Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотланд министрі, банкир және әлеуметтік реформатор (1774-1846)
Scottish minister, banker and social reformer (1774 1846)
Генри Дункан ФРСЭ (8 қазан 1774 – 12 ақпан 1846) – шотланд министрі, геолог және әлеуметтік реформатор. Дюфрисширдегі Рутвеллдің пасторы, ол әлемдегі алғашқы өзара ақша жинақ банкін құрды, ол кейін Трасти жинақ банкінің бір бөлігіне айналды. 1839 жылы Шотландия шіркеуінің Бас ассамблеясының модераторы қызметін атқарды. Шіркеу бөлінісі кезінде Шотландия шіркеуін тастап, Ерақыт шіркеуіне қосылды. Ол сонымен қатар баспагер, меценат және жазушы болды, ғылым мен дін туралы еңбектермен қатар романдар да жазды.
Henry Duncan FRSE (8 October 1774 – 12 February 1846) was a Scottish minister, geologist and social reformer. The minister of Ruthwell in Dumfriesshire, he founded the world's first mutual savings bank that would eventually form part of the Trustee Savings Bank. He served as Moderator of the General Assembly of the Church of Scotland in 1839. At the Disruption has left the Church of Scotland and sided with the Free Church. He was also a publisher, a philanthropist and an author, writing novels as well as works of science and religion.
Ерте өмір
Дункан 1774 жылы Кирккдбригширдегі Лохруттон елді мекенінде дүниеге келді, оның әкесі Джордж Дункан пастор болған. Бала кезінде ол Лохруттон пасторлық үйіне келген ақын Роберт Бернспен кездесті. Дункан Дамфристегі академияда білім алды. Сент-Эндрюс университетінде екі семестр оқығаннан кейін, ол Ливерпульге коммерциялық қызметін бастау үшін жіберілді. Роберт Бернстің өмірбаянын жазған туысы, доктор Джеймс Керридің қолдауымен оның табысқа жету перспективасы өте жақсы болды; бірақ оның ниеті бизнесте емес еді, ол көп ұзамай Ливерпульді тастап, Шотландия шіркеуіне қызмет ету үшін Эдинбург пен Глазгоуда оқуға кетті. Эдинбургте ол Спекулятивтік қоғамға қосылып, Франсис Хорнер мен Генри Броугхэм сияқты саяси тұлғалармен жақын дос болды.
Duncan was born in 1774 at Lochrutton, Kirkcudbrightshire, where his father, George Duncan, was minister. As a boy he met the poet Robert Burns, who visited Lochrutton Manse. Duncan was educated in Dumfries at the Academy. After studying for two sessions at St. Andrews University he was sent to Liverpool to begin commercial life, and under the patronage of his relative, Dr. James Currie, the biographer of Robert Burns, his prospects of success were very fair; but his heart was not in business, and he soon left Liverpool to study at Edinburgh and Glasgow for the ministry of the Church of Scotland. Whilst in Edinburgh he joined the Speculative Society, and became intimate with the political figures, Francis Horner and Henry Brougham.
Алғашқы қызметі мен еңбектері
1798 жылы ол Шотландия шіркеуінің пасторы болып тағайындалды және 1799 жылы Думфрисширдегі Рутвеллде пасторлық қызмет атқара бастады, қалған өмірін осы жерде өткізді. Дункан бастапқыда-ақ көзқарастарының кеңдігімен, әсіресе халықтың әл-ауқатымен байланысты мәселелерде, сондай-ақ пастордың міндеттеріне жатпайтын шараларды батыл және ынтамен қолдауымен ерекшеленді. Аштық болған кезде ол Ливерпульден жүгері әкелді. Францияның шабуыл жасауы қаупі болған кезде ол еріктілер жасағын құрып, оған капитан болды. Ол арзан, көпшілікке арналған жалақтар сериясын жариялады, олардың кейбіреулері жоғары бағаланды, кейін "Коттедж Файрсайд" деген атпен жинақталды. Ол "Дамфрис және Галлоуэй курьері" газетін іске қосты және жеті жыл бойы оның редакторы болды.
In 1798 he was ordained as minister of the Church of Scotland and became Minister at Ruthwell in Dumfriesshire in 1799, where he spent the rest of his life. Duncan from the first was remarkable for the breadth of his views, especially in what concerned the welfare of the people, and the courage and ardour with which he promoted measures not usually thought to be embraced in the minister's rôle. In a time of scarcity he brought Indian corn from Liverpool. At the time when a French invasion was dreaded he raised a company of volunteers, of which he was the captain. He published a series of cheap popular tracts, contributing to the series some that were much prized, afterwards collected under the title The Cottage Fireside. He originated a newspaper, The Dumfries and Galloway Courier, of which he was editor for seven years.
Жинақ банктері
Дункан есімімен ең құрметпен байланысты шара – жинақ банктерін құру болды. Ол 1810 жылы Рутвелл приходтық жинақ банкін құрған деп мойындалады және Дункан бүкіл елде осы істі ілгерілетуде тынбай еңбек етті. Оның ықпалымен осындай мекемелерді қолдауға бағытталған парламенттің алғашқы заңы қабылданды. Ол сөздерімен, лекцияларымен және жарнамалық материалдарымен бұл істі кеңінен таныстырды. Бұл жоспар халықтың барлық зиялы достарына тез ұнады, ал қозғалыстың өркендеуі мен танымалдылығы бүгінгі күнге дейін тоқтаған емес. Оның тыранысы зор болғанымен, осы мақсатқа жұмсаған қаражаты көп болғанымен, ол ешқашан жұмысын бағалағандардың құрметінен басқа ешқандай сыйлық немесе марапат алмады. Доктор Дункан мен Рутвелл жинақ банкі зор ықпалға ие болғанымен, банктің өзі үлкен табысқа жете алмады. 1875 жылы тек 29 шот қалды, және олар Аннан жинақ банкіне аударылды. Осы оқиғаның екі жүз жылдығы Эдинбург университетінің теология және қоғамдық мәселелер орталығы ұйымдастырған конференциямен тойланды. Конференция спикерлері Дунканның мұрасын қазіргі әлеуметтік, қаржылық және діни жағдайлар тұрғысынан зерттеді. Жинақ банкі мұражайы Ұлыбританиядағы алғашқы үй жинақтарының тарихын айтады.
The measure which is most honourably connected with Duncan's name was the institution of savings banks. He is widely acknowledged to have formed the country's first savings bank in 1810, the Ruthwell Parish Savings Bank and Duncan was unceasing in his efforts to promote the cause throughout the country. His influence was used to procure the first act of parliament passed to encourage such institutions. By speeches, lectures, and pamphlets he made the cause known far and wide. The scheme readily commended itself to all intelligent friends of the people, and the growing progress and popularity of the movement have received no check to the present day. Great though his exertions were, and large his outlay in this cause, he never received any reward or acknowledgement beyond the esteem of those who appreciated his work and the spirit in which it was done. Although Dr Duncan and the Ruthwell Savings Bank were hugely influential, the Bank itself was not a great success. By 1875 only 29 accounts remained, and these were transferred to Annan Savings Bank. The bicentenary of this event was celebrated with a conference held by the Centre for Theology and Public Issues at the University of Edinburgh. Speakers investigated Duncan's legacy in light of current social, financial, and religious dynamics. The Savings Bank Museum tells the story of early home savings in Britain.
Баспа ісі
Дункан кейбір еңбектерін анонимді түрде жариялады. 1821 жылы ол қарапайым шотланд өмірінен "Жас оңтүстік ел тоқымашысы" атты тағы бір әңгімесін жариялады, ол "Коттедждің жанындағы от" әңгімесіне лайықты жалғасы болды. 1823 жылы Дункан Санкт-Эндрюс университетінен докторлық диплом алды. Бірнеше жыл өткен соң (1826) ол үш томдық "Уильям Дуглас; немесе Шотландиялық эмигранттар" атты көркем шығармасын анонимді түрде жариялады, оның мақсаты сэр Уолтер Скоттың "Ескі өлім" шығармасындағы келісімшілдерге жасаған сын-қатерлерін жою болды. Бұл шынайы таланттың туындысы деп мойындалды және шотланд халқы тарапынан зор құрметке ие болды. 1836 жылы ол "Жыл мезгілдерінің қасиетті философиясы" атты төрт томдық еңбегінің бірінші томын жариялады. Ол жақсы қабылданып, бірнеше рет қайта басылды. Ол сондай-ақ Генри Дунканның "Шотландиялық шаруалар туралы әңгімелер" және басқаларға да үлес қосты.
Duncan published some work anonymously. In 1821 he published another tale of humble Scottish life, — " The Young South Country Weaver," a fit sequel to "The Cottage Fireside." In 1823 Duncan received the degree of D. D. from the University of St. Andrews. A number of years later (1826) he published, anonymously, a work of fiction in three volumes, " William Douglas ; or, The Scottish Exiles," intended to counteract Sir Walter Scott's aspersions on the Covenanters in "Old Mortality." This was hailed as a work of real genius, and was remarkably well received by the Scottish public. In 1836 he published the first volume of a work which reached ultimately to four volumes, entitled The Sacred Philosophy of the Seasons. It was well received, and ran through several editions. He also contributed to Tales of the Scottish Peasantry by Henry Duncan, D. D., and others.
Антикварлық және геологиялық жұмыстар
Шотландтық антиквариат қоғамының мәмілелеріне ол атақты рундық айқыш туралы сипаттама берді: Рутвелл айқасы (қазір Рутвелл шіркеуінде), Ұлыбританиядағы ең көрнекті англосаксон айқыштарының бірі. Бұл VII ғасырдың соңы – VIII ғасырдың басында оның өлкесінде табылған және 1818 жылы қайта жаңартылған, содан бері көптеген еңбектер жазылған крест, рундық жазуларымен ерекшеленеді, онда көне ағылшын поэмасы "The Dream of the Rood" үзінділері кездеседі. Ол геологиялық ғылымға да естен кетпес үлес қосты. 1828 жылы Дункан Эдинбург Корольдік қоғамына Лохмабен маңындағы Корнкокл карьерінің пермдік қызыл құмдығында төрт аяқты омыртқалы жануарлардың қазба іздерін табу туралы мақала ұсынды. 1831 жылы жарияланған бұл мақала – қазба іздері туралы жасалған алғашқы екі ғылыми есептің бірі (екіншісін мырза Дж. Гриерсон жасаған). Дункан палеонтолог Уильям Бакландпен осы іздер туралы хат алмасып тұрды. Шелихнус дунканидің іздерінің қалыптамасы Эдинбургтегі Шотландия Ұлттық мұражайында сақталады. Ал түпнұсқа қазбаларды Дэмфрис мұражайында көруге болады.
To the Transactions of the Scottish Antiquarian Society he contributed a description of a celebrated runic cross: the Ruthwell Cross (now in Ruthwell church), one of the finest Anglo Saxon crosses in Britain. This late 7th/early 8th century cross, which he discovered in his parish and restored in 1818, and on which volumes have since been written, is remarkable for its runic inscription, which contains excerpts from The Dream of the Rood, an Old English poem. He made a memorable contribution likewise to geological science. In 1828 Duncan presented a paper to the Royal Society of Edinburgh describing the discovery of the fossil footmarks of four legged vertebrate animals in the Permian red sandstone of Corncockle Quarry, near Lochmaben. The paper, published in 1831, was one of the first two scientific reports of a fossil track (the other being made by Mr. J. Grierson). Duncan also corresponded with the palaeontologist Rev William Buckland about the tracks. A cast of the tracks of Chelichnus duncani can be found in the National Museum of Scotland in Edinburgh. The original fossils can be seen at Dumfries Museum.
Шіркеулік партиялар мен тосқауыл
Алғашында шіркеудегі орташа және евангелистік партиялар арасында нақты шешімге келмей, Дункан көп ұзамай евангелистік партияны қолдап, д-р Томас Чалмерс және д-р Эндрю Томсон сияқты адамдармен тығыз қарым-қатынас жасады. Шотландия шіркеуіне қатысты даудың бастапқы кезеңдерінде ол бұрынғы колледж достары Лорд Брогамға, Лансдаун маркизіне және ішкі істер министрі Лорд Мельбурнға хаттар жолдады. 1839 жылы Дункан Шотландия шіркеуінің Бас ассамблеясының төрағасы болды, ал 1843 жылғы бөлініс кезінде Шотландия еркін шіркеуінің негізін қалаушы пасторлардың бірі болды, өзінің талғамы мен шеберлігімен әдемілендірілген үй мен жерін қалдырып кетті. Генри Дунканға Роберт Мюррей М'Шейн Рутвеллдегі демалысы кезінде келді. Дункан миссионерлік қоғамның президенті болды. Ол сонымен қатар католиктерге көмек көрсету және құлдарды азат ету мақсатында үгіт жүргізді.
While at first not very decided between the moderate and the evangelical party in the church, Duncan soon sided with the latter, and became the intimate friend of such men as Dr. Thomas Chalmers and Dr. Andrew Thomson. In the earlier stages of the controversy connected with the Scottish church he addressed letters on the subject to his old college friends Lord Brougham and the Marquis of Lansdowne, and to Lord Melbourne, home secretary. In 1839 Duncan became Moderator of the General Assembly of the Church of Scotland, and at the time of the Disruption of 1843 became one of the founding ministers of the Free Church of Scotland leaving a manse and grounds that had been rendered very beautiful by his taste and skill. Henry Duncan was visited by Robert Murray M'Cheyne during his vacations in Ruthwell. Duncan was president of a Missionary Society. He also campaigned on behalf of Catholic Relief and on the Emancipation of Slaves.
Отбасы
Дунканның алғашқы әйелі, 1804 жылдың қараша айында үйленген Агнес Крейг, оның ізашары, пастор Джон Крейгтың қызы болды. Олардың екі ұлы мен бір қызы болды. Агнес Дункан 1832 жылы тұмаудан қайтыс болды. Дунканның екінші әйелі, 1836 жылы үйленген Мэри Грей, Батыс Ордтан Джордж Грейдің қызы, Дилстоннан белгілі Нортумбриялық азамат Джон Грейдің қарындасы (оның қызы, миссис Джозефин Батлердің естеліктерінде айтылған) және Генри Грейдің (пастор) жесірі, Келсолық Р. Ландидің әйелі, Мэри Ланди Дункан мен Джейн Ланди Бонардың анасы болды. Ол өте талантты, мінезі мықты және бірнеше кітаптың авторы болған әйел еді. Дунканның ұлы Джордж Джон Крейг Дункан 1806 жылы дүниеге келді. Ол Киркпатрик-Дюремде пастор болды. Оның әйелі – белгілі жазушы Изабелл Уайт Дункан.
Duncan's first wife whom he married in November 1804 was Agnes Craig, daughter of his predecessor, the Rev. John Craig. They had two sons and a daughter. Agnes Duncan died of influenza in 1832. Duncan's second wife, whom he married in 1836, was Mary Grey, daughter of George Grey of West Ord, sister of John Grey of Dilston, a well known Northumbrian gentleman (see memoir by his daughter, Mrs. Josephine Butler) and Henry Grey (a minister), widow of the Rev. R. Lundie of Kelso, and mother of Mary Lundie Duncan and Jane Lundie Bonar. She was a lady of considerable accomplishments and force of character, and author of several books. Duncan's son George John Craig Duncan was born in 1806. He became the minister at Kirkpatrick Durham. His wife was Isabelle Wight Duncan, who was a notable author.