Кіріспе

Селговалар (келт тайпасы) – біздің заманымыздың 2-ші ғасырының соңында Шотландияның оңтүстік жағалауында, қазіргі Кирккдбригшир және Дамфрисшир аймақтарында өмір сүрген келт тайпасы. Олар Птолемейдің «География» кітабында қысқаша еске алынады, олардан басқа тарихи мәліметтер жоқ. Олардың мәдени және этникалық жақындығы бриттондық деп саналады. Солвей шығанағы Селговалардың атын сақтап қалған деген болжам негізсіз. «Солвей» атауы XIII ғасырдан бері англосаксон тілінде қолданылады (sol = ‘лақты’, wæth = ‘өткел’), ол сол кездегі Эскмуттағы басты өткелдің атауы еді. Бұл шығанақ бұрын әртүрлі аттармен белгілі болған, бірақ осы атауы ғана сақталған.

Птолемей

Сельговалар және олардың қалалары туралы жалғыз мәлімет – б.з. 150 жыл шамасындағы Птолемейдің жазбалары. Олардың аты 8-ғасырғы Равенна космографиясында «Сеглос» деп кездеседі, бірақ бұл құжат Птолемей сияқты классикалық көздердің толық емес көшірмесі саналады, тәуелсіз тарихи дерек емес. Птолемей атаған халықтардың ішінде Нованталар ерекшеленеді, себебі олардың орналасқан жері Галлоуэйде екені анық белгілі, өйткені ол бірнеше айқын физикалық нысандарды атаған. Сельговалар оларға жақын болғандықтан, олардың отаны да солай белгілі. Птолемей Сельговалардың қалалары Карбанторигум, Укселлум, Корда және Тримонтий екенін айтқан. Дегенмен, сол кезде бұл аймақта қалалар болмағандықтан, ол, басымен, римдік әскери лагерьлер мен туған жерлік бекіністерді – мысалы, данстарды білдірген болуы мүмкін. Равенна космографиясында қалалардың атаулары сәйкесінше Карбантиум, Уксела, Корда және Тримунтиум болып келген, ал қалалардың тізімі ешбір қаланы нақты бір халықпен байланыстырмаған. Қалалардың орналасқан жерін анықтауға әрекеттер жасалған, бірақ жеткілікті мәлімет болмағандықтан, нақтылыққа қол жеткізу мүмкін болмады, ал ұсынылған орындар тек болжамдардан аспады. 19 ғасырда Скене Карбанторигумды Уррдың төбесі деп есептеген, ал Рис бұл атау Карбанторионнан (көліктер қаласы) шыққан деп ойлаған. Скене мен Хорслинің сөзіне сүйенсек, Укселлум Каерлаверктің Уордлау төбесінде орналасқан; атауының Уэльс тіліндегі «ухел» (биік) немесе Гейл тіліндегі «уас, уасал» сөздерімен ұқсас екені айтылған. Корда Скенеге сәйкес, Санкхарда болған. Тримонтий Скенеге сәйкес, Биренсварк төбесінде орналасқан, атауы, мүмкін, Уэльс тіліндегі «Tref mynydd» (Тау қаласы) дегенді білдіреді. Рис, Уинтонмен келісе отырып, «Сельговалар» сөзі «аңшылар» дегенді білдіреді деп санайды (қазіргі «sealg»; қазіргі «hela» – аңшылық).

Рим дәуірі

Археологиялық деректерге сүйенсек, Селговалар екі түрлі қоныста өмір сүрген: тастан салынған шатырлар және «шұңқырлы қоршаулар» деп аталатын нысандар. Олардың кейбіреулері біздің заманымыздың I ғасырында тасталып кеткен, ал қалғандары II ғасырда салынды және көп қабатты бекіністерге айналды. Олар бұл аймақта қола дәуірінен бері, әрине, римдік кезеңге дейінгі темір дәуірінде де өмір сүрген болуы мүмкін. Римдіктердің аймақта салған бекіністерінің орналасуы Селговалардың бірнеше жеке қауымда өмір сүргенін және, мүмкін, рулық және саяси ұйымның белгілі бір деңгейіне ие болғанын көрсетеді. Бұл, оңтүстікке қарай римдіктердің шабуылынан қашқан адамдардың ықпалы болуы мүмкін. Олардың Мелроз маңындағы Солтүстік Эйлдон төбесінде тайпалық орталығы болған деп есептеледі. Көршілеріне қарағанда олар көптеген төбелік бекіністер салған, бұл римдіктердің оларды батыста және солтүстіктегі салыстырмалы түрде нашар ұйымдасқан және сондықтан қауіп төндірмейтін тайпалардан бұрын неге нысанаға алғанын түсіндіруі мүмкін. Тацит Гней Юлий Агриколаның (78-84 жылдары билік еткен) жорықтары туралы айта келіп, күш пен дипломатияның бірігіп қолданылуы бұрын бағындырылған британдықтардың наразылығын басып, 79 жылы бекіністер салған. 80 жылы ол Тей фьордына аттанды және ондағы халықтарға қарсы жорық жүргізді. 81 жылы ғана ол қайтып келді, содан кейін бағындырған жерлеріндегі табыстарын нығайтты. Осы кезде Селговалардың аумағына Брумхолм, Блатобулгиум (Бирренс), Уорд-Лоу, Милтон, Драмланриг, Далсвинтон және Ди өзенінің шығыс жағасындағы Гленлочар сияқты римдік бекіністер көптеп салынды. Бұл, Селговалар мен көршілес Нованта тайпаларының арасындағы шекара болған. Бұл Селговалардың римдік билікке қарсы күрескен британдықтардың қатарында болғанын көрсетеді (бірақ растамайды). Көршілес Нованта тайпасының аумағында тек Флит қақпасының оңтүстік-шығысындағы форттан басқа римдіктердің иеленуінің белгілері жоқ. Солтүстік Рим Британиясының қайта ұйымдастырылуы мен Адриан қабырғасының салынуынан (шамамен 122 жыл) кейін Селговалар аумағында Бирренс және Нетербиде ғана римдік бекіністер болды. Алайда, Антонин қабырғасының салынуымен және Адриан қабырғасының солтүстігіндегі аумақты қайта басып алумен (шамамен 142 жыл) Селговалар аумағы қайтадан көптеген римдік бекіністермен толықты: Нетерби, Брумхолм, Бирренс, Бернсварк, Рейбернфут, Шилдхилл, Милтон, Драмланриг, Далсвинтон, Карзильд, Лантонсайд және Гленлочар. Көршілес Нованта тайпасының аумағында римдік бекіністер салынбады. Римдіктер Марк Аврелийдің (шамамен 175 жыл) реформаларынан кейін Адриан қабырғасының солтүстігіндегі аумақты басып алудан бас тартқанда, Бирренс және Нетербидегі бекіністерді сақтап қалды, бірақ Селговалар аумағында кең ауқымды әскери басып алу болған жоқ. Рим 370 жылы бұл аймақты мүлдем тастап кетті.

Мәдениеттік жақындық

Селговалардың этникалық және мәдени жақындығы бритондық деп есептеледі және олар бриганттар тайпасының ажырамас бөлігі болған деген пікірлер бар. Археологиялық дәлелдер аз, бірақ олардың ішінде Рим дәуіріне жататын бір сурет және жазу бар. Бұл сурет Бирренсте (Римнің Блатобулгиумы) табылған, және ол 'Бриганттіяға' арналған, бұл сияқты арнаулар бриганттардың белгілі аумағында, Камбрия және Йоркширде де кездеседі. Тацит бриганттардың үлкен тайпа болғанын айтады, ал бриганттармен байланысты заттар Адриан қабырғасының солтүстігіндегі аймақта, Англияда да, Шотландияның Дамфрисшир және Кирккдбригшир округтерінде де табылған. 1845 жылы «De Situ Britanniae» шығармасының жалған екені анықталғанда, Ройдің Тримонтиумды қате орналастырғаны кейбір тарихшылар тарапынан сақталды, бірақ ол енді осы еңбегі үшін сілтеме ретінде қолданылмады. Сонымен қатар, кейбір тарихшылар Ройдің Тримонтиумды орналастыруын ғана емес, сонымен қатар қаланы Сельговаларға қайтарып берді, олардың аумағын Елддон төбелеріне жақын жерге жылжытып. Птолемейдің Нованталарды Галлоуэйге орналастыруы сақталды, және Птолемей олардың Сельговаларға іргелес екенін айтқандықтан, Нованталардың аумағы Галлоуэйден тысқары кеңейтілді, бұл тезис қазіргі тарихтардың көптеген нұсқаларында сақталған. Нәтижесінде, «De Situ Britanniae» шығармасындағы ойдан шығарылған маршруттың логикалық көрінуі үшін жалғыз нақты тарихи сілтемеге (Птолемейге) жасалған «қате түзету» сақталды; және жалғыз нақты тарихи сілтеме Сельговаларды олардың жалғыз белгілі орнынан алыстату арқылы одан әрі «түзетілді». Ройдің тарихи еңбегі оның білмейтін жалған дереккөзге сүйенуіне байланысты көбінесе назардан тыс қалды, бірақ оның карталары мен суреттері бұзылмаған және жоғары бағаланады. Ройдің жұмысын Селкирк қаласы жоғары бағалайды және қолдайды.