Кіріспе
Есік ашу механизмі
Авариялық табанша (паникалық шығу құрылғысы, паникалық табанша немесе итеру табаншасы деп те аталады) – есікті табаншаны итеру арқылы ашуға мүмкіндік беретін есік ашу механизмінің бір түрі. Бастапқыда төтенше жағдайда адамдардың қалың жұрттан қысылуын болдырмау мақсатында ойластырылған, қазір көптеген коммерциялық ғимараттарда есікті ашудың негізгі механизмі ретінде қолданылады. Бұл құрылғы шығу бағытында ашылатын есікке көлденең орнатылған, серіппелі металл табаншадан тұрады. Табаншаны басу арқылы есік құлпынан босатылып, адамдардың ғимараттан жылдам шығуына мүмкіндік береді. Қазіргі өрт қауіпсіздігі стандарттары коммерциялық және басқа да объектілердегі есіктерге авариялық табанша орнатуды талап етеді, себебі басқа есік ашу механизмдері эвакуациялауды баяулатуы мүмкін. Олар кейде тек төтенше жағдайларда пайдалану үшін арналған және дабылмен жабдықталуы мүмкін. Дегенмен, көптеген ғимараттарда авариялық табанша есікті қалыпты жағдайда ашудың да негізгі механизмі болып табылады. Олар тіпті егер талап етілмесе де қолданылуы мүмкін, өйткені олар тұтқаға қарағанда пайдаланушылар үшін жылдам әрі ыңғайлы.
Тарих
1883 жылы Англияның Сандерленд қаласында Виктория залындағы апаттан 183 бала баспалдақ алабындағы есіктің құлыпталып қалғандығынан қаза тапты. Бұл жағдай ғимараттардың қауіпсіздігі үшін ең төменгі стандарттарды енгізу бойынша заңдық шараларға әкеліп, бірте-бірте ойын-сауық орындарында сыртқа қарай ашылатын ең аз есік саны мен іштен ашылатын құлыптардың болуын міндеттеді. Сандерлендтегі апаттың ықпалымен Роберт Александр Бриггс (1868–1963) 1892 жылдың 13 тамызында Ұлыбританияда патент алған паникалық құлыпты ойлап тапты. Дегенмен, бұл шаралар әлемдік деңгейде қолданылған жоқ. Мысалы, АҚШ-та 1903 жылдың желтоқсанында Чикагодағы Ирокез театрындағы өртте 602 адам қаза тапты, себебі есік құлыптары қашқындарға ашу қиын болды. Бес жыл өткен соң Огайо штатындағы Коллинвуд мектебінде болған өртте 174 адам мерт болды, бұл АҚШ-та ғимараттардың өрт қауіпсіздігін арттыру үшін жалпы халықтың наразылығына себеп болды. 1929 жылдың 31 желтоқсанында, паникалық құлыпқа патент берілгеннен кейін 37 жыл өткен соң, Шотландияның Ренфрушир округіндегі Пейсли қаласындағы Глен кинотеатрындағы апатта Хогманай кешінде көрсетілім кезінде 71 бала қаза тапты, себебі тұтанғыш целлюлозалық нитрат пленкалық канистр паника тудырды. Кинотеатрынан қашуға тырысқан балалар кілтпен жабылып қойылған есіктердің алдында қысылып қалды. Полиция офицері кілтті бұзғаннан кейін де, ішке қарай ашылатын есіктер арттағы адамдардың көптігімен жабылып тұрды.
Пайдаланудың негіздемесі
20 ғасырдың соңына қарай көптеген елдерде барлық қоғамдық ғимараттарда өрт және төтенше жағдайлардан шығулардың ең кем саны талап етілетін құрылыс нормалары (немесе ережелері) болды. Мұндай есіктерге итергіш балкалар орнатылады, себебі олар адамдардың қалың тоғысуы кезінде өмірді сақтап қалатыны дәлелденген. Өрт немесе жарылыс салдарынан ғимараттарды жапсарып эвакуациялау кезінде үрей күйі жиі туындайды. Төтенше жағдайларда шығулар қажет болған жағдайда, итергіш балкалар қауіпсіздік есіктерінен жылдамдықты төмендетпестен өтуге тиімді мүмкіндік береді. Итергіш балканың жылдам әрекет ететін механизмі, ағылып жатқан көпшіліктің шығуларда кенеттен тығырылып қалу қаупін азайтады. Тарихта көптеген мысалдары бар, мұндай адамдардың қалың тоғысуы құлауға, қысылуға және басқа да жарақаттарға әкелуі мүмкін, себебі көпшіліктің артқы қатарындағы адамдар алдыңғы қатардағылардың есік тапқанын білмейді. Итергіш балкалар әдетте, белгілі бір типтегі немесе белгілі бір санды жолаушыларға арналған төтенше жағдайлардан шығу есіктерінде кездеседі. Көбінесе жиналыс залдарынан шығуға арналған есіктер, көптеген жолаушыларға қызмет ететін есіктер немесе қауіпті аймақтарға қызмет ететін есіктер осындай орындарға жатады. Халықаралық құрылыс кодексіне немесе жергілікті түрде бекітілген өзгертулерге бағынған ғимараттар үшін, олар белгілі бір денсаулық сақтау, білім беру немесе жиналыс орындарында міндетті болып табылады, әдетте бұл талап берілген есіктен шығатын жолаушылар санына байланысты қойылады.
Қалқаны ашу және тұйықтау
Кейбір жағдайларда, мысалы, дүкен кіреберістерінде, паникалық саптар жұмыс сағаттарында бекітілуі мүмкін. Бекіту – паникалық саптардың кең таралған мүмкіндігі, онда сап кілт арқылы кері тартылады, есікті құлыптаусыз айналуға мүмкіндік береді. Бұл клиенттерге есікті ашу үшін сапқа ғана емес, есіктің кез келген бөлігіне күш түсіруге мүмкіндік береді. Бекіту, есікті екі жақтан ашуға рұқсат беретін қарапайым құлыптан ажыратылады, бірақ құлыптарды босату үшін әрекет ету қажет. Дегенмен, егер сыртқы жағында бұранда немесе тұтқа орнына жылмайтын манекен тұтқасы болса, паникалық сапты бекітпестен ашу мүмкін емес. Бекіту саптың қызмет ету мерзімін ұзартуға көмектеседі. Кейбір саптарды электрондық түрде құлыптан босатуға/бекітуге болады, ал кейбірлері цилиндрлік құлыпты, алтыбұрышты кілтті пайдаланады немесе кілт функциясы жоқ. Желдің күшті соққыларына ұшырайтын аймақтарда есіктің кенеттен ашылып кетуіне жол бермеу үшін бекітуден аулақ болу керек.
Электрлік соққы
Дәстүрлі соққыға қарсы таяқшадан өзгешелігі, бұл типте көлденең сенсор және жылжымалы бөліктер жоқ. Сенсорға бассаңыз, электромагниттік құлып ашылады. Ол есіктің алдында тұрған кез келген адамға құлыпты ашатын қозғалыс сенсорымен бірге қолданылуы мүмкін. Осы типтегі құлыпты ашу, қуат жоғалған жағдайда да жұмыс істеуі керек, ал кейбір елдерде өрт сигнализациясы болғанда есік автоматты түрде ашылуы тиіс. Ұзақ мерзімді қуат үзілісінде олар жұмыс істемейтіндіктен, көбінесе вестибюль мен ғимараттың қауіпті бөлігі арасындағы екінші есіктерде қолданылады.
Автоматты есіктерде
Кейбір юрисдикцияларда негізгі эвакуация жолында автоматты есіктер қолданылған жағдайда, мұндай есіктер құлату тіректерімен жабдықталады. Егер автоматты есік жұмыс істемесе, ол жылғатын емес, сыртқа қарай ашылатын есікке айналады. Құлату тіректері – автоматты есіктермен қолданылатын көптеген авариялық ашылу механизмдерінің бірі. Бос орынға байланысты, автоматты есіктердің қасында авариялық шығу есігін орнату жиі кездеседі. Айналмалы есіктері бар ірі ғимараттарда, көлемді адамдарды тез шығару үшін қосалқы құлату тірегі бар шығу орнатылуы міндетті, себебі айналмалы есіктер көпшілік үшін тым баяу болады.
Америка Құрама Штаттары
Фон Дуприн жасаған алғашқы паникалық штанга 1908 жылы көптеген модельдер мен конфигурацияларда қолжетімді болды. АҚШ-та ғимараттан шығу талаптары көбінесе Халықаралық құрылыс кодексі және NFPA өмір қауіпсіздігі кодексі сияқты үлгілік кодекстермен реттеледі. Ережелерді қабылдау орналасқан жерге байланысты өзгереді және қала, округ немесе штат деңгейінде жүзеге асуы мүмкін. Үлгілік кодекстер әдетте жергілікті түрде қабылданған толықтырулармен күштіріледі. Сонымен қатар, жергілікті өрттен қорғау инспекторы сияқты құзыретті орган объектіге қосымша талаптар қоюы мүмкін. Шығу құрылғыларын міндетті ету кезінде ескерілетін факторларға төтенше жағдай кезінде эвакуациялануға тиіс адамдардың саны, басқа жақын жердегі эвакуациялық шығулардың болуы және кез келген қауіпті жабдықтар немесе химиялық заттарға жақындық кіреді.
Еуропа мен Солтүстік Америка арасындағы айырмашылықтар және жаңа үрдістер
Еуропадағы паникалық штангалардың көпшілігі EN 1125 стандартында А типті деп аталатын көлденең штангалар түрінде болады. Бұл Солтүстік Америка сәулет дизайнынан күрт өзгеше, себебі ол бірнеше жыл бұрын жаңа құрылыста негізінен сенсорлық штангаларды (EN 1125 B түрі) пайдалануға көшкен. Еуропада паникалық штангаларды қолдану көбінесе нормативтік талаптармен шектеледі. АҚШ және Канаданың коммерциялық ғимараттарында олар нормативтік талаптар болмаған жағдайларда да жиі қолданылады, өйткені штангаларды түймелерге немесе тұтқаларға қарағанда қолдану оңайырақ деп есептеледі. Мысалы, кәсіпорынның артқы есігінде жұмысшы, екі қолымен үлкен заттарды алып жүргенде, құлыпты ашу үшін штангаға сүйене алады. Көпшілік көбінесе автоматты есіктерді ұнатады, бірақ оларды орнату және күтіп ұстау қымбатқа түседі. Кейбір өндірушілер микробтардың өсуіне қарсы тұратын соққыға төзімді штангаларды ұсынады. Бұл қажетсіз микроорганизмдерге қарсы химиялық ортаны жасау үшін штангаларды күміс иондарымен жабуды қамтиды. Микробқа қарсы жабындар бактериялардың, саңырауқұлақтардың және плесеньдің өсуін тежеуде тиімді екені көрсетілді; бірақ SARS CoV 2 сияқты вирустарды тоқтатуда тиімді болмауы мүмкін.