Кіріспе

12 ғасырдағы Византия тарихы – Анна Комнененің «Алексиадасы» (Ἀλεξιάς) – 1148 жыл шамасында Византиялық ханшайым, император I Алексий Комненнің қызы Анна Комнене жазған ортағасырлық тарихи және өмірбаяндық мәтін. Ол жасалған аттикалық грек тілінде жазылған. Анна әкесі билік еткен кезеңдегі Византия империясының саяси және әскери тарихын баяндап, жоғары орта ғасырлардағы Византия туралы маңызды мәліметтер келтіреді. Басқа тақырыптардың қатарында «Алексиада» Византия империясының крест жорықтарымен байланысын көрсетеді және 12 ғасырдың басында Шығыс пен Батыстың әртүрлі көзқарастарын айқындайды. Бұл еңбекте 1054 жылғы діни бөлініс туралы ештеңе айтылмаған, бұл тақырып сол кездегі жазбаларда жиі кездеседі. Ол Шығыс және Батыс Еуропасында Византияның мәдени ықпалының төмендеуін, әсіресе Батыстың географиялық аймағына үнемі араласуын тікелей көрсетеді. «Алексиада» 14 ғасырдың ортасында қарапайым ортағасырлық грек тіліне аударылып, оның түсініктілігі арттырылды, бұл оған деген қызығушылықтың ұзақ сақталғанын көрсетеді.

Құрылымы

Кітап 15 кітапқа және кіріспеге бөлінген. Оның ауқымы Алексийдің билік ету мерзімімен шектелген, сондықтан ол әсіресе Византия империясы мен батыс Еуропа елдері арасындағы саяси қатынастарды толыққанды суреттей алады. 1. Нормандардың Византия империясына жасаған шабуылдары, олардың басшысы Роберт Гискард (1–6 кітаптар):

1-кітап Алексийдің генералға және Доместикос тон Шолонына айналуына арналған. Сондай-ақ, ол нормандардың басып кіруге дайындықтарын талқылайды. 2-кітап Комниндықтардың көтерілісін баяндайды. 3-кітап Алексийдің император (1081) ретінде, Дукас әулетінің ішкі мәселелері және нормандардың Адриатика теңізінен өтуі туралы. 4-кітап нормандарға қарсы соғыс (1081–1082) туралы. 5-кітапта нормандарға қарсы соғыс (1082–1083) және олардың «еретиктермен» алғашқы қақтығысы туралы да баяндалады. 6-кітап нормандарға қарсы соғыстың аяқталуы (1085) және Роберт Гискардтың өлімі туралы. 2. Византияның түріктермен қарым-қатынасы (6–7, 9–10 және 14–15 кітаптар):

7-кітап скифтерге қарсы соғыс (1087–1090) туралы. 9-кітап Цакхасқа және далматиндарға (1092–1094) қарсы операциялар мен Никефор Диогеннің (1094) қастандығы туралы. 10-кітап құмандарға қарсы соғыс және Бірінші крест жорығының басталуы (1094–1097) туралы. 14-кітап түркілерге, франктарға, құмандарға және манихейлерге (1108–1115) арналған. 15-кітап соңғы экспедициялар – богомилдер және Алексийдің өлімі (1116–1118). 3. Печенегтердің Солтүстік Византия шекарасына жасаған шабуылдары (7–8 кітаптар)

8-кітап скиф соғысының (1091) аяқталуы және императорға қарсы қастандықтар туралы. 4. Бірінші крест жорығы және Византияның оған реакциясы (10–11 кітаптар)

11-кітапта Бірінші крест жорығы (1097–1104) туралы да баяндалады. 5. Роберт Гискардтың ұлы Антиохиялық Богемонд I-нің Византия шекарасына жасаған шабуылдары (11–13 кітаптар)

12-кітап ішкі қақтығыстар және нормандардың екінші шабуылға (1105–1107) дайындығы туралы. 13-кітап Ааронның қастандығы және екінші нормандық шапқыншылығы (1107–1108) туралы.

Тақырыптар

Алексиаданың басты тақырыбы – Бірінші крест жорығы және діни қақтығыстар. Анна Комнена крест жорықтарына қатысқан түрлі топтарды суреттеп, оларды "кельттер", "латындықтар" және "нормандар" деп атайды. Ол сондай-ақ әкесі Алексий Комнен туралы және оның 1081 жылдан 1118 жылға дейінгі билігі кезіндегі жаулаулары туралы толыққанды айтады. Ол мұны крест жорықтарына "византиялық көзқарас" ұсыну арқылы іске асырады. Кейбір тарихшылар оның еңбектеріне грек мифологиясының ықпалын байқаған, Ленора Невиллдің сөзін келтірсек, "Алексийдің империяны үнемі болатын дауылдардың арасынан айлакерлік пен батылдықпен тізгіндейтін, шебер теңіз саяхатшысы ретінде бейнеленуі Одиссейді еске түсіреді".

Аңыз стилі

Алексиада 1148 жылы грек тілінде жазылған және оны алғаш рет 1651 жылы Поссинус өңдеген. Анна Комнена мәтінде өзін сипаттап, кейбір оқиғаларға қатысты сезімдері мен пікірлерін ашық білдіреді, бұл тарихшылықтың қалыпты форматтарына қайшы келеді. Ол грек проза тарихшыларынан күрт ерекшеленді және осы себепті кітап бастапқыда жақсы қабылданды, бірақ кейін сындарға ұшырады. "Алексиада" көптеген тарихшыларды қызықтырады, себебі Анна оны сол заманғы қалыпты форматтан өзгеше стильде жазған. Анна Комнена – өзінің дәуіріндегі жалғыз грек әйел тарихшысы және тарихшылар оның жазу стилінің оның әйел болуымен байланысты екенін айтады. Өзін тарихнамаға енгізуіне және оның стилін дәуірдің әдеттегі тарихнамасынан ерекшелендіретін басқа да ерекшеліктеріне қарамастан, Анна Комненаның "Алексиадасы" "тура" тарих ретінде қарастырылған.

Әсерлер

Анна Комнененің жазбалары оның әкесі, Византия империясының Алексий I туралы маңызды мәліметтер көзі болып табылады. Ол «Алексиада» еңбегін жазу жұмысын шамамен 55 жасында бастады. Әкесіне көмекке келген крестшілердің империяға қарсы жасаған әрекеттерінен кейін, олардың жаулап алған жерлерін тонауына және уәде берген көптеген жерлерін Базилейге қайтармауына наразылық білдірді. Ол крестшілерді – кельттер, латындықтар және норманндар деп атап – білімсіз варварлар деп есептеді. Осыған қарамастан, Анна оларды бейтарап түрде бейнелегенімді айтады. Кейбір тарихшылар оның еңбегі крестшілерге деген сезімі мен әкесіне жоғары бағасының нәтижесінде жазылған деп санайды.

Бәсекелестік

Өзінің кіріспесінде Анна Комненэ шын оқиғаларды жазу және әкесінің "ұмытылуға лайық емес" ерліктерін баяндау ниетін білдірді. Әкесінің тарихын жазуда мақтау сөздерін қолданғаны үшін айыпталуы мүмкін екенін біліп, оқырманға әділдігін еске түсіруге тырысады. Алексийге "ерекше христиан императоры" және моральдық, сондай-ақ саяси тұрғыдан мақтауға лайық тұлға ретінде ерекше назар беріледі. Франкопан Алексийдің мәтіндегі бейнесін агиографиялық дәстүрдің әдістерімен салыстырып, оны оның ізбасарлары Иоанн II және Мануил I-нің теріс бейнесімен немесе олардың мүлдем болмауымен қатар қояды. Анна латындықтарды (нормандар мен "франктарды") талқылап, оларды варварлар деп сипаттады. Бұл жек көрініс түріктерге және армянға да таратылды. "Алексиада" сонымен қатар Иоанн II Комненді Алексийдің өлімінен кейін таққа отырғаны үшін (Ананың орнына) сынады. Қазіргі заманғы оқырман үшін әскери оқиғалар мен империяның қайғылы жағдайларын сипаттаудағы қайшылықтар (ішінара осы әдеби және әсіресе Гомердің ықпалынан туындаған) көрінеу артық айтылған және стереотиптік болуы мүмкін. Бұл мәселелерге қарамастан, Джордж Острогорский "Алексиаданың" бастапқы құжат ретіндегі маңыздылығын баса көрсетті.

Авторлық мәселелер

Алексиаданы Анна Комнене жазған-жазбағаны туралы пікірталас болып келді. Бір ғалымның айтуынша, мәтінде автордың жынысы немесе оның тегі туралы айтарлықтай мәліметтер жоқ, тек бірнеше тікелей айтылған деректерден басқа. Бұл кейбір ғалымдарды Алексиаданы әйел жазбаған деген қорытындыға келтірді. Говард Джонстон бұл пікірді алға тартқан, ол негізінен Алексиаданың әскери бөлімдеріне ден қойып, Аннаның күйеуінің жазбаларын пайдаланғанын айтады, сондықтан ол оны «Ницефордың Алексиадасы» деп атады. Бірақ, Анна Комнене автор екендігіне көпшілік келіседі. Әскери мәселелердің үстемдігі Аннаның тарихты эпикалық жанрда жазу таңдауымен сәйкес келеді, бұл оның отбасының мәдени әсерін көрсетеді. Мәтіндегі оның құдаласуы, әйел ретіндегі рөлі және оның жазуына ықпал еткен әйелдік тартымдылығы туралы пікірлер Аннаның Алексиаданың авторы екенін «күмәнді етпейді», кейбір ғалымдардың пікірінше. Ол әскери істер туралы жаза алды, өйткені император әкесімен бірге әскери жорықтарға қатыса алды. Ол өзінің дереккөздерін «императормен жорыққа қатысқандар», Алексий Комнен және Георгий Палеологтар деп нақты атады, сондықтан «оның ең маңызды көзін жасырғанын елестетудің қажеті жоқ». Көптеген ғалымдар оның әкесінің үй өмірі және әскери тактикасы туралы толыққанды мәліметтері, оның тәжірибесі мен әйелдік қасиеттері туралы айтылуы Алексиаданың авторы екенін көрсететін нақты дәлелдер болып табылады деп санайды.

Жыныстың бейнеленуі

Аристократиялық әйелдер қарапайым текті әйелдермен салыстырғанда жоғары білім алуға көбірек мүмкіндік алды, олардың білімі көбінесе жазу мен оқуға, псалмдарды жатқа айтуға және қасиетті жазбаларды зерттеуге бағытталған еді. Кейбір әйел аристократтар әдебиетке қызығушылық танытып, замандас жазушылардың олардың терең біліміне жоғары баға берді. Дегенмен, Комнененің жоғары білімі мен діни емес әдебиеттегі шеберлігі – оқуға көбінесе тыйым салынған сала – ерекше жағдай болып саналды. "Алексиада" еңбегінде Анна Комнен гендер және гендерлік стереотиптерді ерекше көзқараспен бейнелейді. Ол әйелдерді ерлер сияқты, дәстүрлі стереотиптер бойынша сипаттайды, мысалы, "көздерінен жас ағызып, қауіпке ұшырағанда қорқақ" деп көрсетеді. Бірақ "Алексиада" бойынша ешбір әйел тұлға жыламайды, тек Алексиостың қоштасу рәсімінде ғана қайғының мәдени жауабы ретінде көрінеді. Әйел кейіпкерлердің ешқайсысы қорқақтық танытпайды. Ол өзінің жынысын ұқсас тұрғыдан көрсетеді, әлдебір оқиғаны жазғанда өзінің көз жасын айта келіп. Ол бірден оқырманға тарихшылық міндетіне оралу үшін жылауды тоқтатарын хабарлайды, бұл эпизод повестьте екі рет қайталанады. Ол өзінің мәдениеті үшін әйелдікке тән аспектілерді бақылауға ұмтылады. Анна ең алдымен зиялылықпен айналысады, оны ерлер мен әйелдерге тән деп санайды. Оның көзқарастары, сондай-ақ сол дәуірдегі әйел авторлардың ұқсас еңбектерінің аздығы, "Алексиаданы" кейбір зерттеушілер Византиядағы қарапайым әйелдердің Бірінші крест жорығына қатысты пікірлерін анықтау үшін жеткіліксіз дереккөз деп қарастырады.

Жынысы мен стилі

Анна Комнененің тарих жазу стилінің ерекшелігі оның жынысына байланысты деп есептеледі. Оның стилінің ерекшелігі – әкесінің Бірінші крест жорығы кезіндегі іс-әрекеттерінің тарихын және осы оқиғаларға оның реакциясын қамтуында. Тарихи мәтіндегі нақты оқиғаларға қатысты оның пікірлері мен түсініктері оның жынысына оң және теріс тұрғыдан қатысты есептелді. Оның тарихын осы тұрғыдан қарастыру "жыныстық тарих" деп аталады, яғни бұл Алексий мен Аннаның тарихы, олардың стилі арқылы көрінеді, бұл ер авторларда кездеспейді. Рим тарихшысы Эдвард Гиббон бұл "жыныстық" баяндау "әрбір бетте әйел автордың мақтандығын" көрсетеді деп санайды, кейбір ғалымдар онымен келіссе де, басқалары бұл стиль Аннаның ұстазы Майкл Пселлостың ықпалы болуы мүмкін деп санайды. Кейбіреулер бұл пікірді одан әрі дамытып, Аннаның Пселлостың "Хронографиясын" өзінің тарихында баяндау үшін үлгі ретінде қолданғанын және оның стилін одан да қатаң түрде ұстанғанын айтады, яғни оның жазу стиліне оның жынысы емес, оның ықпалы себеп болды. Анна Комненэ өз заманы үшін өзінің баяны мен сезімдерін біріктіру қарқындылығымен ерекше саналады, бірақ төрт баласы бар екендігі сияқты жеке мәліметтерді атамайды. Кейбір зерттеушілер үшін осы стильдің үйлесімі және жеке, жыныстық ақпараттың жоқтығы оның қазіргі заманғы феминистік идеалдардың болмауымен түсіндіріледі, оларсыз ол өзінің әңгімесіндегі әлеуметтік орнын сұрауға қызығушылық танытпады, тіпті оның әйелдерді бейнелеуі сол кездегі көптеген ер авторлардың көзқарасына сәйкес келмесе де. Оның стилі ақыл-ой мен тектің маңыздылығы жыныстан гөрі жоғары деген сенімінен туындайды, сондықтан Анна өзінің тарихын кез келген қажетті жыныстық рөлдерді бұзу деп қарамайды.

Грек тіліндегі түпнұсқасы

Анна Комнинаның "Алексиас" еңбегі, құраст. Дитер Райнш (de) және Афанасиос Камбылис (de) (2 томдық, Берлин: Де Грюйтер, 2001) (1-том: Prolegomena et Textus)

Басқа

Француз: Алексиада (Император I Алексий Комненнің билігі 1081–1118), ред. және ауд. Бернард Лейб, 3 том, Париж: "Les Belles Lettres", 1937–1945 (1-том: I-IV кітаптар; 2-том: V–X кітаптар; 3-том: XI–XV кітаптар) (грек мәтінінің қазіргі кезде беделді емес басылымын қамтиды)
Орыс: Алексиада, ауд. Яков Любарский (Мәскеу: Наука, 1965)
Поляк: Алексиада, ауд. Октавиуш Юревич (pl) (2 том, Вроцлав: Ossolineum, 1969–1972)
Чех: Византиялық ханшайымның естеліктері, ауд. Ружена Досталова (Прага: Odeon, 1996)
Түрік: Алексиад. Малазгирттен кейін, ауд. Бильге Умар (Стамбул: İnkılâp, 1996)
Неміс: Алексиас, ауд. Дитер Райнш (Кельн: DuMont, 1996)