Кіріспе

6 ғасырдағы Дифед патшасы

Вортипорий немесе Вортипор (орта уэльс тілінде Gwrdeber немесе Gwerthefyr) – 6 ғасырдың басында және ортасында Дифед патшалығын билеген адам. Ол қазіргі Пемброкшир және Уэльстің Кармартеншир аймақтарына жуық жерлерді басқарды. Осы дәуірге қатысты мәліметтер өте аз, оның және оның патшалығы туралы дерлік ештеңе белгілі емес. Вортипорий туралы заманауи ақпараттың жалғыз көзі – уэльс шіркеушісі Гилдас, оның «Британияның құлауы және жаулануы» (De Excidio et Conquestu Britanniae) атты еңбегіндегі жоғары аллегориялық айыптамасы. Гилдас, еңбек жазылған кезде (шамамен 540 жыл), Вортипорий Дифед патшасы болғанын, шашы ақ болғанын, әйелі қайтыс болғанын және кем дегенде бір қызы болғанын айтады. Монмуттың Геффриінің 12 ғасырдағы «Британия патшаларының тарихы» (Historia Regum Britanniae) еңбегіндегі аңыз бойынша, Вортипорий Аврелий Конанның ізбасары және Малгодан бұрынғы патша болды. Ол 9 ғасырдағы Неннийге жатқызылатын «Британия тарихы» (Historia Brittonum) еңбегінде есімдері аталмайды. Вортипорий 8 ғасырлық «Дейси тайпасының қуғыны» (The Expulsion of the Déisi) атты еңбектегі ирланд шежіресінде Гартбюир деген атпен кездеседі. 1100 жылға жуық жазылған Харли MS 5389 қолжазбасындағы шежіреде оның аты Гуртепир деп берілген, бұл ақпарат шамамен бірдей. Иезус колледжінің 20-шы қолжазбасында ол Гурдебер деп аталған. «Қуғын» (Expulsion) шежіресінде ол Эохайд Аллмуирдің ұрпағы екені айтылады, ол шамамен 270 жылы Дифедке Дейси тайпасының бір бөлігін көшіріп әкелген. 1895 жылы Кармартенширдегі Кастелл Двиран шіркеуінің жанынан христиан кресі және латын және огам тілдеріндегі жазулары бар ескерткіш тас табылған. Латын жазуындағы Voteporigis және огамдағы Votegorigas есімдері Вортипорийге қатысты деп болжанған. Алайда, қазіргі лингвистикалық талдау бұл болжамды жоққа шығарады, себебі «Voteporigis»/«Votegorigas» есімдерінің бірінші буынындағы «r» әрпінің жоқтығы маңызды, сондықтан тас басқа адамға арналған болуы керек.

Гилдас

540 жылы жазылған "De Excidio et Conquestu Britanniae" еңбегінде Гилдас 5 британ патшасын әйгілемелі түрде айыптайды, оларды христиан Апокалипсисінің аңдарымен – Аян кітабының 13:2 аятындағыдай – арыстан, барс, аю және айдаһарға теңейді. Айыптау барысында Гилдас Аян кітабында аталған бүркіт, жылан, бұзау, қасқыр сияқты басқа да аңдарды да еске алады. Вортипориус "дақты бар барс" және "Деметияның тираны" деп аталады, ал Деметия – Дифедтің ежелгі атауы. Гилдас назарын Гвиненд (Мэльгвон Гвиненд), Дифед (Вортипориус), Пенлин (мүмкін, өйткені оның патшасы Кунеглас/Кинлас осы аймаққа қатысты патшалық шежірелерде кездеседі), Дамнония/Альт Клод (Константин) және Канинмен байланысты белгісіз аймақтарға шоғырландырады. Бұл – Альт Клодтан басқа, Уэльстің барлық патшалықтары, ол Гвиненд пен оның патшаларымен ұзақ және тығыз қарым-қатынаста болған. Дегенмен, ол Дюмонияны немесе қазіргі Корнуоллды да атап көрсетуі мүмкін, себебі бұл аймақ басқа аталған патшалықтарға жақын орналасқан. Гилдастың осы тұлғаларға наразылығының себебі белгісіз. Ол патшаларды таңдауда қатаң болды, өйткені сол кезде гүлденген Регед, Гододин, Элмет, Пенгверн/Поуис немесе қазіргі Оңтүстік Англияның патшалықтарының патшалары туралы ешқандай пікір білдірмеді. Гилдас моральдық жегілуге ашуланып, бес патшаны айыптауды бірінің анасына шабуыл жасаумен бастайды, оны "надан арыстандай" деп сипаттайды. Вортипориус туралы Гилдас "күнәлары" үшін айыптаудан басқа ештеңе айтпайды және бұрын айтылған бірнеше жеке деректерді келтіреді. Ол жақсы әкенің жаман ұлы деп есептеледі. Гилдас оның қызына да шабуыл жасайды, оны "атақсыз" деп айыптайды.

Ескерткіш тастың болуы

5-6 ғасырға жататын, латын және ирланд огам жазулары бар ескерткіш Уэльстің Кармартеншир аймағындағы Кастелл Двираннан табылған. Оның латын жазуы: Memoria Voteporigis Protictoris. Огам жазуы оның есімінің гойдель тіліндегі, жайылмалық жағдайдағы (genitive) түрін ғана көрсетеді: Votecorigas. Латын жазуындағы «Протектор» (мұнда Protictoris деп жазылған, жайылмалық жағдайда) Рим дәуіріндегі құрметті атақ болуы мүмкін, ол ата-бабаларына беріліп, 6 ғасырға дейін мұрагерлік атақ ретінде сақталған. Алайда, тіл білімі маманы Эрик Хэмп мұның нағыз атақ екендігіне күмән келтіреді, бұл «Протектор» латын тіліндегі Uoteporix-тың (мағынасы латын тіліндегімен бірдей) аудармасы болуы мүмкін екенін ұсынады, бұл «ономастикалық түсіндірме түрі». Огам жазуы гойдель тілінде ирланд тілінің сол кезде әлі қолданыста болғанын, Оңтүстік Уэльсте жойылып кетпегенін көрсетеді. Тастың шіркеу маңындағы бастапқы орны, жергілікті тұрғындар Parc yr Eglwys деп атаған шалғынның жанында. Жергілікті дәстүр бойынша, шіркеуге жақын жерді жыртуға тыйым салынған. Шалғынды зерттеу кезінде үлкен үйлердің іздері табылды. Тас Вортипориусқа, немесе оған ұқсас есімді «Voteporigis» тұлғасына қатысты ма деген маңызды сұрақ туындайды, себебі бірінші буынның «r» әрпі есімнің мағынасын өзгертеді. Рис екі тұлғаның бір адам екенін айтты, «r» әрпі кейінірек қосылғанын және мұның қалай орын алғаны туралы бірнеше болжам жасады. Ал басқа зерттеушілер екі есімнің бір адамға қатысты емес екенін, олардың этимологиясының өзгешелігіне сүйене отырып айтады. Тасты Вортипориус тұрған кезеңге жатқызудың дұрыс болмауы мүмкін екенін де айтады, себебі бұл қолжазбалар мен олардың көшірмелерінің шамалы дәлдіктегі мерзімдеуіне байланысты. Бұл ақпараттың жалғыз көзі – Джеффридің шебер қиялы. Уэльс тарихының 19 ғасырдың басындағы жинағы – Myvyrian Archaiology Джеффридің айтқанын қайталап, оны «Gwrthevyr» деп атайды (Vortiporius-тың қазіргі уэльс тіліндегі дұрыс жазылысы Gwrdebyr болғанымен, мұнда ол Vortigern-нің ұлы Vortimer есімімен шатастырылған). Джеймс Ушер өзінің Britannicarum Ecclesiarum Antiquitates еңбегінде де осы оқиғаны қайталап, ақпаратты Джеффриге жатқызған.

Отбасы

Вортипор – Аергол Лавирдің ұлы, демек Триффин Фарфогтың немересі болған. Оның Циңгар есімді ұлы болды.