Кіріспе

Евника, сондай-ақ, еврей грек тілі, романиот, романиот және евантика деп те аталады, бұл грек диалектісі, бұрын романиоттар мен Константинополь қараиттары қолданған (олардың жағдайында тіл караитика немесе караео грек деп аталған). Романиоттар – грек яхудилерінің тобы, олардың Левант аймағындағы болуы Византия кезеңінен бері куәландырылған. Оның тілдік тамыры негізінен аймақтағы эллиндік яхудилер қолданған еврей койнесінен басталады және иврит және арамей тілдерінен алынған элементтерді қамтиды. Бұл тіл христиан халқының грек диалектілерімен өзара түсіністік болған. Романиоттар грек және евника тілдеріндегі мәтіндерді жазу үшін еврей әліпбиін пайдаланған. Яхуди грек тілі тарихында әртүрлі кезеңдерге, географиялық және әлеуметтік-мәдени жағдайларға байланысты әртүрлі сөйлеу варианттары болған. Каир Генизасында ең көне қазіргі грек мәтіні табылды, ол шындығында Екклесиаст кітабының (Кохелет) еврей аудармасы болып табылады.

Атаудың шығу тегі

Евника термині гректер мен олар қоныстанған жерлерді білдіретін Библиядағы יון сөзінен жасалған жасанды сөз. Бұл термин грек сөзі Ἰωνία (ағылшын тілінде Иония) осы кездегі ең шығыс гректерінен бастап барлық гректерге дейін кеңейтілген. Қазіргі израильдік еврей тілінде Грекия сөзі ; ал сол сөз еврей тілінде қазіргі грек тілін білдіру үшін қолданылады.

Географиялық таралуы

АҚШ, Израиль, Грекия және Түркиядағы романиялық яһудилердің шағын тобы еврей грек тілін біраз деңгейде біледі. Бұл тіл өте қауіпті жағдайда және толығымен жойылуы мүмкін. Тілді сақтауға, дамытуға немесе қайта жаңғыртуға бағытталған ешқандай бағдарлама жоқ, бірақ 2022 жылдың сәуір айынан бастап Оксфорд сирек еврей тілдері мектебі бастауыш деңгейдегі курс ұсына бастады. 1987 жылы Израильде 35 тілдес қалған, олардың көп бөлігі Иерусалимде тұрған. Бұл топтың құрып кеткен болуы мүмкін. 2019 жылы Грекияның Иоаннина қаласындағы бірнеше қарт яһудилер әлі де осы тілде сөйлейді. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, Иранда да шағын тілдес тобы бар.

Тарихи негіздер

Грекия, Константинополь, Кіші Азия, Оңтүстік Италия, Балқан және Шығыс Еуропада бастапқыда грек тілінде сөйлейтін еврей қауымы болды. Бұл аймақтарға Иберия түбегінен, Солтүстік Италиядан және Батыс Еуропадан еврей босқындары келгеннен кейін, грекше сөйлейтін еврей қауымдары жаңа келгендердің тобына бірігіп, жаңа отандарының барлық аймақтарында көпшілікті құрамай бастады. XV ғасырдың аяғында Грекияға итальян және испан тілінде сөйлейтін адамдардың көшіп келуі грек еврейлерінің мәдениеті мен тілінде өзгерістер енгізді. Көптеген жергілікті тұрғындар еврей-испан тілі мен әдет-ғұрыптарын қабылдады, бірақ Эпир, Фессалия, Иония аралдары, Крит, Константинополь және Кіші Азиядағы кейбір қауымдар ескі, «романиот минах» және еврей-грек тілін сақтап қалды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Солтүстік Грекияда он мың адам осы тілде сөйлеген, бірақ Холокост кезінде тілге көп нұқсан келді, тек 149 адам тірі қалды. Тілдерде ладинодан алынған аудармалар да бар. Еврейлер қазіргі грек тарихында маңызды орынға ие. Олар аттицизмге ұшырамады және еврей әріптерімен жазылған қолданыстағы әдеттегі тілді қолданды. Романиоттар – Шығыс Рим империясында, оның Батыс бөлігінен бөлінуі алдында қоныстанған еврейлер. Олар Адрианның оларға және олардың дініне қарсы бұйрығынан кейін Левантты тастап кетуден бұрын тілдік жағынан ассимиляцияланды. Осының салдарынан олар грек тілінде сөйледі, бұл Византия дәуірінің басында халықтың басым көпшілігінің тілі болды, содан кейін грек элитасының тілі болды, Осман империясы құлағанға дейін. Солтүстік Грекия мен Криттегі кейбір қауымдар өздерінің ерекше романоттық дәстүрлерін сақтап келді, себебі бұл қауымдар географиялық тұрғыдан сефардтардан бөлек болды немесе әртүрлі синагогаларға ие болды, сондай-ақ олардың діни рәсімдері өте ерекше болды. XIX ғасырдың соңында Грекиядағы романот қауымы Иоаннина мен Артаның романоттық діни мұрасын сақтау үшін Салоникадағы еврей баспаханаларында әртүрлі діни мәтіндерді басып шығарды. Еван тілінде интернетте мысалдар бар, бірақ аударма немесе орфографиялық тексеру жоқ, үлкен, қалыптасқан тілдерден айырмашылығы.

Үлгі мәтіні

Құдайдың сөзі Амиттай ұлы Жүніске келіп, былай деді: «Тура, Ниневиге, сол зор қалаға барып, оған қарсы айқайла, өйткені олардың зұлымдығы Маған жетті».