a follower of Nechayev, Zasulich felt outraged at Bogolyubov's mistreatment and at the plight of other political prisoners. On 5 February, she walked into Trepov's office and shot and wounded him. In an indication of the popular political feeling of the time, a jury found her not guilty on the grounds that she had acted out of noble intent. In November 1882, Nechayev died in his cell. Despite his personal courage and fanatical dedication to the revolutionary cause, Nechayev's methods (later called Nechayevshchina) were viewed to have caused harm to the Russian revolutionary movement by endangering clandestine organizations. Historian Edvard Radzinsky suggests that many revolutionaries have successfully implemented Nechayev's methods and ideas, including Vladimir Lenin and Joseph Stalin. Many critics inside and out of the Soviet Union labelled his version of revolutionary socialism the one that was taking place in the Soviet Union itself, with Soviet politicians after the Stalin era admitting this themselves many times. He also influenced later generations of Russian revolutionary nihilists. He was rehabilitated during Stalin's time.