Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс (немесе Кіші) Антарктиканы жабатын континенттік мұз қаптамасының бөлігі.
Segment of the continental ice sheet that covers West (or Lesser) Antarctica
Антарктиканың кішігірім бөлігі ретінде, WAIS климаттың өзгеруіне де күшті әсер етеді. 1950 жылдан бері мұз қаптамасының үстінде жылыну байқалды, бірақ одан да жоғары деңгейдегі жылыну қажет. Мұздың салмағы төмендегі тау жыныстарын изостатикалық басылу процесі арқылы төмен қарай шөгуге алып келді. Мұз қаптамасы өз салмағының күшімен деформацияланып, кедір-бұдыр тасқа баяу ағып өтеді. Мұз қыртыстары – мұздықтардың қозғалысы баяу болатын, себебі олар төсекке тоңған аймақтар, ал мұз ағындары олардың астындағы шөгінділерде сұйық су болғандықтан әлдеқайда жылдам ағады. Бұл теңіз шөгінділері болуы мүмкін, бұрын мұз қаптамасы қатып қалмас бұрын мұхит түбін жапқан, немесе мұздың тасқа үнемі соқтығысуынан пайда болған эрозия нәтижесінде құралған. Бұл шөгінділердегі су сұйық күйде қалады, себебі мұз ағындарының астындағы Жер қыртысы жұқа және геотермальдық белсенділіктен көп жылу өткізеді, сондай-ақ үйкеліс те көп жылу тудырады, әсіресе мұз ағындары мен мұз қыртыстары арасындағы жиектерде. Мұз жағалауға жеткенде, ол айрылып немесе суға қарай ағып отырады. Нәтижесінде континентке бекітілген үлкен, жүзетін мұздық пайда болады. Бұл мұздықтар олардың бар болған кезеңінде мұздың мұхитқа ағылуын тежейді.
As a smaller part of Antarctica, WAIS is also more strongly affected by climate change. There has been warming over the ice sheet since the 1950s, but this would require a higher level of warming. The weight of the ice has caused the underlying rock to sink by between in a process known as isostatic depression. Under the force of its own weight, the ice sheet deforms and flows slowly over rough bedrock. Ice ridges are the areas where ice sheet movement is slow because it is frozen to the bed, while ice streams flow much faster because there is liquid water in the sediments beneath them. Those are either the marine sediments which used to cover the ocean floor before the ice sheet froze above them, or they have been created due to erosion from the constant friction of ice against the bedrock. The water in these sediments stays liquid because the Earth's crust below the ice streams is thin and conducts a lot of heat from geothermal activity, and because the friction also generates a lot of heat, particularly at the margins between ice streams and ice ridges. When ice reaches the coast, it either calves or continues to flow outward onto the water. The result is a large, floating ice shelf affixed to the continent. These ice shelves restrain the flow of ice into the ocean for as long as they are present.
Батыс Антарктидадағы рифтік жүйе
Батыс Антарктидалық рифті жүйесі (WARS) – Жердегі маңызды белсенді континенттік рифтердің бірі. Мұз астындағы жанартаулық белсенділік анықталды және оның мұз ағындарына әсер ететіні белгілі. 2017 жылы Эдинбург университетінің геологтары мұздың бетінен екі километр тереңдікте 91 жанартауды тапты, бұл оны Жердегі ең ірі жанартау аймағына айналдырды. Росс мұздық шельфінің шығыс жиегіне жақын Сипл жағалауындағы жылдам қозғалатын мұз ағындары, рифтің ішіндегі жарылыс бойындағы грабендердегі суға қаныққан тоң топырақпен қамтамасыз етілген майлаудың әсеріне ұшырайды, бұл климаттың күшеюіне байланысты мұз қабаттарының ыдырауын жеделдетуі мүмкін.
The West Antarctic Rift System (WARS) is one of the major active continental rifts on Earth. Sub ice volcanism has been detected and is known to influence ice flows. In 2017, geologists from Edinburgh University discovered 91 volcanoes located two kilometres below the icy surface, making it the largest volcanic region on Earth. Fast moving ice streams in the Siple Coast adjacent to the east edge of the Ross Ice Shelf are influenced by the lubrication provided by water saturated till within fault bounded grabens within the rift, which would act to accelerate ice sheet disintegration at more intense levels of climate change.
Тарих
Басқа мұздықтар сияқты, Батыс Антарктика мұздықтары да тарихында маңызды өзгерістерге ұшырады. 400 000 жыл бұрын WAIS жағдайы негізінен Күннің Оңтүстік мұхиттың жылуына тигізетін әсерімен анықталды және 41 000 жылдық цикл бойынша өсіп-кемитін болды. Шамамен 80 000 жыл бұрын оның мөлшері қазіргідей болды, бірақ содан кейін айтарлықтай үлкейіп, Антарктиданың континенттік шельфтерінің жиектеріне дейін жетті. Содан кейін ол шамамен 3000 жыл бұрын, индустриялық дәуірге дейінгі жағдайына дейін қысқарды, немесе 130 000 жыл бұрынғы Эем кезеңіне дейін. 2009 жылы 1957 жылдан бері аймақтың жылынуы жылдық 0,x градусқа бағаланды. Бұл жылыну Антарктика түбегінде ең күшті. 2012 жылғы зерттеулер көрсеткендей, Батыс Антарктика мұздықтары 1958 жылдан бері жылдық 0,x градусқа жылынып, бұл 2009 жылғы бағалаудан шамамен екі есе жоғары. 2022 жылы 1959 мен 2000 жылдар аралығындағы орталық WAIS жылынуы жылдық 0,x градусқа бағаланды, бұл өзгеріс парниктік газдардың концентрациясының артуымен байланысты. [[File:Dotto 2022 PIB балқыған су. Pine Island шығанағында мұздың жоғалуынан туындаған балқыған судың ыстық нүктелерінің таралуы, бұл жерде Твейтс (TEIS – Твейтс шығыс мұздық шелегін білдіреді) және Пайн аралы мұздықтары орналасқан. 2005 және 2010 жылдар аралығында WAIS балқуы жыл сайын жаһандық теңіз деңгейіне үлес қосып, оны көтергені есептелді. 2012 жылы Батыс Антарктика мұздықтарының жалпы массасының жоғалуы жылына 118 ± 9 гигатоннаға бағаланды. Кейінгі спутниктік бақылаулар Батыс Антарктикадағы мұздың жоғалуы 1992 жылы жылына 53 ± 29 гигатоннадан 2017 жылы жылына 159 ± 26 гигатоннаға дейін өскенін көрсетті, нәтижесінде Антарктида теңіз деңгейінің көтерілуіне үлес қосылды. 2023 жылға қарай 2002 жылдан берігі жылдық орташа масса жоғалуы жылына ~150 гигатоннаға жетті, бұл теңіз деңгейінің жылдық көтерілуіне тең. Жағалау мұздықтары әдетте оларды тұрақтандыратын мұздық шельфтермен (мұздықтардың жанында жүзетін мұздың үлкен бөліктері) қамтамасыз етіледі. Алайда мұздық шельфтер тез балқиды, себебі олар үнемі жылы мұхит суымен жанасады. Мұздық шельфтер құлағаннан және мұздыққа құрылымдық қолдау көрсетуді тоқтатқаннан кейін мұздықтардың кері шегінуі күрт жеделдейді, сондай-ақ жылы су мұздыққа кедергісіз ағып түсе алады. 2005 жылы олар алғаннан 60% көп масса жоғалтқаны және жаһандық теңіз деңгейінің көтерілуіне үлес қосқаны есептелді. Thwaites мұздығының шығыс жағындағы (сол жақта) қазіргі кері шегіну жылдамдығы мен Thwaites мұздық шелегі құлағаннан кейін болжанатын кері шегіну жылдамдығының салыстыруы. Үш мұздықтың ішінде Твейтс мұздығы ең танымал, сондықтан кейбір баспасөздерде оны «Ақырет мұздығы» деп атайды, бірақ көптеген ғалымдар оны алаңдатушы және дұрыс емес деп санайды. Твейтс мұздығына алаңдаушылықтың себебі, ол кем дегенде 1990 жылдардың басынан бері айтарлықтай масса жоғалтып келеді, ал оның жергілікті теңіз түбінің топографиясы теңіз деңгейінен төмен орналасқан ең осал бөліктерімен жылдам кері шегінуге кедергі келтірмейді. Мұздық шелегі құлағаннан кейін «онжылдықтар ішінде» үлкен шығындар көріне бастайды, ал теңіз деңгейінің өсуіне оның жылдық үлесі қазіргі 4%-дан 5%-ға дейін өседі, бірақ оның толығымен жоғалуына ғасырлар қажет болады.
Like the other ice sheets, West Antarctic Ice Sheet had undergone significant changes in size during its history. Up until around 400,000 years ago, the state of WAIS was largely governed by the effects of solar variation on heat content of the Southern Ocean, and it waxed and waned in accordance with a 41,000 year long cycle. Around 80,000 years ago, its size was comparable to now, but then it grew substantially larger, until its extent reached the margins of Antarctica's continental shelves during the Last Glacial Maximum ~30,000 years ago. It then shrunk to around its preindustrial state some 3,000 years ago. or the Eemian period ~130,000 years ago. In 2009, the warming of the region since 1957 was estimated as exceeding per decade. This warming of is at its strongest in the Antarctic Peninsula. 2012 research found that the West Antarctic ice sheet had warmed by since 1958 around per decade, which was almost double the 2009 estimate. In 2022, Central WAIS warming between 1959 and 2000 was estimated at per decade, with this change conclusively attributed to increases in greenhouse gas concentrations. [[File:Dotto 2022 PIB meltwater. png|thumb|left|upright=1.2|Distribution of meltwater hotspots caused by ice losses in Pine Island Bay, the location of both Thwaites (TEIS refers to Thwaites Eastern Ice Shelf) and Pine Island Glaciers. Between 2005 and 2010, WAIS melting was thought to have added to global sea levels every year. Around 2012, the total mass loss from the West Antarctic Ice Sheet was estimated at 118 ± 9 gigatonnes per year. Subsequent satellite observations revealed that the West Antarctic ice loss increased from 53 ± 29 gigatonnes per year in 1992 to 159 ± 26 gigatonnes per year in 2017, resulting in of Antarctica sea level rise. By 2023, ~150 gigatonnes per year became the average annual rate of mass loss since 2002, equivalent to of annual sea level rise. Coastal glaciers are typically buttressed by ice shelves, which are massive blocks of floating ice next to a glacier. Yet, the ice shelves melt relatively quickly, as they are constantly in contact with the warming ocean water. Glacier retreat accelerates substantially once they collapse and stop providing structural support to the glacier, and once warm water can flow to the glacier unimpeded. Around 2005, they were thought to lose 60% more mass than what they have gained, and to contribute about per year to global sea level rise. thumb|upright=1.1|The comparison of current rates of retreat on the eastern side of Thwaites (left) and ones projected after the collapse of the Thwaites Ice Shelf. Of the three, Thwaites Glacier is the best known, to the point of being nicknamed the "Doomsday Glacier" by some in the press, although many scientists consider it alarmist and inaccurate. The reason for concern about Thwaites is because it had been experiencing substantial mass loss since at least the early 1990s, while its local seabed topography provides no obstacles to rapid retreat, with its most vulnerable parts located below the sea level. The glacier would start to see major losses "within decades" after the ice shelf's failure, and its annual contribution to sea level rise would increase from the current 4% to 5%, although it would still take centuries to disappear entirely.
ХХІ ғасырдағы мұздың болжамды жоғалуы
Тхуайтс мұздығы, оның осал тау жыныстары топографиясы көрінеді. Батыс Антарктика мұздықтарының мұздықтарын балқытатын мұхит суының жылынуына байланысты мұз жоғалтуы теңіз деңгейінің көтерілуіне ықпал етеді. Алайда, жобалауларды модельдеу қиын болатын қосымша процестер қиындатады, мысалы мұздықтың еріген суы мұхит суына қарағанда жылырақ және жаңарақ болғандықтан жергілікті ағымды айналдырады. Тағы бір күрделі процесс - гидрофракторлау. Мұздың үстіне жиналған еріген су сынықтарға айналып, оларды ашуға мәжбүрлеуі мүмкін, бұл оның тұтастығын бұзады. Климаттың өзгеруі Антарктидадағы желдің өзгеруіне әкеледі, бұл жер бетіндегі ағымның айналымына да әсер етеді, бірақ бұл процестің маңыздылығы таласқа ұшырады. WAIS теңіз мұз жартасының тұрақсыздық гипотезасы (MICI) бойынша одан да осал болуы мүмкін. Бұл мұздықтың мұздық сөресі ерігенде, ол тезірек кері шегінбейді, бірақ жартастардың биіктігі өз салмағынан тез құлайды. Бұл нақты процесс ешқашан байқалмаған және тіпті кейбір егжей-тегжейлі модельдермен жоққа шығарылған, бірақ ол теңіз деңгейінің болжамындағы белгісіздікке қосылады. Климаттың өзгеруі жөніндегі үкіметаралық топ ұзақ уақыт бойы MISI туралы шектеулі ақпаратпен күресті. 2001 жылы IPCC үшінші бағалау баяндамасында мұндай ыдырау мүмкіндігі туралы айтылып, ол гипотетикалық деп сипатталған нәрсеге қатысты ұсақ ұзақ мерзімді бағалауды ұсынды. 2007 жылы IPCC төртінші бағалау есебінде оны атап өтуді қалдырды, күмән артты, және бірқатар ғалымдар бұл шешімді тым консервативті деп сынға алды. 2013/2014 IPCC Бесінші бағалау баяндамасында (AR5) тәуекелді сипаттауға мүмкіндік берілмеді, бірақ MISI 21-ғасырдағы теңіз деңгейінің бірнеше ондаған сантиметрге дейін көтерілуі мүмкін деген орта сенімділікпен мәлімдеді. Есепте тұрақсыздық болмаған жағдайда, WAIS төменгі эмиссия сценарийі RCP2.6 бойынша теңіз деңгейінің шамамен 500 мм-ға көтерілуіне әкеп соғады деп болжанады. Жоғары эмиссия сценарийі RCP8.5 бойынша WAIS-тің кері қашуы сәл төмен болады, өйткені есептер бойынша бет бұрышы көбірек массаға ие болады. Бұл мүмкін, өйткені климаттың өзгеруінің су айналымына әсері мұздықтың бетіне көбірек қар қосып, көп ұзамай мұзға айналады, бұл жағалаулардан болған шығындардың бір бөлігін өтеуі мүмкін. 2020 жылы сарапшылар теңіз мұз жартасының тұрақсыздығы туралы 2016 жылғы зерттеуді қарастырды. Джим Хансен бастаған 2016 жылғы зерттеуде мұз қаптамасының құлдырауы теңіз деңгейінің қысқа мерзімді экспоненциалдық өсуіне әкелетін гипотеза ұсынылды, 10, 20 немесе 40 жыл екі еселеу уақыты, бұл 50, 100 немесе 200 жылда теңіз деңгейінің бірнеше метрге көтерілуіне әкеледі. Алайда, бұл ғылыми қоғамдастық арасында азшылық көзқарас болып қала береді. Салыстыру үшін, 2020 жылы 106 сарапшыны зерттеу кезінде олардың жоғары эмиссия сценарийі үшін 2100 жылы теңіз деңгейінің көтерілуінің 5% - 95% сенімділік аралығы RCP8.5 болды. Олардың жоғары деңгейлі болжамдары мұздық және мұз жарларының тұрақсыздығын да қамтыды: сарапшылар мұз жарларының тұрақсыздық зерттеулерін IPCC Бесінші бағалау баяндамасы сияқты немесе одан да ықпалды деп тапты. Нәтижесінде, IPCC-нің алтыншы бағалау есебі (AR6) 2021-2022 жылдары жарияланғанда, оның бағалауы бойынша, батыс Антарктика мұздықтарының еруі салдарынан 2100-ге қарай теңіз деңгейінің көтерілуінің орташа көрсеткіші барлық эмиссия сценарийлері бойынша ~ 0.5 м болады (себебі, жылынудың артуы су айналымын күшейтіп, мұздықтардың жоғалуын ұлғайтатын қар жинақталуын ұлғайтады), ол жоғарыда аталған белгісіздіктерге байланысты, 2100-ге дейін төменгі эмиссия сценарийі бойынша 0.2 м-ге дейін және ең жоғары эмиссия сценарийі бойынша 1 м-ге дейін әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар, 2300-жылға қарай Антарктиканың теңіз деңгейінің көтерілуіндегі рөлі 2100-жылдан бастап аз ғана артады, егер төменгі эмиссиялы RCP2.6 сценарийін ұстанып, тек орташа үлесін қосады. Ал, жоғары эмиссия сценарийі бойынша Батыс Антарктиканың еруінің ең төменгі бағасы 2 м-ден кем болмайды, ал орташа көрсеткіш 5 м-ге жетеді және ең жоғарғы көрсеткіш 10 м-ге жетеді.
thumb|left|Thwaites Glacier, with its vulnerable bedrock topography visible. As the West Antarctic Ice Sheet loses ice due to the warming ocean water melting its coastal glaciers, it inevitably contributes to sea level rise. However, projections are complicated by additional processes that are difficult to model, such as meltwater from the ice sheet itself changing local current circulation due to being warmer and fresher than the ocean water. Another complicated process is hydrofracturing, where meltwater collecting atop the ice sheet may pool into fractures and force them open, further damaging its integrity. Climate change alters winds above Antarctica, which can also affect surface current circulation, but the importance of this process has been disputed. WAIS could be even more vulnerable under the so called marine ice cliff instability hypothesis (MICI). It suggests that when a glacier's ice shelf melts, it would not just retreat faster, but rapidly collapse under own weight if the height of its cliffs was greater than This particular process has never been observed and was even ruled out by some of the more detailed modelling, but it still adds to the uncertainty in sea level projections. The Intergovernmental Panel on Climate Change has wrestled with the limited information about MISI for a long time. In 2001, IPCC Third Assessment Report mentioned the possibility of such disintegration and provided a vague long term estimate for what it then described as a hypothetical. In 2007, IPCC Fourth Assessment Report omitted any mention of it due to increased uncertainty increased, and a number of scientists crititized that decision as excessively conservative. The 2013/2014 IPCC Fifth Assessment Report (AR5) was again unable to describe the risk, but it stated with medium confidence that MISI could add up to several tens of centimeters to 21st century sea level rise. The report projected that in the absence of instability, WAIS would cause around of sea level rise under the low emission scenario RCP2.6. High emission scenario RCP8.5 would have slightly lower retreat of WAIS at , due to calculations that the surface would be gaining more mass. This is possible because effects of climate change on the water cycle would add more snow to the surface of the ice sheet, which is soon compressed into more ice, and this could offset some of the losses from the coasts. [[File:Horton2020 SLR influences. png|thumb|left|upright=0.9|In 2020, experts considered 2016 research on marine ice cliff instability A 2016 study led by Jim Hansen presented a hypothesis of vulnerable ice sheet collapse leading to near term exponential sea level rise acceleration, with a doubling time of 10, 20 or 40 years, which would then lead to multi meter sea level rise in 50, 100 or 200 years. However, it remains a minority view amongst the scientific community. For comparison, year 2020 survey of 106 experts found that their 5% 95% confidence interval of 2100 sea level rise for the high emission scenario RCP8.5 was Their high level projections also included both ice sheet and ice cliff instability: the experts found ice cliff instability research to be just as or even more influential as the IPCC Fifth Assessment report. thumb|If countries cut greenhouse gas emissions significantly (lowest trace), then sea level rise by 2100 can be limited to Consequently, when the IPCC Sixth Assessment Report (AR6) was published in 2021 2022, it estimated that while the median increase in sea level rise from the West Antarctic ice sheet melt by 2100 would be ~ under all emission scenarios (since the increased warming would intensify the water cycle and increase snowfall accumulation over the ice sheet at about the same rate as it would increase ice loss), it can conceivably contribute up to by 2100 under the low emission scenario and up to under the highest emission one, due to the aforementioned uncertainties. It had also been suggested that by the year 2300, Antarctica's role in sea level rise would only slightly increase from 2100 if the low emission RCP2.6 scenario was followed, only contributing a median of On the other hand, even the minimum estimate of West Antarctica melting under the high emission scenario would be no less than , while the median would amount to and the maximum to .