Кіріспе

Латын палиндромы бар сөз квадраты — Сатор квадраты (немесе Ротастың Сатор квадраты немесе Темплер сиқырлы квадраты) бес сөзден тұратын латын палиндромын қамтитын екі өлшемді акростикалық сөз квадратының түрі.

Ашу және даталау

Квадраттың бар екендігі ерте ортағасырлық дәуірден бері белгілі болды және ол Еуропа құрлығында, Кіші Азияда, Солтүстік Африкада (негізінен копт елді мекендерінде) және Америкада табылған. 1889 жылы британдық ежелгі тарихшы Фрэнсис Хаверфилд 1868 жылы Циренсестердегі Коринийдің римдік қонысында гипс қабырғасында сызылған ROTAS түрінде табылған Сатор квадратының римдік шығу тегі бар екенін анықтады, бірақ оның мәлімдемесі "ерте ортағасырлық сиырға" жатқызылған ғалымдар тарапынан жоққа шығарылды. Бұл жаңалық 1925 жылы Публий Пакий Прокулдың үйінде Делла Корте жасаған квадрат фрагментін қайта қарауға себеп болды. Публий Пакий Прокулдың үйіндегі квадрат б.з. 50-79 жылдар аралығында (интерьер стиліне сүйене отырып) мерзімделді, ал палестрадағы квадраттың табылуы б.з. 62 жылға дейін датыланды (сонымен қатар б.з. 62 жылғы жер сілкінісінен бұрын). 1938 жылы итальяндық археолог Амедео Майуридің жұмысы Ротас квадратымен байланысты Помпеи палестрасының шаршы бағанасындағы жазудың, б.з. 62 жылғы жер сілкінісінен бұрынғы жазулармен байланысты екенін көрсетті; бұл кейіннен 1948 жылы неміс классикалық филологы де, нақты палестра бағаналарының әк жабынын талдау арқылы растады. Балама аудармалардың мысалдары: "Егінші Арепо дөңгелектерін жұмыс істейді" немесе "Арепо себуші (sator) дөңгелекті (rotas) шеберлікпен (opera) басқарады". Кейбір ғалымдар, мысалы француз тарихшысы Жюль Кишерат, грек тілінде "түйе жыртылғандай" мағынасын білдіретін бустрофедон стилінің, квадраттың ауыл шаруашылығымен байланысты екенін атап көрсетеді. 1983 жылы серб-американдық ғалым Мирослав Маркович AREPO терминін латын тіліндегі Харпократ (немесе "бала Хор") деген сөздің латынша қысқартылған түрі ретінде ұсынды, ол күннің тууының құдайы, сонымен қатар Γεωργός `Aρπον деп те аталады, Маркович бұл SATOR AREPO сөзімен сәйкес келеді деп санайды. Бұл квадратты былай аударуға болады: "Себуші Хор/Харпократ қиындықтар мен азаптарды бақылайды".

Мәсіхшілер бала асырап алады

Оның шығу тегі туралы теорияға қарамастан, Сатор алаңының, әсіресе оның SATOR түрінде, христиандық бейнелеріне енгендігіне қатысты дәлелдер ғалымдар тарапынан дауланбайды. Каппадокияда Константин VII Порфирогенит (913–959) тұсында Исаның тууындағы шопандар SATOR, AREPON және TENETON деп аталды. Патерностер айқасының ең шеткі нүктелеріне «A» және «O» әріптерін орналастыруды ұсынатын баламалы схема да бар. 1969 жылы Чарльз Дуглас Ганн жасаған компьютерлік зерттеу Roma Amor алаңымен басталды және 2264 жақсырақ нұсқа табылды, олардың ішінде Сатор алаңы ең жақсысы деп есептелді. Бұл римдік Кардо және Декуман жүйесімен де салыстырылады, олар қалалар арқылы өтетін басты жолдар болып табылады. Алаңның еврей текті болуы мүмкін деген пікірді қарастырайық. Винель еврей тегі туралы теорияға қатысты сынды – яһудилер неге осы белгіден бас тартты? – грек мәтіндерін (мысалы, Септуагинтті) еврей тіліндегі нұсқаларға қарағанда тастап кеткендерін атап көрсету арқылы жауап берді. Норвегиялық филолог Самсон Эйтрем алаңның соңғы жартысын «N» әрпінен бастап алып, «net opera rotans» деп аударды, бұл «Ол өзінің жұмыстарын айналдырады» дегенді білдіреді, оны әйелдік бейне (яғни Геката), демон немесе тіпті TENET спицаларында айналатын алаңның өзі деп түсіндірді, осылайша алаңды жел бағытын көрсететін құрал ретінде қолданған шаруа итальяндық бұтқа табынушы болды деген тұжырымға келді. Орта ғасырлардағы Германияда бұл алаңға жазулар жазылып, содан кейін отты сөндіру үшін отқа тасталған. Басқа мысалдарға Босния кіреді, онда алаң аквафобияны емдеу үшін қолданылған, ал Исландияда ол сары ауруды емдеу үшін шегеге ойылып жазылған.

Римдік

Ең көне Сатор алаңы 1936 жылдың қараша айында Помпеи амфитеатрының жанындағы LXI бағанаға РОТАС түрінде ойылып жазылған күйде табылған (CIL IV 8623). Бұл бағаналармен байланысты граффитилер 62 жылғы Помпеи жер сілкінісінен бұрын жасалған. 1931–1932 жылдары Сириядағы Дура-Европостағы әскери ғимараттардың қабырғаларында барлығы ROTAS түрінде төрт Сатор алаңы табылған, шамамен б.з. 200 жылына жатады. 1966–71 жылдары Римдегі Санта-Мария-Маджоре базиликасының қазба жұмыстары кезінде (Рома Амор және Рим Суммус Амор палиндромдарымен бірге) Рим дәуіріне жататын қабырғаға РОТАС түрінде сызылып салынған Сатор алаңы табылған.

Ерте ортағасыр

Рим дәуірінен кейінгі ең алғашқы Сатор алаңы 1899 жылы неміс тарихшылары Адольф Эрман мен Фриц Кребс Берлин мемлекеттік музейлерінің (бұрынғы Конглишен музейлері) египет папирустары коллекциясында копт папирусына жазылған ROTAS түріндегі квадратты тауып шығу болды; онда басқа ешқандай айқын христиандық суреттері жоқ. Сол сияқты, Аурилактан табылған XIII ғасырға жататын пергаментте босанған әйелдерге арналған Сатор алаңымен дұға оқу ұсынылады. Бұл тіркес 14 ғасырдағы Швецияның Нэрке аймағынан алынған Nä Fv1979;234 руна тасында кездеседі. Онда "sator arepo tenet" (көшірмеде: "sator ¶ ar(æ)po ¶ tænæt") деп жазылған. Бұл сөздер Готландтан (G 145 M және G 149 M) алынған екі жазуда да, олар толық палиндромды қамтиды, кездеседі. Сатор алаңы, кейбір әріптері өзгертілген күйінде, XVIII ғасырдағы Пенсильвания голландтарының Pow wow халық медицинасы туралы кітаптарында, мысалы, The Long Lost Friend (алдыңғы суретті қараңыз) сияқты қолданылған.