Кіріспе

Сергей Геннадиевич Нечаев (1847-1882) – орыс коммунистік революционері, кез келген құралдарды, соның ішінде революциялық терроризмді пайдаланып, революцияны қанағаттандыруға бейілді болған. Нечаев 1869 жылы өзінің құпия ұйымының бар екеніне күмән келтірген студенттің өліміне қатысқаннан кейін Ресейден қашып кетті. Өзге революционерлермен күрделі қарым-қатынастары Халықаралық жұмысшылар қауымдастығынан қуылтуына әкеп соқты. 1872 жылы Швейцарияда тұтқындалып, Ресейге қайтарылды, онда жиырма жылға сотталып, түрмеде қайтыс болды.

Ресейдегі ерте өмірі

Нечаев Иванoвода, сол кездегі шағын тоқыма қаласында, кедей отбасында дүниеге келді. Оның әкесі официант және табельщик болған. Анасы сегіз жасында қайтыс болды. Әкесі қайтадан үйленіп, тағы екі ұлы болды. Олар үш бөлмелі үйде екі қарындасы және әже-әпкесімен бірге тұрды. Олар Иванoвоға көшіп келген бұрынғы шаруалар еді. Нечаев жастығынан-ақ әлеуметтік теңсіздікті сезініп, жергілікті ақсүйектерге наразылық білдірді. 10 жасында әкесінің кәсібін – қонақ үйлерде қызмет ету және табельдер салуды үйренді. Әкесі оны фабрикаға жұмысқа орналастырды, бірақ ол қызметші болып жұмыс істеуден бас тартты. Оның отбасы латын, неміс, француз тілдерін, тарих, математика және риториканы үйрету үшін жақсы ұстаздарға ақы төледі. 18 жасында Нечаев Мәскеуге көшіп, тарихшы Михаил Погодиннің қолында жұмыс істеді. Бір жылдан кейін Санкт-Петербургке көшіп, мұғалімдік емтиханды тапсырып, шіркеу мектебінде сабақ берді. 1868 жылдың қыркүйегінен бастап Нечаев Санкт-Петербург университетінде тыңдаушы ретінде лекцияларға қатысты (оны студенттік тізімге енгізбеген) және Декабристер, Петрашевский үйірмесі, Михаил Бакунин сияқтылардың бүлікшіл орыс әдебиетімен, сондай-ақ университеттегі студенттік наразылықтармен танысты. Нечаев тіпті Николай Чернышевскийдің "Не істеу керек?" романындағы аскет-революционер Рахметовтың үлгісімен жалаңаш ағаш үстінде ұйықтап, қара нанмен күн кешірді. Дмитрий Каракозовтың патшаға жасаған сәтсіз қастандығынан шабыттанған Нечаев 1868-1869 жылдары студенттік қозғалысқа қатысып, Петр Ткачев және басқалармен бірге радикалдық топты басқарды. Нечаев студенттік қозғалыстың "революциялық қызмет бағдарламасын" жасауға қатысты, ол кейіннен әлеуметтік революцияны мақсаты ретінде жариялады. Бағдарламада революциялық ұйым құру және бүлікшіл әрекеттер жүргізу жолдары да ұсынылды. Атап айтқанда, бағдарламада Нечаевтың атымен шығар "Революционердің катехизисін" жазу көзделді. 1868 жылдың желтоқсанында Нечаев Вера Засуличпен (1878 жылы Санкт-Петербург губернаторы генерал Федор Треповқа қастандық жасаған) мұғалімдер жиналысында кездесті. Ол оны мектебіне шақырып, шам жарығында революциялық трактаттарды оқып беруін сұрады. Оқығанда үстелге Максимилиан Робеспьер мен Луи Антуан де Сент-Жюстің суреттерін қойды. Осы кездесулерде ол крепостнойлықтың алынған күнінің 9 жылдығында Александр II патшасын өлтіруді жоспарлады. Осы студенттік кездесулердің соңғысы 1869 жылдың 28 қаңтарында өтті, онда Нечаев студенттерге жиналыс өткізуге рұқсат беру туралы петиция ұсынды.

Женева жер аударылғандары

1869 жылдың қаңтар айында Нечаев Санкт-Петербургте тұтқындалғаны туралы жалған ақпарат таратты, содан кейін шетелге шығу алдында Мәскеуге кетті. Ол Вера Засуличке махаббатын білдіріп, онымен бірге эмиграцияға кетуге тырысты, бірақ ол бас тартты. Ол оған тұтқындалғанын жазған хат жіберді. Швейцарияның Женева қаласында ол Петр мен Пауыл бекінісінен қашқан революциялық комитеттің өкілі болып көрсетті және жер аударылған революционер Михаил Бакуниннің (оны "баласым" деп атады) және оның досы, серігі Николай Огаревтің сеніміне ие болды. Бакунин Нечаевті "дүниедегі ең революциялық" деп есептейтін орыс жастарының нағыз дауысы деп санады. Нечаев, Бакунин және Огарев Ресейге жіберілетін, Огарев қаржыландырған, өздерінің революциялық қызметтерін қолдауға арналған Бахметьев қорынан қаржыланған, бүлдіруші материалдарды тарату науқанын ұйымдастырды. Александр Герцен Нечаевтың фанатизмін ұнатпады және науқанға қарсы күресті, Нечаев Бакунинге радикалды сөздерге ықпал етеді деп ойлады. Бірақ Герцен қордың көп бөлігін Нечаевқа беруге келісті, ол оны Ресейге революцияны қолдау үшін апаруға тиіс болды. Нечаевтың тізімінде 387 адам болды, оларға 1869 жылдың сәуір-тамыз айларында тарату үшін 560 парцель жапырақша жіберілді. Мақсаты – белсенділерді ұстап, жазалап, радикалды жандарға айналдыру еді. Олардың арасында Засулич те болды, ол Нечаевтың шифрланған хатының нәтижесінде бес жылға жер аударылды.

Революционердің катехизисі

1869 жылдың көктемінің аяғында Нечаев қоғам мен мемлекеттің “мұқтажсыз құрылымын бұзу” бағдарламасын – “Революционердің катехизисін” жазды. Революциялық катехизистің басты қағидасы – “мақсат құралдарды ақталады” – Нечаевтың революциялық жолының бойындағы ұранына айналды. Ол шіркеу мен мемлекеттің толық билікке ұмтылысын аяусыз әдепсіздік деп санады және оларға қарсы күрес кез келген қажетті құралдармен, оларды жоюға бағытталған тұрақты назармен жүргізілуі керек деп сенді. Жеке тұлғаның өзі үлкен мақсатқа жұтылуы керек, рухани тақуалықтың бір түрі арқылы, бұл Нечаев үшін жай ғана теория емес, өмірін басшылыққа алған қағида болды: “Революционер – өлімге кесілген адам. Оның жеке мүддесі, істері, сезімдері, байланыстары, мүлігі, тіпті аты да жоқ. Оның барлық болмысын бір мақсат, бір ой, бір құмарлық – революция жалмап алады. Ол тек сөзбен ғана емес, іспен де әлеуметтік тәртіптен және бүкіл өркениетті әлемнен, оның заңдарынан, әдеп-ғұрыптарынан және моральдық нормаларынан әлдеқашан үзілді. Ол оның аяусыз жауы және оны жою мақсатымен ғана өмір сүруді жалғастырады.” Революционер “барлық әлеуметтік құрылымдарға, соның ішінде полицияға да енуі керек. Ол байлар мен ықпалды адамдарды пайдаланып, оларды өзіне бағындыруы керек. Ол қарапайым халықтың қиындықтарын күшейтіп, олардың шыдамдылығын сарқып, көтеріліске итермелеуі керек. Соңында, ол Ресейдегі жалғыз нағыз революционер – қатыгез қылмыскердің жауыз сөзімен одақтасуы керек”. Бұл кітап радикалдардың бірнеше буынына әсер етті және 1969 жылы, алғашқы басылымынан бір ғасыр өткен соң, “Қара пантералар” партиясы қайта басылымдады. Сондай-ақ, сол жылы Италиядағы жақтас “Қызыл бригадалар” ұйымының құрылуына да ықпал етті.

Ресейге оралу

Ресейден заңсыз кеткен Нечаев 1869 жылы тамыз айында Бакуниннің жер асты байланыстарының көмегімен Румыния арқылы Мәскеуге жасырын түрде оралуға мәжбүр болды. Жолда ол болгар революционері Христо Ботевпен кездесті. Мәскеуде ол қарапайым өмір сүрді, қаржыны тек саяси істерге жұмсады. Ол бүкіл әлемдік революциялық одақтың Ресей бөлімшесінің өкілі болып көрінді, бірақ ол мүлдем болған жоқ. Сондай-ақ, ол "Халықтың жазалау қоғамы" (Общество народной расправы) деп аталатын құпия қоғамның филиалын құрды, ол "Халық жазалау" (Народная расправа) журналын шығарды. Оның сөзіне сенсек, бұл қоғам Ресейдің түкпір-түкпірінде көптен бері жұмыс істеп келеді. Ол студент-диссиденттерге ұйымдасу қажеттігі туралы құмарлықпен айтты. Марксистік жазушы Вера Засулич (оны Мәскеуде әпкесі Александра баспанаға алған) Нечаевпен алғаш кездескенде, ол оны бірден өзіне тартуға тырысқанын еске алады, оған жоспарлары туралы айтады: "Мен қатты қорқыныш сезіндім: "Бұл мүмкін емес", "Мен бұл туралы білмеймін" деу маған өте қиын болды. Ол өте қажырлы екенін, бұл революция туралы бос әңгіме емес екенін түсіндім. Ол іс-қимылға көше алады және көшеді – ол студенттердің жетекшісі емес пе? Мен революцияға қызмет етуден артық ешқандай қуаныш жоқ деп ойлаймын. Мен осы туралы тек армандағанмын, ал енді ол мені өзіне тартуға ниеттеніп отырғанын айтты, әйтпесе ол тіпті сөз қозғамас еді. Мен "халық" туралы не білемін? Мен тек Биаколовотағы үй шаруалары мен тоқымашылар ұжымының мүшелерін ғана білемін, ал ол өзі тумысынан жұмысшы еді. Көптеген адамдар жас пролетариаттан әсер алып, топқа қосылды. Алайда, бұрыннан-ақ фанатикалық Нечаев айналасындағы адамдарға деген сенімсіздігі күшейген сияқты, тіпті Бакунинді "аузымен және қағазбен бос әңгіме айтатын" доктриналық деп айыптады. "Народная Расправа" мүшесі И. И. Иванов Нечаевпен пропаганда тарату мәселесінде келіспей, топтан шығып кетті. 1869 жылдың 21 қарашасында Нечаев пен бірнеше серіктері Ивановты ұрып-соғып, тұншықтырып, атып өлтірді, денесін мұздың тесігі арқылы көлге тастады. Денесі көп ұзамай табылды, ал кейбір серіктері тұтқындалды, бірақ Нечаев тұтқындалудан қашып, қараша айының соңында Санкт-Петербургке кетті, онда ол жасырын қоғам құру жөніндегі қызметін жалғастыруға тырысты. 1869 жылдың 15 желтоқсанында ол елден қашып, Женеваға қайта оралды. Осы оқиға жазушы Федор Достоевскийдің антинигилистік "Жын-шайтандар" романында (үш жылдан кейін жарық көрді) көркемделіп суреттелген, ондағы Петр Степанович Верховенский кейіпі Нечаевтың бейнесінен жасалған.

Төмендеу

1870 жылы қаңтарда Швейцарияға оралған Нечаевты Бакунин мен Огарев қарсы алды, Бакунин: "Мен қуаныштан секіріп, ескі басыммен төбеге тигізіп жібермеуге тырыстым!" деп жазды. Олардың қайта қосылғаннан кейін көп ұзамай Герцен қайтыс болды (1870 жылы 21 қаңтарда) және Нечаев өзінің саяси қызметін жалғастыру үшін оның жеке байлығынан үлкен қаражатқа ие болды. Нечаев ресейлік халықтың әртүрлі топтарына бағытталған бірқатар үндеулер жариялады. Огаревпен бірге "Колокол" журналын шығарды (сәуір-мамыр, 1870 ж. 1-6 нөмірлері). "Халық кек алуы" журналында жарияланған "Болашақ әлеуметтік жүйенің негіздері" мақаласында (1870, № 2), Нечаев өзінің социалистік жүйе туралы көзқарасын бөлісті, оны Карл Маркс пен Фридрих Энгельс кейіннен казармалық коммунизм деп атады. Нечаевтың жолдастарына деген күдігі күшейіп, қажет болған жағдайда Бакунин мен оның серіктерін шантаждау үшін хаттар мен жеке құжаттарды ұрлай бастады. Ол Герценнің қызы Наталидің көмегін сұрады. Нечаевпен қарым-қатынасын ашық бұзбай, Бакунин оның екіжүзділігін анықтаған кезде Нечаевті сөгіп: "Жалғандық, айлакерлік [және] іріңкеулік – жаудың рухын түсіру және жою үшін қажетті және тамаша құрал, бірақ жаңа достар табу мен тарту үшін пайдалы құрал емес". Бакунин Нечаевке: "Сіздің ойлау жолыңызбен, сіз иезуиттерге бізден гөрі жақынсыз. Сіз фанатиксіз. Бұл – сіздің зор күшіңіз. Бірақ сонымен бірге бұл – сіздің соқырлығыңыз, ал соқырлық – үлкен және қатаң кемшілік; соқыр энергия адасып, сүрінеді, ал қаншалықты күшті болса, соғұрлым қателіктеріне бейім. Сізде сын ептілігі жетіспейді, олсыз адамдарды және жағдайларды бағалау, мақсат пен құралдарды үйлестіру мүмкін емес". Осыны ескере отырып, мен сіздермен одақтас болып қала беруді ғана емес, сонымен қатар осы одақты одан да нығайтуға тілектеспін, егер сіздер жүйеге түбегейлі өзгерістер енгізіп, өзара сенім, адалдық және шындықты болашақ қарым-қатынастарымыздың негізіне айналдырсаңыз. Әйтпесе, арамыздағы ажырым сөзсіз болады. 1864-1876 жылдардағы Халықаралық жұмысшылар қауымдастығының Бас кеңесі, ең алдыңғы қатарлы солшыл ұйым, Нечаевтың ұйым атын теріс пайдаланғанын айтып, одан ресми түрде бас тартты. Бакуниннің атынан баспаға хат жазып, Бакунинді келісімшарттан босатпаса, баспаны өлтіремін деп қорқытқаннан кейін Нечаев жолдастарынан одан да оқшауланды. Бакунин Нечаевке жеке хат жазып, бірге жұмыс істеуді ұсынды. 1870 жылы қыркүйекте Нечаев Лондонда "Коммуна" журналының санын басып шығарды, өйткені Наполеон III-нің Екінші француз империясы құлдырады. Охранадан жасырынып, ол Парижге, содан кейін Цюрихке жасырынды. Ол сондай-ақ Каспар Турски және басқалар сияқты поляк бланкистерімен байланыста болды. 1872 жылы қыркүйекте Карл Маркс Гаага конгресінде (Нечаев баспаға жазған) қауіпті хатты ұсынды, онда Бакунин де ұйымнан шығарылды. 1872 жылы 14 тамызда Нечаев Цюрихте тұтқындалып, Ресей полициясына тапсырылды. 1873 жылы 8 қаңтарда Ивановты өлтіргені үшін кінәлі деп танылып, жиырма жылға каторгаға (еңбегі ауыр еңбекке) сотталды. Бұл, шын мәнінде, өлім жазасы болды, өйткені Петр мен Пауыл бекінісінде жиырма жыл бойы ешкім аман қалған жоқ. Нечаев қамалдың бір бөлмесіне қамалған кезде өзінің сенімділігімен күзетшілерін өзіне жақындата алды және 1870-ші жылдардың аяғында оларды сыртқы революционерлермен хат алмасу үшін пайдаланды. 1880 жылы желтоқсанда Нечаев "Халық еркі" (Народная воля) атқарушы комитетімен байланыс орнатып, өзінің қашу жоспарын ұсынды. Алайда, "Халық еркі" өзінің мүшелерінің күшін патша Александр II-ге қол жұмсаудан алаңдатуға дайын еместігіне байланысты жоспардан бас тартты, бұл оларға 1881 жылдың наурыз айында ғана қол жеткізілді. Он жыл бұрын Ивановты өлтіргені үшін тергеу жүргізілгендердің бірі болған Вера Засулич 1877 жылы Санкт-Петербург полициясының бастығы генерал Треповтың саяси тұтқын Архип Боголюбовты қамшылауға бұйрық бергенін естіді. Нечаевтың ізбасары болмағанымен, Засулич Боголюбовтың қатаң жазалануына және басқа саяси тұтқындардың жағдайына ашуланды. 5 ақпанда ол Треповтің кеңсесіне кіріп, оны атып жаралады. Сол кездегі саяси көзқараспен, ол ақ ниетпен әрекет еткендіктен, оған айып тағылмады. 1882 жылы қарашада Нечаев өзінің камерасында қайтыс болды. Нечаевтың жеке батылдығы мен революциялық мақсатқа деген фанатикалық бағышталуына қарамастан, Нечаевтың әдістері (кейін Нечаевщина деп аталды) жасырын ұйымдарға қауіп келтіріп, Ресей революциялық қозғалысына зиян келтірді. Тарихшы Эдвард Радзинский көптеген революционерлер, соның ішінде Владимир Ленин мен Иосиф Сталин, Нечаевтың әдістерін және идеяларын сәтті жүзеге асырғанын айтады. Көптеген сыншылар, Совет Одағының ішінде де, сыртында да, оның революциялық социализмінің нұсқасы Совет Одағында жүзеге асырылып жатқанын айтты, ал Сталин дәуірінен кейінгі совет саясаткерлері оны көп рет мойындады. Ол сондай-ақ кейінгі ұрпақтардың ресейлік революциялық нигилистеріне әсер етті. Ол Сталин тұсында ақталу алды.