Кіріспе

Инуит тілінің диалекттер тобы. Инупиак немесе Инупиак (/ɪ/'/n//uː//p//i//æ//k/ iNOOpeeak, ), сонымен қатар Инупиат, Инупиат (/ɪ/'/n//uː//p//i//æ//t/ iNOOpeeat), Инупиатун немесе Аляска Инуиттері деп те аталады. Инуит тілі немесе тілдер тобы, солтүстік және солтүстік-батыс Аляскадағы Инупиат халқы, сондай-ақ Канаданың Солтүстік-Батыс аумақтарының кішігірім көршілес бөлігінде қолданылады. Инупиак тілі – инуит-юпик-унаган тілдер отбасының мүшесі және Канада мен Гренландияның басқа инуит тілдерімен тығыз байланысты, түрлі дәрежеде өзара түсіністікке ие. Шамамен 2000 адам сөйлейді. Инупиак тілі қауіп астындағы тіл деп саналады, көптеген сөйлеушілері 40 жастан асқан. Инупиак Аляска штатының ресми тілі болып табылады, басқа бірнеше жергілікті тілдермен бірге. Инупиак тілінің негізгі нұсқалары – Солтүстік беткей Инупиак және Севард түбегі Инупиак диалектілері. Инупиак тілі 19 ғасырдың соңында ағылшын тілімен байланысқа түскеннен бері төмендеп келеді. Американдық аумақтық иемдену және интернаттардың салдары бүгінде Инупиаттардың аз ғана бөлігі Инупиак тілінде сөйлейтін жағдайды тудырды. Дегенмен, қазір бірнеше қауымдастықта тілді жаңғырту жұмыстары жүргізілуде.

Тарих

Инупиак тілі – инуит тілдерінің бірі, оның ата-бабалары Алясканың солтүстік аймақтарында 5000 жылға дейін сөйленген болуы мүмкін. 1000-800 жылдары бұрын инуиттер Аляскадан шығысқа қарай Канада мен Гренландияға көшіп, соңында Арктиканың барлық жағалауын және оның айналасындағы ішкі аймақтардың көп бөлігін мекендеді. Инупиак диалектілері – инуит тілінің ең консервативті түрлері, басқа инуит тілдерімен салыстырғанда тілдік өзгерістері аз. 19 ғасырдың ортасы мен соңында орыс, британ және американ отаршылары инупиат халқымен байланыс жасады. 1885 жылы Американың аумақтық үкіметі Рев. Шелдон Джексонды Білім берудің бас агенті етіп тағайындады. Оның басшылығымен инупиаттар (және Алясканың барлық жергілікті халқы) тек ағылшын тілінде білім алды, инупиак және Алясканың басқа да жергілікті тілдерін қолдануға тыйым салынды. Ағылшын тілінде ондаған жылдар бойы білім алғаннан кейін, инупиак тілінде сөйлегендері үшін қатаң жазалаудан қорқып, 1970 жылдардан кейін көптеген инупиаттар өз балаларына инупиак тілін үйретпеді. 1972 жылы Аляска заң шығарушы органы «егер [мектепте] ағылшын тілінен өзге ана тілі бар кемінде 15 оқушы болса, [онда] мектепте сол тілде еркін сөйлейтін кемінде бір мұғалім болуы тиіс» деген заң қабылдады. Бүгінде Аляска университетінің Фэрбанкс қаласында инупиак тілі мен мәдениеті бойынша бакалавр дәрежесі беріледі, ал «Никайтчуат Илисагвиат» аталған мектепке дейінгі/балабақша деңгейіндегі инупиак тіліндегі білім беру мектебі Котзебуде 1-сыныпқа дейінгі сыныптарда оқытады. 2014 жылы инупиак тілі ағылшын тілімен және басқа он тоғыз жергілікті тілмен бірге Аляска штатының ресми тілі мәртебесін алды. 2022 жылы Wordle ойынының инупиак нұсқасы жасалды.

Басып шығару ресурстары

Барнум, Фрэнсис. Алясканың батыс жағалауындағы эскимолар сөйлейтін иннуит тілінің грамматикалық негіздері. Hildesheim: G. Olms, 1970. Блатчфорд, Д.Ж. Осылай! : Аңыздар және басқалар, ағылшын тілінен Инупиак алфавитіне. Kasilof, AK: Just Like That!, 2003. Bodfish, Эмма және Дэвид Баумгартнер. Инупиат грамматикасы. Utqiaġvigmi: Utqiaġvium minuaqtuġviata Iñupiatun savagvianni, 1979. Каплан, Лоуренс Д. Солтүстік Аляска Инупиак тілінің фонетикалық мәселелері. Аляска жергілікті тілдер орталығының ғылыми еңбектері, № 6. Fairbanks, Alaska (Аляска жергілікті тілдер орталығы, Аляска университеті, Fairbanks 99701): Аляска жергілікті тілдер орталығы, 1981. Каплан, Лоуренс. Инупиак фразалары мен әңгімелері. Fairbanks, AK: Аляска жергілікті тілдер орталығы, Аляска университеті, 2000. MacLean, Эдна Агик. Iñupiallu Tanņiḷḷu Uqaluņisa Iḷaņich = Ықшамдалған Инупиак және ағылшын тіліндегі сөздік. Fairbanks, Alaska: Аляска жергілікті тілдер орталығы, Аляска университеті, 1980. Lanz, Линда А. Инупиак морфосинтаксисінің грамматикасы. Houston, Texas: Rice University, 2010. MacLean, Эдна Агик. Солтүстік беткейлік Инупиак грамматикасының бастаулары. Fairbanks, Alaska: Аляска жергілікті тілдер орталығы, Аляска университеті, 1979. Seiler, Вольф А. Инупиатун эскимо сөздігі. Kotzebue, Alaska: NANA аймақтық корпорациясы, 2005. Seiler, Вольф. Иньюпиаттағы Модалис жағдайы: (Солтүстік-Батыс Аляска эскимосы). Giessener Beiträge zur Sprachwissenschaft, Bd. 14. Grossen Linden: Hoffmann, 1978. Webster, Дональд Хамфри және Вилфрид Зибелл. Инупиат эскимо сөздігі. 1970.