Кіріспе

Томас Хардидің 1878 жылғы романы «Туған жерге оралу» – Томас Хардидің жарық көрген алтыншы романы. Ол алғаш рет сенсациялық сипатымен танымал «Белгравия» журналында жарияланды және 1878 жылдың 9 қаңтарынан 19 желтоқсанына дейін ай сайынғы он екі бөлімге бөлініп жарық көрді. Романның көтеріліп тұрған даулы тақырыптарының салдарынан Хардиге баспагер табу қиын болды; алайда, сын-пікірлер көбінесе оңтайлы болды, бірақ толығымен біркелкі емес еді. ХХ ғасырда «Туған жерге оралу» Хардидің ең танымал және құрметті романдарының біріне айналды.

Бірінші кітап: Үш әйел

Романның оқиғалары толығымен Эгдон Хиттің айналасында өтеді және эпилогты қоспағанда, Aftercourses, дәл бір жыл мен бір күнді қамтиды. Оқиға Гай Фокс түнінде Диггори Венн өзінің понилер тартқан ванмен жайлап сазда жүргенде басталады. Оның көлігінде жолаушы бар. Қараңғы түскенде, ауыл тұрғындары айналадағы төбелерге от жағумен, осы жердің және оның тұрғындарының пұтқа табынушылық рухын атап көрсетеді. Венн - қызыл адам; ол ел аралап, фермерлерді қызыл минералмен қамтамасыз етеді, оны қызыл деп атайды (диалектілік термин қызыл окра) фермерлер қойларын таңбалауға қолданады. Оның кәсіптері оны басынан аяғына дейін қызылға боялады, бірақ оның жын-перісі астында ол әдемі, ақылды, жақсы ниетті жас жігіт. Оның жолаушысы Томас Йобрайт есімді жас әйел, Венн оны үйіне алып барады. Сол күні Томас жергілікті қонақүйдің иесі, өзінің өзгермелілігімен танымал Деймон Уайлдвеге үйленуді жоспарлаған еді, бірақ некелік лицензиядағы сәйкессіздік некеге кіруді кешіктірді. Азап шеккен Томас Редлменнің көлігінен қашып, оны үйіне апаруын сұрады. Венн өзі Томасинді жақсы көреді, және екі жыл бұрын оған ұнатпай қайтты. Ол Уайлдвиннің оның сүйіспеншілігіне лайық емес екеніне сенсе де, оған өте берік, сондықтан ол оған өзінің таңдаған еркегін табуға көмектесуге дайын. Ақырында Венн Блумның шетінде, Томасэннің әпкесі, миссис Йобрайттың үйіне жетеді. Ол жақсы әйел, егер ол біршама мақтаныш пен икемсіз болса, және ол Томас үшін жақсылықты қалайды. Бұрынғы айларда ол немере қызының күйеуін таңдауына қарсылық білдірді және тыйым салуды ашық түрде тыйым салды; енді Томаслин Уайлдвпен қаладан кетіп, үйленбеген күйеуіне оралғандықтан, ең жақсы нәтиже - миссис Йеобрайт кейінге қалдырылған некеге мүмкіндігінше тезірек салтанатты түрде келу. Ол да, Венн де Уайлдвиге Томассонға берген уәдесін орындауын қамтамасыз ету үшін жұмыс істей бастайды. Алайда Уайлдве әлі де Евстасия Вай туралы ойлайды, ол Егдон Хиттегі жалғыз үйде әжесімен бірге тұратын экзотикалық әдемі жас әйел. Евстасия қара шашты, патшайымдық әйел, оның итальяндық әкесі Корфудан шыққан және сәнді теңіз жағалауындағы курортты Будмутта өскен. Ол өзін көпшілігіне жатпайды; олар өз кезегінде оны ерекше деп санайды, ал кейбіреулер оны тіпті сиқыршы деп санайды. Ол Томасинге мүлдем ұқсамайды, ол - мейірімді жан. Ол шөптесін жек көреді, бірақ оны үнемі айнамен және құм сағатымен жүреді. Алдыңғы жылы ол Уайлдвпен ғашықтар болды; алайда, оған деген құмарлығының биіктігінде, ол оны жақсы көретінін білді, өйткені одан жақсы объект жоқ еді. Уайлдв Томасмен қарым-қатынасты үзген кезде, Евстасияның оған деген қызығушылығы қысқа уақытқа қайта оралды. Олар Гай Фокс кешінде кездеседі, Уайлдви онымен Америкаға қашуды сұрайды. Ол қарсылық білдіреді.

Екінші кітап: Келу

Евстасия Уайлдвиді тастап кетеді, өйткені миссис Йобрайттың сәтті алмаз саудагері Клим Парижден туған жері Эгдон Хитке оралады. Парижге не алмаз саудасына қайта оралуды жоспарламаса да, тіпті ауылдағы кедейлерге білім беру үшін мектеп мұғалімі болуды ниеттенсе де, Евстасия оны жек көретін даладан құтылудың және сәнді жаңа жерде жақсырақ, бай өмір бастаудың жолы деп санайды. Ол Климмен кездесуге қиындықпен болса да қол жеткізеді, екеуі де тез ғашық болады. Миссис Йобрайт қарсылық білдіргенде, Клим онымен ұрысады, кейін Евстасиямен де жанжалдасады. Клим Евстасияның өзінен алысқа кеткенін түсінгенде, Уайлдви Томасинге үйленеді, ол келесі жазда қызды босанады. Клим мен Евстасия да үйленеді және бес шақырым қашықтықтағы кішкентай үйге көшеді, онда олар қысқа ғана бақытты уақыт өткізеді. Бірақ ашудың тұқымы тез арада көріне бастайды: Клим мектеп мұғалімі болуға дайындалу үшін күндіз-түні оқып жатыр, ал Евстасия оның бұл идеясынан бас тартып, оны шетелге алып кетуіне үміттеніп отырады. Оның орнына, ол көп оқығаннан көзі нашарлай бастайды, содан кейін әйелін одан да ренжітеді, себебі ол өмір сүру үшін, болмаса уақытша, жусан шабушысы болуды шешеді. Армандары құлаған Евстасия енді қарапайым еңбекшімен некеде тұрып, даланың ішіндегі шатырға тігілгендей сезінеді.

Үшінші кітап: Қиял

Осы сәтте Уайлдв қайта пайда болады; ол күтпеген жерден үлкен сома ақша мұраға алғандықтан, енді Евстацияның үміттерін орындауға мүмкіндігі жақсырақ. Ол бір тамыздағы ыстық күні Йобриттерге келеді, Клим үйде болғанымен, ол шаңырақ кесудің шаршатушы жұмысынан кейін от жанында тығырықтап ұйықтап жатыр. Евстация мен Уайлдв сөйлесіп жатқанда, миссис Йобрит есікті қағады; ол өзі мен ұлы арасындағы жіктерді жазып, сыпайылық таныту үшін келген еді. Евстация оған қарап, қандай да бір алаңдаумен, қонағын артқы есіктен шығарып салады. Ол Климнің анасын шақырғанын естиді де, анасының қағуы оны оятқан деп ойлап, бақта біршама уақыт тұрады. Евстация үйге қайтқанда, Клим әлі де ұйықтап жатыр, ал анасы жоқ. Клим, енді ол түсінеді, ұйықтағанда ғана анасының есімін айқайлаған екен.

Төртінші кітап: Жабық есік

Миссис Йеобрайт, Евстасияның терезеден оған қарап тұрғанын көрді, сондай-ақ есіктің жанындағы Климнің заттарын да көріп, олар екеуі үйде екенін білді. Енді, ұлының үйіне қасақана кіргізілмегенін ойлап, ол мұңайып, ұзақ, ыстық жолмен үйге қайта бастайды. Кейін сол кешкісін Клим, оның келгенін білмей, Блумс-Эндке бет алады және жол бойында оны жолдың жанында жылан шаққаннан жан тапсырып жатқанын көреді. Сол түні жылан уы мен ыстықтан шаршап қайтыс болғаннан кейін Климнің қайғысы мен өкініші бірнеше апта бойы оны ауыр сырқатқа шалдықтырады. Евстасия кінәлі екенін сезініп, оқиғадағы рөлін айтуға батыл болмайды; ол көршінің баласынан анасының және Уайлдвидің келгенін естігенде, әйеліне кісі өлтіру және адалдыққа қиянат жасады деп айыптау үшін үйге асығады. Евстасия өзінің іс-әрекеттерін түсіндіруден бас тартады; оның орнына, оған: "Сен менің күйеуім емессің, сенде құт-береке жоқ" дейді және оны қатыгездігі үшін кінәлайды. Содан кейін ол әкесінің үйіне қайта оралады, онда Климнен жаңалық күтіп, үмітсіздікпен күреседі.

Бесінші кітап: "Ақпарат"

Уайлдв Гай Фокс кешінде Вайге тағы да келіп, оған Парижге баруға көмектесуді ұсынады. Евстасия егер Уайлдв көмегіне рұқсат берсе, оның сүйіктісі болуға мәжбүр болатынын түсінеді. Ол егер келіссе, түнде оған сигнал жіберетінін айтады. Ал осы арада Климның ашуы басылып, келесі күні Евстасияға татуласуды ұсынатын хат жібереді. Хат бірнеше минут кешігіп жетеді; оның әкесі оны беруге тырысқанда, Евстасия бұрыннан Уайлдвке сигнал беріп, жел мен жаңбырдың арасынан онымен кездесуге шығып кеткен еді. Бірақ ол өзіне лайық емес адам үшін неке сақасын бұзатынын білгендіктен, жылап жол тартады. Уайлдв ат пен каретасын дайындап, Евстасияны қараңғыда күтеді. Томас оның жоспарларын сезіп, Климді оны тоқтатуға жібереді; ол өзі де күйеуін іздеп даладан асығып өткенде, кездейсоқ түрде Диггори Веннмен кездеседі. Евстасия келмейді; оның орнына ол жақын маңдағы Шэдвотер бөгетіне құлайды немесе өзі секіріп түседі. Клим мен Уайлдв шашыраған дыбысты естіп, дереу зерттеуге кіріседі. Уайлдв ойсырата Евстасияның артынан секіреді, тіпті қапсырмасын да шешпейді, ал Клим ақылымен әрекет ете бастағанмен, көп ұзамай ол да ашулы сулардың құрбаны болады. Венн Климді құтқаруға үлгереді, бірақ қалғандары үшін кеш болады. Клим есін жиғаннан кейін, өзін әйелі мен анасын өлтірген деп кінәлайды.

Алтыншы кітап: "Арғы жолдар"

Эпилогта Венн қызыл бояушы мамандығынан бас тартып, сүт шаруашылығымен айналыса бастайды. Екі жыл өткен соң Томасин оған үйленеді және олар бақытты өмір кешеді. Клим енді мұңды, жалғыз адам болып, соңынан уағыз айтуға көшеді.

Талқылау

Оның терең кемшіліктері бар кейіпкері және сол кездегі заңсыз жыныстық қатынастарды ашық мойындауы "Туған жерге оралу" романы Викториялық Британияда сериал ретінде жарық көрген кезде көпке таң қалдырды. Харди романды бес кітапқа бөліп, классикалық трагедиялық форматты қайталауды жоспарлағанмен, сериалды оқитын оқырман қауымның талғамын ескеріп, алтыншы кітапта Диггори Венн мен Томасинге бақытты соңғы аяқ сыйлады. Хардидің бастапқы ойынша, Венн өзінің ерекше қызыл түсті киім киетін адамы ретінде қалады, ал Томасин қалған өмірін жесір күйінде өткізеді. Хардидің таңдаған тақырыптары – жыныстық саясат, орындалмаған құштарлық, табиғат пен қоғамның қарама-қайшы талаптары – осы романды шынымен заманауи туындыға айналдырады. Дегенмен, осы заманауи тақырыптардың артында трагедияның классикалық сезімі жатыр: Харди уақыт, орын және әрекеттің үш бірлігін қатаң сақтайды және тағдырынан қашуға тырысатын адамдардың күресі олардың құлуын жеделдетеді деп есептейді. Осы маңызды бөлімді көрсету үшін ол христиандық тарихтан бұрынғы ежелгі, құнарлы далалық жерді оқиға орны ретінде пайдаланады және Грандфер Кантл, Тимоти Фэрвей және осы даланың басқа тұрғындарынан тұратын хорды ұсынады. Эвстасия, Эгдон даласын тастап, Парижде жақсырақ өмір сүруді үміттенеді, бірақ Шэдвотер суарында суға батып, мәңгілікке сол жерде қалады; Уайлдве Эвстасияның қашу арманымен қатар, оның тағдырымен де бөліседі; ал білім беру реформаторы Клим суардан аман қалғанмен, жалғыз және өкінішпен өмір сүреді. Кейбір сыншылар, әсіресе Д.Х. Лоуренс, осы романды қоғамдық қауымдастықтардың өздеріне жат адамдарды қалай бақылайтыны туралы зерттеу ретінде қарастырады. Эгдон даласындағы көптеген адамдар (әсіресе әйелдер) мақтанқор және конвенцияға бағынбаған Эвстасияға күдіспен қарайды. Миссис Йёбрайт оны ұлына лайықты әйел деп санамайды, ал Сьюзан Нунсак, оны сиқыршы деп есептейді, балаларын Эвстасияның зиянды ықпалынан қорғау үшін оны тоқыма инесімен жарақаттайды және кейіннен оның бейнесін өртеді. Клим бастапқыда мұндай сенімдерге күледі, бірақ кейіннен әйелін кісі өлтіруші және адал емес деп танып, көпшіліктің пікірін қабылдайды. Осы көзқарас бойынша, Эвстасия қоғамның құндылықтарын осылайша сіңіріп алғандықтан, Егдоннан қашып, өзін құлаған әйел ретінде мойындамайынша, қашып кете алмайды, сондықтан өзіне-өзі қол жұмсауды таңдайды. Осылайша ол қайғысын аяқтап, сонымен бірге – кез келген әйел сияқты суарында жүзіп кеткенімен, сиқыршы сияқты емес – қоғамға өзінің кінәсіз екенін дәлелдейді.

Таңбалар тізімі

Клемент (Клим) Йобрайт – отызға жуық адам, Париждегі кәсіби мансабын тастап, туған жері Эгдон Хитке «кедейлер мен білімсіздерге мектеп мұғалімі» болу үшін оралады (Хардидің өзі Лондон сәулетшісі ретінде табысты мансабын тастап, жазушы болу үшін туған жері Дорчестерге оралды). «Бұл жерде көрінетін сұлулық бірден оның паразиті – ойдың аяусыз басып алуына ұшырайды». Клим – кітаптың тақырыбында айтылған «туған жерлік». Евстасия Вье – қара шашты, жас сұлу, өмірін саздағы өмірге қарсы қойып, одан құтылып, әлемдегі оқиғаларға толы өмірді бастауға асығады. Кейбір шұңқыр тұрғындары оны сиқыршы деп санайды. Харди оны «жұлдызды билеушілікті, махаббатты, ашу-ыза мен құштарлықты төменгі Эгдонға тиесілі емес деп есептеген» «құдайлықтың шикізаты» деп сипаттайды. Миссис Йобрайт – Климнің анасы, қатал талаптарға сай жесір. Томас көп жылдар бойы онымен бірге өмір сүрді, бірақ Клим – оның жалғыз баласы. Ол Евстасияны қатты жек көреді. Томас (Тамсин) Йеобрайт – Климнің туысы және миссис Йеобрайттың немересі, жұмсақ мінезді және дәстүрлі күтулерге ие жас қыз. Хардидің түпнұсқа қолжазбасында Уайлдв оны азғыру үшін жалған некеге тұрғызып алған. «Миссис Йобрайт кішкентай тұлғаны өз үмітінен басқа қорғанышсыз көрді». Деймон Уайлдвик – Евстасияның бұрынғы сүйіктісі және Томасиннің алғашқы күйеуі. Ол – бұрынғы инженер, мамандығында сәтсіздікке ұшыраған, қазір «Тынық әйел» деп аталатын қонақүйді ұстайды, себебі оның белгісінде өз басын ұстап тұрған әйел бейнеленген. Оның көздері қаңғып, әйелдерге құштарлығы зор. «Әйелдерді өлтіретін мансап». Диггори Венн – жиырма төрт жасар тапқыр жігіт, қызыл адам (қойларды белгілеуге арналған қызыл сыя сатушы, саяхатшы). Ол Томасин екі жыл бұрын үйленуден бас тартқанына қарамастан, роман бойына өзімшілдікпен қорғайды. Ол Уайлдвидің қайта оралмауы үшін Евстасияға мұқият қарайды. Ақырында ол өз кәсібінен бас тартып, әкесі сияқты сүт шаруашылығымен айналысады, осылайша қызыл терісінен айырылады. Содан кейін ол Томасинге қолайлы күйеу ретінде қарастырылады. Венннің қызыл түске боялуы және оның «Мефистофельдік» немесе шайтандық сипатына жиі сілтеме жасалуы – символдық және маңызды. Бір ерекше маңызды тарауда («Оқиғалы күннің таңы мен кеші») Венн жақсы сәттіліктің күмәнді тізбегін көрсетеді, қайта-қайта құмарлық ойында жеңіске жетеді. Бұл оқиға Веннді deus ex machina түрінде, сондай-ақ жартылай-магиялық тұлғаға айналдырады. Харди романның соңында Венннің кейіпкерінің осы аспектілерін тастап кетсе, оның «қызыл адам» кезеңінде Венн романға сиқырлы реализм элементтерін және қазіргі заманғы оқырмандар супергеройлық элементтер деп түсінетін нәрсені қосады. Капитан Дрю – Евстасияның атасы және бұрынғы теңіз офицері (кейінгі басылымдарда капитан Вай деп аталды). Тимоти Фэйруэй – орта жастағы, басқа шұңқыр тұрғындары арасында үлкен құрметке ие болған, сөзге қонымды адам. Грандфер Кантель – 69 жастағы, біршама қартайған және әрдайым белсенді бұрынғы әскери адам. Кристиан Кантель – Кантель бабасының қорқынышты және ұялшақ отыз бір жасар ұлы. Хамфри – Климнің болашақ әріптесі, фурзе кескіші (фурзе – төменгі, тікенді бұта, көбінесе горс деп аталады). Сюзан Нунсук – Эустасияның ең жақын көршісі және ең қатал жауы. Ол өзінің баласының ауруына Эустасияның сиқыршылығы себепші болды деп сендіреді. Есте қалған бір көріністе Сюзан Евстасияның балауыздан жасалған мүсінін жасап, оны шыналармен толтырып, отқа балқытып, Иеміздің дұғасын кері қайталап, оны қорғауға тырысады. Сол түні Евстасия суға батып қалады. Джонни Нунсук – Сюзанның ұлы, жас бала. Ол үйге оралғанда миссис Йобрайтпен кездеседі және оның тілегіне мойынсұнып, оның соңғы сөздерін Климге жеткізеді: Мен жүрегі жараланған, ұлымнан айырылған әйелмін. Чарли – капитан Дрю үшін жұмыс істейтін және Евстасияға, негізінен, алыстан ғана таңғалатын он алты жасар бала. Эгдон Хит – романның барлық оқиғаларының орын алған жері; кейбір сыншылар оны басты кейіпкер деп санайды. Бұл жер өте көне, онда жалған тәңірлерге табынушылар көптен бері ұмытылған. Оның мұражайлары дәлелдейді, бұл жер көптеген ұрпақтардың өмірін өзінде үлкен өзгеріссіз жалмап кеткен зират. Томас, Клим және Диггори үшін бұл мейірімді, табиғи орын; Евстасияның көзінде бұл оны жоюға ниеттенген зұлым тұлғаға айналады.

Бейімделулер

"Туыстың оралуы" 1994 жылы Hallmark Hall of Fame үшін түсіріліп, теледидарда көрсетілді. Бұл фильм Эксмур ұлттық паркінде түсірілді. Фильмде Кэтрин Зета-Джонс Эвстасия Вай рөлінде, Клайв Оуэн Деймон Уайлдв рөлінде, Рей Стивенсон Клим Йобрайт рөлінде, ал Джоан Плоурайт Миссис Йобрайт рөлінде ойнайды. Режиссерлік жасаған – Джек Голд. 2010 жылы Бен Вестбрук "Туыстың оралуы" романының американдық бейімделуін түсірді. Оқиға 1930 жылдардағы Ұлы депрессия кезінде Аппалач тауларында өтеді. Роман бірнеше рет сахнаға қойылды. "Country Grave Dance" – Келли Хамильтонның музыкалық сахналық бейімделуі. 1948 жылдың 15 маусымында Майкл Редгрейв қатысқан радиолық бейімделу CBS телеарнасының Studio One бағдарламасында эфирге шықты.

Танымал мәдениетте

Монти Пайтонның 1973 жылғы "Matching Tie and Handkerchief" альбомына "Novel Writing" деп аталатын туынды кіреді. Скетчте Томас Хардидің соңғы романын бастағанын көру үшін көпшілік жиналады, ал құлшыныспен спорт комментаторлары оқиғаны тікелей баяндайды. Роман "Тұрғындардың оралуы" деп аталады. 1970 жылдардың басында Гранада телеарнасы "Парад" көркем сериясы аясында "Егдон Хит" атты жарты сағаттық деректі фильм түсірді. Фильмде Густав Холст рөлін сомдаған актер шөлейтті даламен жүреді, ал оның "Егдон Хит" атты поэмасынан музыка ойнатылады, сонымен қатар музыкаға шабыттанған романнан көріністер мен кейіпкерлер көрсетіледі. Дж.Д.Сэлинджердің 1951 жылғы "Чарлиге хат" романында Холден Колфилд осы романды айтады. Колфилд Евстасия Вай кейіпкерін ерекше атап өтеді, ол қоғамда шеттетілген, еркін және сенімді әйел ретінде бейнеленген. Ол кітап оқығанда, авторымен дос болғандай сезінуді ұнататынын айтады, тіпті оған қоңырау шалуға дайын болар еді. Томас Хардиге қоңырау шалғысы келетінін, сондай-ақ "Евстасия Вайді" жақсы көретінін қосады. Кейін ол монахтың осы кейіпкер туралы не ойлар екенін ойлайды. 1993 жылы ағылшын халық әншісі Джонни Коллинз "Diggery Venn the Raddle Man" (sic) әнін "Pedlar of Songs" альбомына жазды. 1994 жылы Сиэтлдің "Thrones" тобы "Reddleman" атты сингл шығарды. Канзас штатының "The Rainmakers" тобы "Reddleman Coming" әнін жариялады. Инди-топ "Nightmare of You" 2009 жылы шығарған "Infomaniac" альбомында "Eustacia Vye" әні бар. Музыкант Патрик Вольфтің "House" әнінде осы романға сілтеме жасалған. Роман 2014 жылы түсірілген "Килл Юр Дарлингс" қараңғы триллерінде де айтылады. Ағылшын панк-рок тобы "Flat Back Four" роман негізінде "The Return of the Native" әнін жазды.