Кіріспе

Омыртқаның эпидуральды кеңістігіне енгізілетін дәрілік заттар.

Эпидуральды әдіс (көне грекше ἐπί – «үстінде» + dura mater) – дәрілік затты омыртқаның айналасындағы эпидуральды кеңістікке енгізу тәсілі. Дәрігерлер мен анестезиолог мейірбикелер эпидуральды жол арқылы жергілікті анестетиктерді, анальгетиктерді, радиоконтраст заттары сияқты диагностикалық препараттарды, сондай-ақ глюкокортикоидтар сияқты басқа да дәрілік заттарды қолданады. Эпидуральды әдіс емдеу барысында эпидуральды кеңістікке катетер орнатуды қамтиды, ол емдеу аяқталғанша сол жерде қалуы мүмкін. Дәрілік заттарды қасатттан эпидуральды жолмен енгізу әдісін алғаш рет 1921 жылы испандық әскери хирург Фидель Пагес сипаттаған. Эпидуральды анестезия омыртқа миындағы немесе оның жанындағы жүйке талшықтары арқылы берілетін сигналдарды тоқтату арқылы сезімнің, соның ішінде ауырсынудың жоғалуына себеп болады. Осы себепті эпидуральды анестезия көбінесе босану және хирургиялық операция кезінде ауырсынды басқару үшін қолданылады, бұл әдіс қауіпсіз және тиімді деп есептеледі, ал ауыз арқылы немесе тамырға дәрі беруге қарағанда тиімдірек және қауіпсіз болып саналады. Эпидуральды инъекция омыртқа миының қабыну жағдайларын емдеу үшін стероидтерді енгізу үшін де қолданылуы мүмкін. Ауыр қан кету бұзылыстары, төмен тромбоциттер саны немесе инъекция жасалатын жерге жақын инфекциясы бар адамдарға бұл әдіс ұсынылмайды. Эпидуральды әдіспен байланысты ауыр асқынулар сирек кездеседі, бірақ олар дұрыс емес енгізуден туындаған проблемаларды және дәрілік заттардың қолайсыз әсерлерін қамтуы мүмкін. Эпидуральды инъекциялардың ең көп кездесетін асқынулары – қан кету, бас ауруы және ауырсынды тиімді басқара алмау. Босану кезіндегі эпидуральды анальгезия ананың босану кезінде қозғалу қабілетіне де әсер етуі мүмкін. Анестетиктердің немесе анальгетиктердің тым көп дозасы тыныс депрессиясына әкелуі мүмкін. Эпидуральды инъекция омыртқаның кез келген бөлігіне жасалуы мүмкін, бірақ көбінесе бел омыртқасына, омыртқа миының соңғы бөлігінен төмен жасалады. Инъекция жасалатын нақты орын әсер ететін нервтерді анықтайды, соның салдарынан ауырсыны тоқтатылатын дененің аймағы белгіленеді. Эпидуральды катетерді енгізу – эпидуральды кеңістікке жету үшін сүйектер мен байламдар арасынан ине өткізуден тұрады, бірақ қатты қабықшаны тесіп өтуге дейін жетпейді. Эпидуральды кеңістікте дұрыс орналасуды растау үшін физиологиялық сарысу немесе ауа қолданылуы мүмкін. Сондай-ақ, инъекция жасалған аймақтың дұрыс орналасуын растау үшін портативті ультрадыбыс немесе флюороскопия арқылы тікелей бейнелеу жүргізілуі мүмкін. Орналастырылғаннан кейін дәрілік зат бір немесе бірнеше дозада енгізілуі мүмкін немесе белгілі бір уақыт аралығында үнемі инфузиялануы мүмкін. Дұрыс орналастырылған эпидуральды катетер бірнеше күн бойы орналастырылуы мүмкін, бірақ көбінесе инвазивті емес әдістерді (мысалы, ауызша қабылданатын дәрілік заттар) қолдану мүмкін болғанда алынып тасталады.

Бала туғанда ауырсынуды жеңілдету

Эпидуральды инъекциялар көбінесе босану кезінде ауырсынуды басу (аналгезия) үшін қолданылады. Әдетте, бұл жергілікті анестетик пен опиоидтарды эпидуральды инъекция арқылы енгізуді қамтиды, бұл әдетте "эпидураль" деп аталады. Бұл, босану кезіндегі ауырсынуды басудың басқа әдістерімен, орал (ауыз арқылы) немесе тамырға (IV) енгізілетін опиоидтардан гөрі тиімді. Эпидуральдық инъекциядан кейін әйел ауырсынуды сезінбеуі мүмкін, бірақ қысымды сезінуі мүмкін. Эпидуральды клонидин сирек қолданылады, бірақ босану кезіндегі аналгезияны басқару үшін жан-жақты зерттелген. Эпидуральды аналгезия, тамырға немесе ауызға берілетін аналгезияға қарағанда, босану кезінде ауырсынуды басудың қауіпсіз және тиімді әдісі саналады. 2018 жылғы Кокрайн шолуында эпидуральды аналгезияны ауызша қабылданатын опиоидтармен салыстырған зерттеулерде эпидуральды аналгезияның опиоидтарға қарағанда бірнеше артықшылықтары анықталды, оларға жаңа туған нәрестелерде налоксонды аз қолдану және аналық гипервентиляция қаупінің төмендеуі жатады. Эпидуральды анаға енгізілген уақытқа байланысты нәтижелерде ешқандай айырмашылық жоқ, атап айтқанда кесарево қиюдың қажеттілігі, құралдармен көмектесілген босану және босану ұзақтығы өзгерген жоқ. Сондай-ақ, жаңа туған нәрестенің Апгар бағасы эпидуральды ерте немесе кеш енгізу арасында өзгермейді.

Басқа операция кезінде ауырсынуды жеңілдету

Эпидуральды анальгезия басқа операциялардан кейін бірнеше артықшылықтары бар екені көрсетілген, оның ішінде ауызша немесе жүйелік опиоидтарды қолдану қажеттілігін азайту, сондай-ақ операциядан кейінгі тыныс алу проблемаларының, кеуде инфекцияларының және қан құю қажеттілігінің тәуекелін төмендету. Жүйелік анальгезияның орнына операциядан кейін эпидуральды анальгезия қолдану, жүйелік опиоидты терапия арқылы симпатикалық жүйке жүйесін бұғу нәтижесінде болатын ішек қозғалмалылығының төмендеуіне себеп болмайды. Омыртқа анальгезиясын қолдануға болатын операцияларға төменгі абдоминалдық операциялар, төменгі аяқтарға жасалатын операциялар, жүрек операциялары және перинальды операциялар жатады.

Басқалар

Эпидуральдық кеңістікке стероидтарды енгізу кейде жүйке тамырының ауруын, радикулитті және омыртқа дискісінің ісігі, дегенеративті диск ауруы және омыртқа стенозы сияқты жағдайлардың салдарынан туындаған қабынуды емдеу үшін қолданылады. Енгізілген қан тесік орнында қан кеуіп, тесікті бітеп, ми-жұлын сұйығының қысымын қалыпқа келтіреді. Бұл эпидуральды анестезия процедураларының шамамен 1,5% -інде кездесетін, дуральды пункциядан кейінгі бас ауруын және дуральды пункция нәтижесінде ми-жұлын сұйығының ағуының алдын алу үшін қолданылуы мүмкін.

Қарсы көрсетілімдер

Эпидуралды анальгезия мен анестезияны қолдану көп жағдайда қауіпсіз және тиімді деп саналады. Эпидуралды анальгезия инъекция орнындағы целлюлит немесе ауыр коагулопатия сияқты асқынулары бар адамдарға қарсы көрсетіледі. Эпидуралды анальгезия бұлшықет күшін төмендетпей, ауырсынуды баса алады. Мысалы, босану кезінде эпидуралды катетер арқылы үздіксіз анальгезия алатын әйелдің қозғалу қабілеті бұзылмауы мүмкін. Дәрінің жоғары дозасы қосымша әсерлерге алып келуі мүмкін. Кейбір дәрілердің өте үлкен дозалары тыныс алуға жауапты қабырғааралық бұлшықеттер мен көкірек қуысының диафрагмасының салдарынан тыныс алудың қиындауына немесе тоқтауына әкелуі мүмкін. Бұдан бөлек, жүрекке симпатикалық жүйке импульстарының жетіспеуіне соқтыруы мүмкін, бұл жүрек соғу жиілігі мен қан қысымын айтарлықтай төмендетуі мүмкін. Егер процедура кезінде қабықша кездейсоқ тесілсе, омыртқалық сұйықтық эпидуралды кеңістікке ағып, қабықшадан кейін бас ауруына себеп болуы мүмкін. Бұл шамамен 100 эпидуралды процедураның 1-інде кездеседі. Мұндай бас ауруы қатты болуы және бірнеше күнге, сирек жағдайларда апталарға немесе айларға созылуы мүмкін, себебі омыртқалық сұйықтық қысымының төмендеуіне байланысты. Жеңіл бас ауруларын кофеин және габапентинмен емдеуге болады, ал ауыр бас ауруларын эпидуралды қанмен жабу арқылы емдеуге болады, бірақ көп жағдайда уақыт өте келе өздігінен жоғалады. Сирек кездесетін, бірақ ауыр асқынуларға субдуральді гематома және церебральді веналық тромбоз жатады. Эпидуралды катетер кейде, 1000 процедураның 1-нен азында, субарахноидтық кеңістікке орналастырылуы мүмкін. Егер мұндай жағдай орын алса, катетерден омыртқалық сұйықтық алуға болады, бұл дұрыс емес орналасуды анықтауға көмектеседі. Мұндай жағдайда катетер алынып, басқа жерге орналастырылады, бірақ кейде қабықша тесілгеніне қарамастан сұйықтық алынбауы мүмкін. Егер қабықша тесілуі анықталмаса, анестетик тікелей омыртқалық сұйықтыққа енгізілуі мүмкін. Бұл жоғары деңгейдегі блокадаға немесе, сирек жағдайларда, толық омырқалық блокадаға алып келуі мүмкін, онда анестетик тікелей ми сабасына жеткізіледі, бұл естен шығуға және кейде құрысуларға әкелуі мүмкін. Бұл эпидуралды тамырларға ине енгізу кезінде кездейсоқ түрде іспеттес болуы мүмкін. Бұл жиі кездесетін жағдай және әдетте қалыпты қан ұюы бар адамдарда проблема деп есептелмейді. Қанды краннан туындаған тұрақты неврологиялық проблемалар өте сирек, олардың саны 0,07%-дан кем. Алайда, коагулопатиясы бар адамдарда эпидуралды гематома пайда болуы мүмкін, ал тромбоцитопениясы бар адамдар күткеннен көп қан кетуі мүмкін. 2018 жылғы Кокрана шолуы тромбоцитопениясы бар пациенттерге белдік пункциясы немесе эпидуралды анестезия алдында тромбоциттерді трансфузиялаудың әсеріне қатысты ешқандай мәлімет таппады. Эпидуралды анестезиямен байланысты сирек асқынуларға эпидуралды абсцесс (1:145 000) немесе эпидуралды гематома (1:168 000) және арахноидит жатады. Эпидуралды анестезия сирек жағдайда өлімге әкелуі мүмкін (1:100 000).

Дәрі-дәрмектерге қатысты

Егер бупивакаин, әдетте эпидуральды жолмен қолданылатын дәрі, қасақана тамырға енгізілсе, ол қозғыштық, жүйкелік толқыма, ауыздың айналасындағы шаншық сезімі, құлақ шуы, діріл, бас айналу, көрудің нашарлауы немесе ұстамалар, сондай-ақ орталық нерв жүйесінің баяулауы, ес-түс жоғалтуы, тыныс алудың қиындауы және апноэ тудыруы мүмкін. Эпидуральды қолдануға арналған бупивакаин, кездейсоқ түрде эпидуральды кеңістікке емес, тамырға енгізілген кезде жүрек тоқтауына және өлімге әкелуі мүмкін. Эпидуральды кеңістікке үлкен дозадағы опиоидтарды енгізу қышық пен тыныс алудың баяулауына себеп болуы мүмкін. Эпидуральды жергілікті анестетиктер немесе опиоидтар қолданғаннан кейін зәр шығару қажеттілігі көбінесе айтарлықтай азаяды немесе толығымен жоғалады. Осы себепті, эпидуральды инфузияның барлық кезеңінде зәр катетері орнатылады. Ананың окситоцин деңгейінің төмендеуі нәрестенің тамақ іздеу рефлексіне кері әсер етеді, сүт өндірілу мөлшерін азайтады. Эпидуральды анальгезияның осы салдары нәрестенің салмақ жоғалтуын күшейтеді.

Анатомия

Эпидуралды инъекция эпидуралды кеңістікке, сүйекті омыртқалық каналдың ішіне, бірақ қатты қабаттың сыртына енгізіледі. Қатты қабаттың ішкі бетінде мидың омыртқалық сұйықтығын қамтитын арахноидальды материя деп аталатын тағы бір мембрана орналасқан. Ересектерде омыртқа миы L1 және L2 арасындағы дискінің деңгейінде аяқталады, ал нәрестелерде ол L3 дейін созылады, бірақ L4 дейін де төменге түсуі мүмкін. Омыртқа миының төменгі жағында «ат құйрығы» деп аталатын жүйкелер шоғыры орналасқан. Сондықтан, белдегі эпидуралды инъекциялар омыртқа миын зақымдау қаупін азайтады. Эпидуралды ине енгізу – инемен сүйектер арасынан, байланыс тіндері арқылы өтіп, эпидуралды кеңістікке кіру, бірақ төмендегі қатты қабатты тесіп өтпеуді қамтиды, онда қысыммен омыртқалық сұйықтық бар. Эпидуралды инъекция алатын адам отырып немесе бүйіріне немесе қарнына жатып ала алады. Шприц поршеніне қарсылықтың кенеттен жоғалуымен қатар, оператор ине ұшының лигаментум флавумды бұзып, эпидуралды кеңістікке кіргенде жеңіл «щық» сезімін сезуі мүмкін. Эпидуралды кеңістікте дұрыс орналасуын анықтау үшін физиологиялық сарысу немесе ауа қолданылуы мүмкін. 2014 жылғы жүйелі шолу осы мақсаттар үшін физиологиялық сарысу мен ауаны қолданудың қауіпсіздігі мен тиімділігінде ешқандай айырмашылықты көрсетпеді. Қарсылықты жоғалту әдісінен басқа, орналасудың тікелей бейнелеуін де қолдануға болады. Бұл портативті ультрадыбыс сканерімен немесе флюороскопия (қозғалатын рентген суреттері) арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Ине ұшы орналасқаннан кейін, катетер немесе кішкентай түтікше ине арқылы эпидуралды кеңістікке енгізіледі. Содан кейін ине катетерден алынып тасталады. Катетер әдетте эпидуралды кеңістікке 4–6 см тереңдікке енгізіледі және әдетте жабысқақ таспамен теріге бекітіледі, бұл тамырға енгізілген катетерге ұқсас.

Пайдалану және алып тастау

Егер әсерінің қысқа мерзімді болуы қажет болса, бір реттік дәрілік дозаны (болус) беруге болады. Катетерге тиіспіген жағдайда, қажет болған кезде осы болусты қайталауға болады. Ұзақ әсер үшін дәрі-дәрмекті үздіксіз инфузия арқылы беруге болады. Бір-бірдей жалпы доза қолданылғанда да, автоматтандырылған үзіліспен болюс жасау әдісі үздіксіз инфузия әдісіне қарағанда жақсырақ ауырсынуды бақылауға мүмкіндік беретіні туралы мәліметтер бар. Эпидуралды блокаданың әсері инъекция жасалған жерге байланысты, дененің белгілі бір деңгейінен немесе бөлігінен төмен сезіледі. Инъекцияның биік орнында төменгі омыртқа жүйкелерінің қызметі сақталуы мүмкін. Мысалы, жоғарғы ішек қуысы операциясы үшін жасалған кеуде эпидуралының жыныс мүшелері мен кіші кезең мүшелеріне ешқандай әсері болмауы мүмкін.

Біріктірілген омыртқалық-эпидуральдық әдістер

Кейбір процедураларда спиналдық анестезияның жылдам басталуы және операциядан кейінгі эпидуралды анальгетикалық әсерлері қажет болғанда, екі техниканы бірге қолдануға болады. Бұл біріктірілген спиналдық және эпидуралдық анестезия (БСЭА) деп аталады. Спиналдық анестезияны бір орында, ал эпидуралды оған жақын орында жасауға болады. Балама ретінде, Тьюхи инесімен эпидуралдық кеңістік анықталғаннан кейін, спиналдық ине Тьюхи инесі арқылы субарахноидтық кеңістікке енгізілуі мүмкін.

Қайтару

Эпидуралды анальгезия көбінесе жақсы қабылданады, енгізілуі аяқталғаннан және эпидурал алынғаннан кейін қалпына келу уақыты тез болады. Эпидурал катетері әдетте дәрі-дәрмектерді ауызбен қабылдау қауіпсіз болған кезде алынып тасталады, бірақ катетерлер тері хлоргексидин ерітіндісімен өңделген жағдайда, бактериялық инфекция қаупі төмен болса, бірнеше күн бойы қауіпсіз түрде орналасуы мүмкін. Тері астынан өткізілген эпидурал катетерлерін инфекция немесе басқа да асқынулар қаупі аз болғандықтан, ұзақ мерзімге қауіпсіз қалдыруға болады. Эпидуралды жолмен енгізілген дәрінің әсері, анальгезия үшін қолданылған жағдайда ұю сезімі сияқты, эпидурал тоқтатылғаннан кейін бірнеше сағат ішінде жоғалады, ал 24 сағат ішінде қалыпты функция толыққандай қалпына келеді. Эпидуралды анальгезияны босану кезінде қолдану болашақ босануларда кесарево қимылы жасау қажеттігіне әсер етпейді. Босану кезіндегі эпидуралды анальгезия ана мен баланың денсаулығына ұзақ мерзімді жағымсыз әсер етпейді. Асқазан-ішек хирургиясында эпидуралды анальгезиядан кейін асқазан-ішек функциясының қалыпқа келу уақыты, тамырға енгізілген анальгезиядан кейінгі қалпына келу уақытынан айтарлықтай ерекшеленбейді. Жүрек хирургиясы кезінде эпидуралды анальгезия қолдану операциядан кейін пациентке вентиляторлық қолдау қажеттігін қысқартуы мүмкін, бірақ ол жалпы операциядан кейінгі ауруханада жату мерзімін қысқарта ма, жоқ па, әлі белгісіз.

Тарих

Эпидуралды инъекция туралы алғашқы жазба 1885 жылға дейін барады, осы жылы Нью-Джерси штатының Мористаун қаласындағы Акорн Холлдағы американдық невролог Джеймс Корнинг осы техниканы нейраксиалдық блокада жасау үшін қолданған. Корнинг қасақана емес түрде 111 мг кокаинді дені сау ер адамның эпидуралды кеңістігіне енгізген, бірақ ол кезде оны субарахноидтық кеңістікке салғанын ойлаған. Осыдан кейін, 1901 жылы Фернан Кателин сакральдық және кокцигеальдық ең төменгі нервтерді эпидуральды кеңістік арқылы сакральдық ашық арқылы жергілікті анестетик енгізу арқылы қасақана түрде тоқтату туралы алғашқы хабарлама жасады, бұл әдісті кейін итальяндық хирург Ахилл Марио Дольоти кеңінен танымал етті. Кейін, 1931 жылы Евгений Абурел бала туған кездегі ауырсынды жеңілдету үшін үздіксіз эпидуралды катетерді қолдануды сипаттады. 1941 жылы Роберт Хингсон мен Уолдо Эдвардс тұмсықтық анестезияны иіндік инемен қолдануды тіркеді, одан кейін 1942 жылы босану кезіндегі әйелге үздіксіз тұмсықтық анестезия үшін иілгіш катетерді қолдануды сипаттады. 1947 жылы Мануэль Курбело белдік эпидуралды катетерді орналастыруды сипаттады, ал 1979 жылы Бехар есірткіні енгізу үшін эпидуралды алғаш рет қолданғанын хабарлады.

Қоғам және мәдениет

Кейбір адамдар бұрынғы байқау зерттеулеріне сүйене отырып, босану кезінде эпидуралды анальгезия қолданған әйелдерге кесарево қимасы қажет болу мүмкіндігіне қатысты алаңдаушылық білдіреді. Алайда, дәлелдер көрсеткендей, босану кезінде эпидуралды анальгезияны қолдану кесарево қимасының қажеттілігіне статистикалық тұрғыдан айтарлықтай әсер етпейді. 2018 жылғы Кокрейн шолуы эпидуралды анальгезия қолданылғанда кесарево қимасының көрсеткішінің жоғарыламағанын көрсетті. 1998 жылы АҚШ-та бала туған әйелдердің жартысынан астамы эпидуралды анальгезия қолданған, ал 2008 жылы бұл көрсеткіш 61%-ға дейін өсті. Ұлыбританияда 1980 жылдан бері барлық әйелдерге босану кезінде Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі арқылы эпидуралды анальгезия ұсынылып келеді. 1998 жылға қарай Ұлыбританиядағы босанулардың шамамен 25%-ы эпидуралды анальгезия арқылы жүзеге асырылды. Жапонияда көптеген босанулар эпидуралды анальгезия ұсынылмайтын біріншілік немесе екіншілік ауруханаларда өтеді. Кейбір дамыған елдерде босанулардың 70%-дан астамы эпидуралды анальгезиямен байланысты. Басқа зерттеулер көрсеткендей, аз ұлт өкілдері мен иммигранттар босану кезінде эпидуралды анальгезия алу мүмкіндігі төмен. Тіпті Канада сияқты барлық азаматтарға медициналық көмек көрсету жүйесі бар елдерде де нәсіл, қаржылық жағдай және білім деңгейі сияқты әлеуметтік-экономикалық факторлар әйелдердің эпидуралды анальгезия алу деңгейіне әсер етеді. 2014 жылы өткізілген сауалнама көрсеткендей, Нигериядағы жүктілікке дейінгі емханадағы жүкті әйелдердің жартысынан астамы (79,5%) эпидуралды анальгезияның не екенін немесе оның мақсатын білмейді, ал олардың 76,5%-ы оларға түсіндіргеннен кейін эпидуралды анальгезия қолдануға келіседі.