Кіріспе

Чех дәрігері, зерттеуші, картограф (1847–1902)
чех зерттеушісі

Эмиль Холуб (7 қазан 1847 – 21 ақпан 1902) – Африкадағы чех дәрігері, зерттеуші, картограф және этнограф.

Ерте өмір

Холуб Шығыс Богемиядағы Холице қаласында (сол кезде Австрия империясының құрамында, қазіргі Чехия Республикасы) қалалық дәрігердің отбасында дүниеге келді. Жатецте (Сааз) неміс тіліндегі гимназияны бітіргеннен кейін Прага университетіне қабылданды, онда медицина докторы мамандығын алды (1872).

Африкадағы экспедициялар

Дэвид Ливингстонның күнделіктерінен шабыттанған Холуб бітіргеннен кейін көп ұзамай Оңтүстік Африканың Кейптаун қаласына сапар шекті, ал кейін Кимберли маңындағы Дутойтспанға қоныстанып, медициналық тәжірибесін бастады. Сегіз айдан соң Холуб жергілікті аңшылар тобымен бірге екі айлық тәжірибелік экспедицияға, немесе «ғылыми сафариге» шықты, онда ол табиғат тарихынан үлкен коллекция жинауға кірісті. 1873 жылы Холуб екінші ғылыми сафариге аттанды, бұл жолы этнографиялық материалдарды жинауға баса назар аударды. 1875 жылғы үшінші экспедициясында ол Замбези өзеніне дейін жетіп, Виктория сарқырамасының айналасындағы аймақтың ең толық картасын жасады. Холуб Виктория сарқырамасы туралы алғашқы кітабын да жазып, 1879 жылы Грэмстаун қаласында ағылшын тілінде жариялады. Прагаға бірнеше жыл қайтқаннан кейін Холуб Африкаға батыл экспедиция ұйымдастыруды жоспарлады. 1883 жылы Холуб жаңа әйелі Розамен (1865–1958) және алты еуропалық жетекшімен бірге бұрын ешкім жасаған емес нәрсені жасауға кірісті: Кейптауннан Мысырға дейін Африканың барлық ұзындығын зерттеу. Алайда, экспедиция аурулармен және Ила тайпасының қарсылығымен қиындыққа тап болды, нәтижесінде Холубтың тобы 1886 жылы кері қайтуға мәжбүр болды. Холуб 1891 жылы Венада және 1892 жылы Прагада екі көрме ұйымдастырды, оларға көп адам келді, бірақ олар қаржылық шығынға әкелді. Коллекциясын сақтау үшін тұрақты орын таба алмағандықтан, ол оның бір бөлігін біртіндеп мұражайларға, ғылыми институттарға және мектептерге сатты немесе сыйлады. Кейін Холуб бірқатар құжаттар жариялады, ғылыми еңбектерге және журналдарға материалдар қосты, сондай-ақ лекциялар оқыды. Оның ерте қайтысы 1902 жылдың 21 ақпанында Венада безгек және Африкада жұқтырған басқа аурулардың салдарынан болды.

Холубтың мұрасын еске алу

1884 жылы Дэниел Оливер Хукердің «Icones Plantarum» (Хукердің иконасы) кітабында жариялап, сипаттады: Pedaliaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктердің монотиптік туысы – Holubia saccata. Ол Холубтың құрметіне аталған. 1949 жылы Холубтың туған қаласы Холичеде Жиндрих Сукуп салған ескерткіш ашылды. 1952 жылы Холубтың экспедициялары туралы «Ұлы саяхат» (Velké dobrodružství) атты чех фильмі түсірілді. 1970 жылы Холице қаласы басты почта ғимаратының жанында Эмил Холубқа арналған мұражай ашылды, сондай-ақ жақын жерде ескерткіш орнатылды. 1999 жылдан бері қаладағы гимназия зерттеушінің есімін алып жүр. 2002 жылдың 20 ақпанында Чехия Ұлттық банкі доктор Эмиль Холубтың қайтыс болуының 100 жылдығына арналған 200 чех кронынан күміс монета шығарды. 2002-2006 жылдар аралығында Чехия Республикасының Хараредегі елшілігі Эмиль Холубты еске алуға бірнеше шара ұйымдастырды. 2005 жылғы сауалнамада ол 100 ең ұлы чехтің 90-орынына ие болды. 2005 жылдың қыркүйегінде, Холубтың Виктория сарқылына алғашқы сапарының 130 жылдығында, зимбабвелік мүсінші Ласт Махвахва салған Холубтың бюстін Чехия Республикасының елшісі Ярослав Олша және Австрия Республикасының елшісі Майкл Бруннер Виктория сарқылына жақын Лвингстондағы Замбия Ұлттық мұражайының алдында ашты.

Шығармалары

(Жаңа басылым, 1975, Йоханнесбург: Африка кітап қоғамы.)

Неміс тілінде

Габриэль Риз: Африканы зерттеуші Эмиль Холубтың өмірі мен еңбегі. 1847–1902 жылдар. Дипломдық жұмыс. Вена университеті, Вена 1985.

Ағылшын тілінде

Жоғарғы Замбезиге. Чех саяхатшысы Эмиль Холубтың XIX ғасырдағы жазбалары (ред. Роб С. Бюретт және Ярослав Олша, кіші. Прага: Новая волна 2020)
Қараңғы істер. XIX ғасырдағы чех саяхатшысы Эмиль Холубтың аң аулау естеліктері (ред. Роб С. Бюретт. Гверу: Мамбо Пресс 2006)
1870 және 1880 жылдардағы Оңтүстік Африка мәдениеті мен қоғамы – доктор Эмиль Холубтың көзқарастары мен ойлары (Жозеф Кандерт. Прага: Напрстек мұражайы 1998)
Эмиль Холубтың Замбезидің солтүстігіне жасаған саяхаттары (ред. Ладислав Холи. Манчестер: Манчестер университетінің баспасы 1975)
Виктория сарқырамасы. Эмиль Холубтың күнделігінен алынған бірнеше бет, М. Д., Оңтүстік Африканың ішкі аймақтарына жасаған үшінші сапарында жазылған (Грейхэмстаун: баспагер көрсетілмеген, Ярослав Олша, кішінің алды сөзімен қайта басылған. Булавайо: Books of Zimbabwe 2004)

Чех тілінде

(Сондай-ақ румын тіліндегі басылымда (1963) La nord de Zambezi. Бухарест: Editura Tineretului.)