Кіріспе

1899–1956 жылдар аралығындағы англо-египеттік билік астындағы Суданның басқарылуы. Англо-египеттік Судан (السودان الإنجليزي المصري as Sūdān al Inglīzī al Maṣrī) – 1899 мен 1956 жылдар аралығында Ұлыбритания мен Египеттің кондоминиумы, көбінесе қазіргі Оңтүстік Судан және Судан аумақтарына сәйкес келеді. Заң бойынша егемендік пен басқару Египет пен Ұлыбритания арасында бөліскен, бірақ іс жүзінде кондоминиум құрылымы Суданға британдық бақылауды қамтамасыз етті, ал Египеттің жергілікті билік пен ықпалы шектелді. Осы кезеңде Египет те британдық ықпалға түсті. 1952 жылғы Египет революциясынан кейін Египет кондоминиумды тоқтату және Суданның тәуелсіздігін жақтады. 1953 жылы Египет пен Ұлыбритания арасындағы келісім бойынша Судан 1956 жылдың 1 қаңтарында Судан Республикасы ретінде тәуелсіздік алды. 2011 жылы Суданның оңтүстігі де тәуелсіздік алды. 19 ғасырда, номиналды түрде Осман империясының вассалы болған Египет, 1805 жылы Мұхаммед Әли билікті басып алғаннан бері дербес мемлекет ретінде әрекет етті. Осман империясын аймақтық үстемдік үшін ығыстыруды көздеген Мұхаммед Әли өзін Хедив деп жариялады және Египеттің шекарасын оңтүстікке қарай Суданға, ал шығысқа қарай Левант пен Арабияға дейін кеңейтті, соңғысы Осман империясының есебінен. Судан аумағы Египетке қосылып, елдің ажырамас бөлігі ретінде басқарылды, судандықтарға египеттік азаматтық берілді. Ақырында, Үлкен державалардың Осман империясын қолдауына байланысты Мұхаммед Әли қайтыс болғаннан кейін Египет барлық Левант және Арабия аумақтарын Осман империясына қайтаруға мәжбүр болды. Алайда, Египеттің оңтүстікке қарай кеңеюіне ешқандай кедергі болған жоқ. Мұхаммед Әлидің немересі Исмаил Пашаның тұсында Египет Суданды оңтүстікке қарай Ұлы көлдер аймағына дейін консолидациялап, кеңейтті, сонымен қатар қазіргі Чад, Эритрея, Джибути және Сомали аумақтарын иеленді. Бұрын санкцияланбаған Хедив атағы Осман сұлтанымен ресми түрде бекітілді. Египет билігінің шыңына жетті, Исмаил Африкадағы еуропалық экспансияға қарсы тұра алатын Африка империясын құруға ұмтылды. Алайда, Исмаилдің жоғары мақсаттары Египеттің Эфиопия-Египет соғысындағы сәтсіздігімен тоқтатылды, бұл оның қаржылық қиындықтарын одан әрі ушықтырды. Нәтижесінде, 1879 жылы Үлкен державалар Исмаилды оның ұлы Теуфик Пашаның пайдасына биліктен шеттетуге мәжбүр болды. Содан кейін Египет Суданнан басқа барлық аумақтардан және Египеттен бас тартты. Теуфик билігіне наразылық 1881 жылы екі көтеріліске әкелді: Судандағы Махдилік көтеріліс және Египеттегі Ораби көтерілісі. 1882 жылы Ұлыбританияның әскери араласуы Ораби көтерілісін басып, Теуфик билігін Египетте қалпына келтірсе, Махдилік көтеріліс кеңейіп, Суданды Махдилік көтерілісшілердің билігіне өткізді. Египеттегі британдық әскери қатысу елді Ұлыбританияның нақты протекторатына айналдырды. Заң жүзінде Осман империясының вассалдық мемлекеті болып қала бергенімен, нақты билік енді Қайырдағы Ұлыбритания өкіліне тиесілі болды. Келесі онжылдықта Ұлыбритания египеттік әскерді британдық үлгіде реформалады және қайта құрылымдады, ал британдық және египеттік күштер Махдилік көтерілісшілерді жеңіп, Судандағы египеттік Хедив билігін қалпына келтірді. Алайда, Египеттегідей, бұл билік британдық бақылаудың шындығымен шектелді. 1899 жылы Ұлыбритания Теуфик мұрагері Аббас II-ні Суданды Египеттің ажырамас бөлігінен кондоминиумға айналдыруға мәжбүр етті, онда егемендік Египет пен Ұлыбритания арасында бөліседі. Кондоминиум құрылғаннан кейін египеттік бақылау азайды және оның көп бөлігін Хартумдағы генерал-губернатор арқылы Ұлыбритания басқарды. Аббас II-нің билігінің қалған кезеңінде бұл ұлтшыл Хедив пен Ұлыбритания арасындағы шиеленіс ошағы болды, Аббас Египет пен Судандағы британдық бақылауды күшейту процесін тоқтатуға және кері қайтаруға тырысты. 1914 жылы Осман империясы Бірінші дүниежүзілік соғысқа Орталық державалардың құрамында кіргеннен кейін Ұлыбритания Аббас II-ні оның британдық құрдасы Хусейн Камельдің пайдасына құлатты. Осман империясының номиналды егемендігінің құқықтық жағы тоқтатылды, ал 1517 жылы Осман империясы жойған Египет сұлтанаты Хусейн Камалмен Сұлтан ретінде қайта құрылды. Номиналды сұлтанат қайта орнатылғанына қарамастан, Египет пен Судандағы британдық билік әлсіремеді, өйткені Ұлыбритания Египетті Ұлыбританияның ресми протектораты деп жариялады. Египет британдық империяға қосылмады, британ королі Египеттің суверені болған жоқ, бірақ Египеттің протекторат мәртебесі сұлтанаттың тәуелсіздігіне кедергі келтірді. Әр түрлі жағдайларда, Египет сұлтанаты Египет Хедиваттары сияқты Ұлыбританияның бақылауында болды. Египеттегі британдық билікке қарсы ұлтшыл наразылық 1919 жылғы Египет революциясына әкелді, нәтижесінде Ұлыбритания 1922 жылы Египеттің тәуелсіздігін Египет Королдығы ретінде мойындады. Египеттік ұлтшылдар және Египетпен бірігуді жақтаған судандықтар Суданды Королдықтың шегіне қосуды талап етті, «Египет және Судан Королдығы» термині ұлтшыл тілде пайда болды. Алайда, Ұлыбритания Египеттің тәуелсіздігін мойындаған құқықтық құжатта Судан басқару мәселесін болашақта шешілетін мәселе ретінде нақты айқындады. Египеттік және судандық талаптарға қарамастан, Ұлыбритания кондоминиумды бақылауды күшейтіп, 1924 жылға қарай Египетті толығымен ығыстырды. Келесі онжылдықтарда Судандағы британдық билікке қарсы египеттік және судандық наразылық күшейді. 1951 жылдың 16 қазанында Египет үкіметі кондоминиумды қолдаушы келісімдерді жойды және Египет пен Суданның заңды түрде Египет және Судан Королдығы ретінде біріккенін жариялады, король Фарук Египет пен Суданның королі болды. Бұл 1952 жылғы Египет революциясымен сегіз айдан кейін жойылды, ол король Фарукты құлатты. Мұхаммед Нагиб және Гамаль Абдель Насер басқарған жаңа революциялық үкімет Суданның тәуелсіздігін басымдыққа қойды. Нагибтің өзі жартылай судандық болды және Хартумда туып өскен. Ұлыбританияның қысымымен 1953 жылы Египет пен Ұлыбритания үкіметтері кондоминиумды тоқтатуға және 1956 жылы Суданға тәуелсіздік беруге келісті. 1956 жылдың 1 қаңтарында Египет пен Ұлыбританияның Судан үстінен егемендігі аяқталды және Судан тәуелсіздік алды.

Мысырмен одақ

1820 жылы Мысыр уәлісі Мұхаммед Әли Пашаның әскері, оның ұлы Исмаил Паша басшылығымен, әскери үстемдігін пайдаланып, британдықтарды Аббас II-ні Суданда британдық билікке бағынуға мәжбүр етті. Британдықтардың Мысырдағы ықпалы ресми түрде кеңесші болғанымен (бірақ шындығында одан да тікелей болды), британдықтар Судандағы өз рөлін заңдастыруды талап етті. Осылайша, 1899 жылы келісімге қол жеткізілді, ол Суданды Англо-Мысыр билігі (кондоминиум) етіп белгіледі, онда Суданды Мысыр тағайындаған, бірақ британдықтардың келісімімен генерал-губернатор басқаратын болды. Шын мәнінде, мысырлық және судандық ұлтшылдардың наразылығына қарамастан, Судан британдық империялық иелік ретінде басқарылды. «Бөліп биле» саясатын ұстанған британдықтар Мұхаммед Әли бастаған Ніл аңғарының Мысыр жетекшілігімен бірігу процесін кері қайтаруға және екі елді одан әрі біріктіруге жасалған барлық әрекеттерді тойтарыс етуге тырысты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылы британдықтар Дарфурды басып алып, оны Англо-Мысыр Суданына қосты. Бұл саясат Суданның өзінде бекітілді, британдықтар Суданның көптеген этникалық топтары арасындағы дау-жанжалдарды қоздыруға ұмтылды. 1924 жылдан бастап британдықтар Суданды екі бөлек аймаққа бөлді: негізінен мұсылман, араб тілінде сөйлейтін солтүстік және негізінен анимистік және христиандық оңтүстік, онда христиан миссионерлері ағылшын тілін қолдануды ынталандырды, олардың басты міндеті – оқыту болды. Суданды британдықтардың үздіксіз оккупациялауы Мысырдағы ұлтшыл наразылықты күшейтті, мысырлық ұлтшыл көшбасшылар Ұлыбританияны Мысыр мен Суданның біртұтас тәуелсіз мемлекетін мойындауға мәжбүрлеуге бел буды. 1914 жылы Осман сұлтандығының заңдық негізі жойылғаннан кейін Хусейн Камель Мысыр мен Суданның сұлтаны жарияланды. 1917 жылы оның қайтысынан кейін оның інісі Фуад I сұлтан болды. Мысыр мен Судан патшалығы деп аталатын мемлекет құрылды, бірақ британдықтар бұл әрекеттерге кедергі келтірді. Каирдегі үкіметтің британдық оккупацияны тоқтатудағы сәтсіздігі Суданның өзінде тәуелсіздік үшін жеке күш-жігерге әкелді, оның алғашқысы 1924 жылы «Ақ Ту Лигасы» деп аталған судандық әскери офицерлер тобының басшылығымен жүзеге асырылды. Топты бірінші лейтенант Әли Абд әл-Латиф және бірінші лейтенант Абдул Фадил Алмаз басқарды. Соңғысы әскери оқу академиясындағы көтеріліске жетекшілік етті, ол британдық армия оның әскери госпиталін жарғаннан кейін олардың жеңілісімен және Алмаздың қазасымен аяқталды. Бұл жеңіліс Хартумның солтүстігіндегі мысырлық гарнизоны бұрын уәделенгендей, көтеріліске артиллериямен қолдау көрсетпегенінен болды деп айтылды.

Кондоминиумның күшін жою

Британдықтар 1936 жылы Мысырды басып алуын тоқтатқаннан кейін де (Суэц каналы аймағын қоспағанда), Судандағы әскерлерін сақтап қалды. Каирдегі кезекті үкіметтер кондоминиум келісімін қайталап жойғанын жариялап, Судандағы британдықтардың болуын заңсыз деп мәлімдеді және король Фарукты "Мысыр мен Суданның патшасы" деп толық мойындауды талап етті. Бұл талапты британдықтар тезірек орындағысы келмеді, себебі Фарук Италиямен Суданға басып кіру үшін құпия келісімдер жүргізіп жатқан еді. 1940 жылғы бұл қадамның Англия-Мысыр қарым-қатынасына тигізген зияны Екінші дүниежүзілік соғыстың бағытын өзгертуге көмектесті. 1952 жылғы Египет революциясы Суданды британдық және египеттік оккупациядан босатуға бастайтын оқиғалар тізбегін іске қосты. 1953 жылы монархияны жойғаннан кейін, Мысырдың жаңа басшылары – Суданда египеттік әскери офицердің ұлы ретінде өскен Мұхаммед Нагиб және Гамал Абдель Насер, Судандағы британдық үстемдікті тоқтатудың жалғыз жолы – Мысырдың Суданға қатысты егемендігінен ресми түрде бас тарту екеніне сенді. Британдықтардың Суданды басқару құқығы теориялық тұрғыдан Мысырдың егемендігіне байланысты болғандықтан, революционерлер бұл тактика Ұлыбританияны Суданнан кетуге мәжбүр етеді деп есептеді. Сонымен қатар, Насер бұрыннан-ақ Мысырдың кедей Суданды басқаруы қиын болатынын білген.

Тәуелсіздікке өту

1943 жылы Солтүстік Судан консультативтік кеңесі құрылды, бұл Англо-Мысырлық Суданның солтүстік провинцияларына өзін-өзі басқару деңгейін әкелді. 1947 жылы Джубада өткен конференцияда оңтүстік провинцияларының басқаруын солтүстік провинцияларымен біріктіру туралы шешім қабылданды. 1948 жылы Суданның заң шығарушы жиналысына оңтүстік провинцияларынан тағайындалған он үш өкіл қатысты. 1953 жылдың 12 ақпанында Мысыр, Ұлыбритания және Суданның саяси өкілдері кондоминиумнан өзін-өзі басқаруға көшу туралы келісімге келді. Суданға 1953 жылдың наурыз айында өзін-өзі басқару құқығы берілді, ал 1954 жылы Исмаил әл-Азхари бас министр болды. Конституциялық жиналыс құрылып, өтпелі конституция жобасы жасалды. Судандық өкілдер 1955 жылдың сәуірінде жоспарланған Африка-Азия конференциясына қатыса алатын болды. 1954 жылдың қазан айында Мысыр және Ұлыбритания үкіметтері Суданға 1956 жылдың 1 қаңтарында тәуелсіздік беру туралы шартқа қол қойды. Судан тәуелсіз, егемен мемлекет – Судан Республикасы болып жарияланды, бұл Мысырмен шамамен 136 жылдық одағы мен британдықтардың 56 жылдық отарлауына нүкте қойды.

Облыстар

Англо-Мысырлық Судан сегіз провинцияға бөлінді, олар құрылған кезде шатақ болды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстың басына дейін нақты белгіленді. Осы сегіз провинция: Көк Ніл, Дарфур, Экватория, Кассала, Хартум, Курдуфан, Солтүстік және Жоғарғы Ніл. 1948 жылы Бахр әл-Газал Экваториядан бөлініп шықты.