Кіріспе
Айдың жылу аймағының кратерлері (маори тілінде Карапити) – Жаңа Зеландияның Таупо қаласының солтүстігінде орналасқан, геотермальдық белсенділігі бар аймақ. Ол Жаңа Зеландиядағы ең ірі геотермальдық алап – Уайракейдің бір бөлігі болып табылады, оның жер бетінің ауданы шамамен 25 км² және Таупо вулкандық аймағында жатыр. Аймақтың аты көптеген гидротермальдық жарылыс кратерлерінен шыққан, олардың бір бөлігі шөлейт және жарқын түстерге ие. Көптеген бу шығару тесіктерімен бірге, үнемі өзгеріп, құлап, жаңадан құрылатын бұл аймаққа шұғыл және құнарсыз көрініс береді, ал күкірт иісі бүкіл аймаққа "әлемнен тыс" атмосфера сыйлайды. Кратерлер – аймақтың салыстырмалы түрде жақында пайда болған ерекшелігі және адамның бұл аймақтағы қызметінің нәтижесінде пайда болды. Бұл жер мемлекеттік меншік, оны Табиғатты қорғау департаменті басқарады, сондай-ақ "Айдың кратерлері" қоры көмектеседі – бұл ерікті ұйым келушілерге ақпараттық қолдау көрсетеді және көлік құралдарының қарапайым қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.
Тарих
1859 жылы австриялық геолог Фердинанд фон Хохстеттер бұл аймақты кезіп, 20 км қашықтықтағы Қарапити бұрғылау тесігінен (фумарола) будың зор бағанасы көтерілгенін хабарлады. Бу шығару орындары мен бұлақтар аңғардың түбін жапқандықтан, жақындасу қиын болды, ал жері үлкен қашықтыққа дейін жылы, жұмсақ, темірмен боялған сазды топырақтан тұрды. 20 ғасырдың басында бұл бұрғылау тесігі туристерді қызықтыратын орынға айналды, бірақ ол жақын жердегі Уайракей гейзерлер аңғарымен салыстырғанда кем мәнді болды. 1927 жылғы «Сапар әсері» атты жазбаны оқуға кеңес береміз, онда Қарапити бұрғылау тесігі «Солтүстік аралдың қауіпсіздік клапаны» деп аталады: «Кешкі астың (сағат 18:00-де берілді) соңында біз машинаға отырып, Қарапетиге (Солтүстік аралдың қауіпсіздік клапаны) және Уайкатодан жоғарырақ орналасқан «Хука» шаршымасына бет алдық. Қарапети бұрғылау тесігінен шығатын будың қысымы 180 фунтқа тең, ал апертурасы екі футқа бір фут көлемде. Жолсерік керосинмен шашырылған қапты жақты, сонда келушілер қараңғыда будың шығуын көре алды. Қап ішінара жанып болғаннан кейін, ол оны таяқпен көтеріп, жанып жатқан бөліктерін бұрғылау тесігіне лақтырды. Олар бірден будың ағынымен көтеріліп, өте әдемі фейерверк эффектін жасады, жанған ұшқындар құрғақ немесе қызған бу екенін көрсетті. Маори дәстүріне сәйкес, бұл бұрғылау тесігі соңғы 200 жылдан бері үздіксіз жұмыс істеп келеді және Жаңа Зеландияның ерте заманында маорилер осы бу бағанасын алты шақырым қашықтықтағы Таупо көлінен қайықтарын бағыттау үшін маяқ ретінде пайдаланған. 1940 жылғы Жаңа Зеландия теміржолының ақпараттық парақшасында «Қарапити тозағы» деп сөз болды. Бұл құбылыс көбінесе түнде тамашаланды. Бұрғылау тесігіне жанып тұрған қаптың бөлігі тигізілді. Содан кейін түтінге толы ағын, сары ұшқындармен жарқырап, айналып тұратын инверттік конусқа айналды. 1950 жылы бұл аймақ көбінесе жылы саздан, аз мөлшерде ыстық жерлер мен лайлы ойпаздардан тұратындығы сипатталды. «Қарапити бұрғылау тесігі әлі де әсерлі болды, бірақ Хохстеттер көргенге қарағанда әлдеқайда нашар болды». Қарапити бұрғылау тесігінен бөлінетін жылу да осыған ұқсас үлгіні көрсетті. 1950 жылы ол 12 МВт құрады. 1960 жылдардың ортасында шамамен 38 МВт-қа дейін өсті. Содан кейін 1978 жылы шамамен 7 МВт-қа дейін төмендеді. 1987 жылы бұрғылау тесігі толығымен тоқтады.
”After dinner (which was served at 6 p. m.) we took our seats in the car which went to Karapeeti (the safety valve of the North Island) and the “Huka” falls, a little higher up the Waikato. Karapeeti blow hole is an escaping volume of superheated steam with a pressure of 180 lbs. to the square inch coming through an aperture two feet by one foot. The guide lit a sack sprinkled with kerosene so that the visitors could see the escaping steam in the darkness and after the sack had partly burnt away he picked it up on a stick and shook the burning pieces down into the blow hole. These were immediately carried up in the jet of steam and presented a very weird fireworks effect, the sparks remaining alight, proving that it was super heated or dry steam. This blow hole, according to Maori tradition, has been constant for the last 200 years and the Maoris of the early days of New Zealand used this column of steam as a beacon to guide them with their canoes across Lake Taupo which is six miles distant.”
An information leaflet of New Zealand Railways of 1940 speaks about the “Inferno of Karapiti”. The phenomenon was usually viewed at night. A piece of smouldering sacking was applied to the blowhole. Then the “jet, filled with smoke and burning shreds becomes a whirling inverted cone flashing with thousands of yellow sparks in a brilliant pyrotechnic display”. In 1950 the area was described as being mostly warm clay with small patches of hot ground and mudpools. “The Karapiti Blowhole was still impressive, though apparently much less intense than when Hochstetter saw it”. Heat output from the Karapiti Blowhole followed a similar pattern. In the 1950 it was 12 MW. It increased to a maximum of about 38 MW during the mid 1960s. Then it dropped to about 7 MW in 1978. The blowhole finally ceased altogether in 1987.
Ай кратерлерінің ерекшеліктері
Ай кратерлері – булы өңір, оның жылытылған жерінің жалпы ауданы шамамен 500 м² құрайды. Оның орташа биіктігі 435 метрді шамалайды. Әрине, онда кратерлер ғана емес, сонымен қатар фумарольдер ("жарықтар") және лайлы көл де бар. Ай кратерлері аймағындағы өсімдік жамылғысы өте сирек кездеседі.
Кратерлер
Ай кратерлерінің бәрі гидротермиялық атқыштардың нәтижесінде пайда болған. Жер астындағы будың қысымы, үстіндегі топырақтың салмағынан туындаған қысымнан артық болады. Осының салдарынан жарылыс орын алады. Қайнап тұрған су, бу, ыстық лай және пемза қоспасы ауаға лақтырылады. Материал 100 метрге дейін шашырап, 20 метрге дейін тереңдігі бар шұңқырлар немесе кратерлерді қалдырады. Гидротермиялық атқыштар шамамен жылына бір рет болады.
Фумарольдер
Жер бетінде геотермальдық бу және газдар шығатын ашық жерлер фумарольдер деп аталады. Олардың диаметрі бір сантиметрден жарты метрге дейін өзгереді. Ай кратерлерінде байқалған ең қуатты фумароль 1967 жылдың желтоқсан айында тіркелді. Оның жылу шығыны 116 МВт-қа тең болды.
Саздық
Қазіргі уақытта кратерлердің тек біреуінде ғана лайлы су бар. Мұнда газдар (көбінесе H2S) сумен реакцияласып, күкірт қышқылын түзетін болады. Бұл қышқыл тастармен әрекеттесіп, оларды сазға айналдырады. Су болғанда, сұр түсті лайлы сулар пайда болады, олар бу мен газ шығарып, көпіршіктеп, шуылдап тұрады.
Өсімдіктер
Ай кратерлерінің жерінің көп бөлігі жылы немесе ыстық. Бұл, әрине, өсімдік жамылғысына әсер етеді. Тек бірнеше ғана түр тірі қалады. Олардың бірі - жатқан қаңқа (Kunzea ericoides var. microflora). Басқа түрлерге әдетте тропиктік немесе жылы, қыраусыз климатта өсетін папоротниктер мен мүктер кіреді.
Ай кратерлеріне келушілер
Ай кратерлері жыл бойы саяхатшыларға ашық. Бұл аймаққа Таупо қаласынан көлікпен оңай жетіп болуға болады, ол Карапити жолының соңында, Тауподан солтүстікке қарай 4 шақырым жерде орналасқан. Кіреберісте тұрақ және ақпараттық стенд бар. Кіру үшін ақы төленеді. Саяхатшылар барлық жас және дене күшіне ие адамдарға қолайлы, тіпті коляскамен жүруге болатын негізгі маршруттан өте алады. Бұл айналымды жолды жүріп өтуге 45 минут уақыт кетеді. Тағы 20 минутқа созылатын тік көтеріліспен көрініс алаңына жетесіз. Бу шығаратын жерлерден шығатын кейбір зиянды газдар мен жер температурасының қауіпті деңгейге жететініне байланысты, оларды айналып өту үшін жолдар мен ағаштан жасалған жолдар белгілі бір уақыт аралығымен жаңадан салынады.
Айдағы кратерлер қоры
1991 жылы біршама оқшауланған автотұрақтағы үнемі көліктерге заңбұзушылықтар жергілікті заңгер Джереми Нэшті пассивті қауіпсіздікті сақтау үшін еріктілер іздеуге мәжбүр етті. Сол жылы кіреберіс жанына алғашқы киоск салынды. 2000 жылы үлкен киоск ашылды. 2000 жылы Траст атақты Хука сарқырамасында ұқсас киоск пен көліктерге пассивті қауіпсіздік қамтамасыз етуді ұйымдастырды.