Кіріспе

Теміржолдарда мал тасымалдауға арналған жылжымалы құрам. Солтүстік Америка тәжірибесі. Теміржол терминологиясында, мал вагоны – мал (денесі емес) тасымалдауға арналған жылжымалы құрам түрі. Дәстүрлі мал вагоны, желдету үшін қабырғалары (кейде екі жағы да) тесіктелген, жабық емес болаттан жасалған вагондарға ұқсайды. Мұндай вагондар ірі мал, мысалы, сиыр мүйізді мал немесе жылқы үшін бір қабатты, ал қой, шошқа және құс сияқты кішкентай жануарлар үшін екі немесе үш қабатты болуы мүмкін. Арнайы мал вагондары тірі балық, моллюскалар және цирк жануарлары, мысалы, түйелер мен пілдерді тасымалдау үшін жасалған. 1880 жылдарға дейін, Mather Stock Car Company және басқалар "адамгершілікке бейім" мал вагондарын енгізгенге дейін, жануарлардың ұзақ қашықтыққа тасымалдануы салдарынан өлім-жітім көрсеткіші жоғары болды. Жақсартылған технология мен жылдам жеткізу уақыты өлім-жітімді едәуір төмендетті.

Бастапқы қолданылуы мен дамуы

Теміржол вагондары 1830 жылдан бері мал тасымалдау үшін қолданылып келеді. АҚШ-тағы алғашқы тасымалдаулар Балтимор және Огайо теміржолы арқылы жалпы мақсаттағы, жартылай ашық қабырғалары бар ашық вагондармен жүзеге асырылды. Содан кейін, 1860 жылға дейін, көптеген тасымалдаулар желдету үшін ашық темір есіктермен жабдықталған стандарттық жүк вагондарында жасалды. Кейбір теміржолдар "комбинирленген" вагондарды құрды, оларды тірі малдарды және стандартты жүктерді тасымалдау үшін пайдалануға болады. Малдарды нарыққа жеткізу үшін оларды жүздеген шақырым қашықтықтағы теміржол станцияларына айдап әкеліп, содан кейін жүк вагондарына тиеп, аймақтық өңдеу орталықтарына шығысқа қарай тасымалдау қажет болды. Малдарды жазық дала арқылы айдап әкелу олардың салмағының айтарлықтай төмендеуіне және жол бойында малдың жоғалуына әкелді. Жергілікті өңдеу орнына келгеннен кейін малдар сойылып, жақын маңдағы ет дүкендеріне сатуға жіберіліп, түтінделген немесе тұзға салынған бочкаларда тасымалданды. Аштық, шөл және жарақаттанған малдардың тасымалдау кезіндегі азаптары, сондай-ақ тасымалдау кезінде салмақ жоғалтуы көптеген адамдар тарапынан тасымалдау процесіне тән деп есептелді. Нарыққа бара жатқан малдардың белгілі бір пайыздың өлуі қалыпты саналды (конгресс сауалына сәйкес, ірі қара мал үшін шамамен 6%, қой үшін 9%), ал өлген малдардың денелері көбінесе жол бойында кездейсоқ жемшілерге жем ретінде тасталатын, бірақ кейбіреулері желім фабрикаларына немесе адал емес қасапшыларға сатылатын. Пойыздың жылдамдығын арттыру тасымалдау уақытын қысқартты, бірақ малдардың бастан кешкен жағдайды жақсартуға жеткіліксіз болды. Кейбір ерте теміржол компаниялары бұл мәселені жеңілдету үшін ерте мал вагондарын тасымалдайтын пойыздарға жолаушылар вагондарын қосуға тырысты. Нью-Джерси теміржолы және көлік компаниясы бұл тәжірибені 1839 жылдан бері қолданып келеді, ал Эри теміржолы мал өрістеушілердің малдарымен бірге арнайы кабиналарда жүре алатынын жариялады. Бұл ерте жолаушылар жайлылығы кейіннен 20-ғасырдың ортасына дейін қолданылған "мал өрістеушілер кабинасы" дизайндарының алғыкүші болды. Пойызда жүретін мал және өрістеушілерге арналған теміржол операциялық ережелері өте шектеулі болды, өйткені өрістеушілер жеке мердігерлер немесе жүк жіберушілердің қызметкерлері болды, теміржолдарда жұмыс істемейтін. Мысалы, 1948 жылғы Атчисон, Топека және Санта-Фе теміржолының ереже кітабында мал шаруашылығына қатысты бір ғана ереже болды: Дегенмен, мал өрістеушілер мен жылдам кестелер болған жағдайда да көптеген вагондар компания тізімінде ашық шатырлармен және малдар үшін жағдайды жақсарту бойынша аз мүмкіндіктермен тізімделген. Теміржолдар мал тасымалдауға арналған вагондарды жақсарту туралы жүк жіберушілердің ұсыныстарына мүмкіндігінше ұзақ уақыт қарсы тұрды. Теміржолдар стандартты жүк вагондарын пайдалануды жөн көреді, өйткені бұл типтегі вагондар тасымалдай алатын жүк түрлерінің саны бойынша әлдеқайда әмбебап болды. Теміржолдар мен мал шаруашылығы саласы осы кемшіліктерді түзету үшін жеткілікті жылдам әрекет етпегенде, үкімет және жалпы жұртшылық әрекетке кірісті. Күтімсіз малдың еті адамдарға жеуге жарамсыз деп мәлімделді. 1869 жылы Иллинойс штаты малдардың бортында болу уақытын шектеуге және оларға транзиттік уақыттың әр 28 сағатына 5 сағат демалыс беруді талап ететін алғашқы заңдарды қабылдады. Кейбір теміржолдар осы уақытта өздерінің жаңа дизайндарын ұсынды, мысалы Пенсильвания теміржолының KA класты вагоны, 1869 жылы алғаш рет жарияланған және шошқаларды немесе қойларды тасымалдауға арналған алынып тасталатын екінші палубасы бар дизайн. Алайда, екі қабатты вагондар 1830 жылдары Англиядағы Ливерпуль және Манчестер теміржолында тәжірибеден өтті. Огайо және Массачусетс сияқты басқа штаттар да ұқсас заңнаманы қабылдады, бірақ тиімді федералды заңдар 1906 жылғы Федералдық ет инспекциясы туралы заң қабылданғанға дейін қабылданбады. Чикагодағы киім саудагері және Mather Stock Car Company-ны құрған Алонзо Мэтер 1880 жылы малдарды жолда тамақтандыру және суаруға мүмкіндік беретін жабдықтармен жабдықталған алғашқы практикалық дизайнды жасады. 1883 жылы Америкалық гуманистік қауымдастық Мэтерге оның вагондарындағы малдарға гуманистік қарым-қатынасы үшін алтын медаль табыс етті. Миннеаполистің Генри К. Хикс 1881 жылы айналдырылатын жүк вагоны/мал вагонын патенттеді, ол 1890 жылы алынып тасталатын екі қабатты палубасы бар жақсартылған нұсқасымен жаңартылды. Бостондық Джордж Д. Бертон 1882 жылы гуманистік мал вагонының өзінің нұсқасын ұсынды, ол келесі жылы пайдалануға енгізілді. Burton Stock Car Company-ның дизайны малдардың транзиттік кезеңде сабан төсегінде жатуына жеткілікті кеңістік берді. 1880 жылы американдық теміржолдардың тізімінде шамамен 28 600 мал вагоны болды. Mather, Hicks және басқалардың инновацияларымен бұл көрсеткіш 1890 жылы 57 300-ге, ал 1910 жылы 78 800-ге жуық екі есеге артты. Осы кезеңде вагондардың сыйымдылығы да артты. 1870 жылдары көптеген мал вагондары 28 футтан (9 метр) аспады және шамамен мал тасымалдай алды. Вагон ұзындығы 1880 жылдары шамамен 34 футқа (10 метр) дейін ұлғайды және осы кезеңдегі мал вагондары орташа есеппен мал тасымалдады. Тірі малдарды теміржолмен тасымалдау процесінде кемшіліктер болды, әсіресе малдың салмағының 60 пайызы жеуге жарамсыз заттардан тұрады. Жоғарыда аталған гуманистік жетістіктер енгізілгеннен кейін де, ұзақ жолмен әлсіреген көптеген малдар тасымалдау кезінде өлді, бұл бірлікке шығынның артуына әкелді. Бұл мәселенің соңғы шешімі - аймақтық қаптау өсімдіктерінен шығыс жағалау нарықтарына суытылған жүк вагондарында ет тасымалдау әдісін табу болды.

Құс тасымалданатын вагондар

1890 жылдан 1960 жылға дейін тірі тауықтар мен басқа құстарды теміржол арқылы арнайы "дөңгелектердегі тауық үйлерінде" тасымалдау кең таралған. Вагонның қабырғалары сым тормен жабдықталған (қыста құстарды қорғау үшін матамен жабылған) және әрқайсысы жем мен суға арналған бірнеше қабатты жеке қосқыштармен жабдықталған. Бір жұмысшы вагонның орталық бөлігінде болып, жануарларды тамақтандырып, суарып отырған. Вагон сондай-ақ, вагонның ортасын жылытатын көмір пешімен жабдықталған. Бұл идеяның авторы – Эри темір жолының жүк агенті Уильям П. Дженкинс. Дженкинс Индиана штатының Мунси қаласындағы құс сатушысы Джеймс Л. Стритермен бірлесіп, тірі құстарды тасымалдауға арналған арнайы вагонды жасады. Тірі құстарды тасымалдау компаниясы алғашқы құс вагонының патенты берілген шамада құрылды (1884 жылдың 26 тамызында берілген). 1897 жылға қарай компанияда 200 вагон жұмыс істеді. Бәсекелес "Континентальдық тірі құстар вагоны" компаниясы 1890 жылы құрылды. "Континенталь" компаниясы үлкен вагон ұсынып, нарықты басып алуды жоспарлады, олар 120 қосқышта 7000 тауықты тасымалдауға қабілетті болған, бірақ үлкен вагонға кең қолдау таба алмады және компания бірнеше жылдан кейін жабылды.

Қазіргі заманғы қайта құрулар

1960 жылдары Огайо штатының Цинциннати қаласындағы Ортнер жүк көлігі компаниясы Солтүстік Тынық мұхиты темір жолы үшін "Үлкен шошқа сарайы" деп аталатын 86 фут (26 м) ұзын "hi cube" вагонының дизайнына негізделген үш қабатты шошқа тасымалдаушыны жасады. Кейін олар "Steer Palace" деп аталатын екі қабатты нұсқасын шығарды, ол Чикаго мен кейіннен Канзас-Сити арасындағы малдарды Филадельфиядағы және Нью-Джерсидің солтүстігіндегі мал сою орындарына 1980 жылдардың басында және ортасына дейін Penn Central және Conrail интермодальдық пойыздарында тасыды. Юнион Пасифик темір жолы фермер Джон Митс үшін Небраскадан Лос-Анджелеске шошқа тасымалдау арқылы көбірек пайда табуға тырысып, 50 фут (15 м) автокөлік бөлшектеріне арналған көптеген вагондарды мал тасымалдауға арналған вагондарға айналдырды. Бастапқыда Гундерсон теміржол машиналары Миссури Тынық мұхиты темір жолы үшін Орегон штатының Портленд қаласында құрастырған, ал айналдыру жұмыстары вагондардың бүйір панельдерін алып тастап, оларды ашылатын немесе жабылатын желдеткіштері бар панельдермен алмастыру арқылы жүзеге асырылды. Үш деңгейлі вагондарда суаруға арналған құрылғылар орнатылған. Осы "HOGX" вагондарының 5-10 данасы 1990 жылдардың ортасына дейін аптасына екі рет қос қатарлы интермодальдық жүк пойыздарының алдында тасылды. Алайда, фермер Джон Митс Калифорнияда жергілікті өндірілген шошқаларға көшкен кезде бұл қызмет тоқтатылды. Вагонтар кейін утилизацияланды.