Кіріспе

Идеологиялық көзқарас

Поликультурализм – белгілі бір географиялық аймақтағы мәдени-таралық байланыстардың салдарына қатысты идеологиялық көзқарас. Ол өзін ерекшелейтін топтар арасындағы ұқсастықтар мен олардың берік байланысын баса көрсетеді, соның арқасында аталған топтардың мүшелері сезінетін шекараларды жояды. Поликультурализм тұжырымын алғаш рет Робин Келли мен Виджай Прашад ұсынған. Ол көпмәдениеттіліктен өзгеше, ол өзін мәдени топтар ретінде танитын адамдардың ерекшелігін сақтап, олардың арасындағы байланысқа қарамастан, айырмашылықтарын атап көрсетуге бағытталған. Поликультурализмді қолдайтындар көпмәдениеттілікті сынап, оның айырмашылық пен бөлінуге баса назар аударуы әлеуметтік бірлікке зиян келтіріп, қақтығыс тудырады деп санайды. Поликультурализм Виджай Прашадтың 2001 жылғы «Барлығы кунг-фумен күресті: афроазиялық байланыстар және мәдени тазалық мифы» атты кітабында талқыланды.

Революциялық Франция

Францияда соңғы екі ғасырдағы түрлі саяси жүйелер мәдени-аралық қатынастарда әртүрлі саясаттарды қолданып көрді, бұл Азаматтық тағылымдар зерттеуі үшін көптеген зерттеу материалдарын жасады. Француз революциясы діни және басқа да мәдени ерекшеліктерге мән беруді азайту арқылы жаңашылдыққа ұштады. 1789 жылдың 27 тамызында Ұлттық құрылтай Адам және азамат құқықтарының декларациясын қабылдады. 1791 жылдың 27 қыркүйегінде Ұлттық құрылтай Франциядағы еврей халқына заң алдында тең құқық беруге дауыс берді. Ұзақ жылдар бойы айыпталып келген азшылықты дініне қарамастан, жай ғана азамат ретінде мойындау – қазіргі Еуропа үшін бұрын-соңды болмаған жағдай еді. Зиялылар арасындағы азаматтық, теңдік және өкілдік билік туралы пікірталастар Ағарту дәуірін анықтады және 1789 жылғы революция қарсаңында Америка мен Франциядағы саяси ой-өрісті қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Франциядағы республикалық қозғалыстың радикалды топтары 1790 жылдың басында Якобин клубының айналасында бірікті. Олардың мақсаттарының бірі: Конституцияны құру және нығайту үшін жұмыс істеу, преамбуланың рухына сәйкес (яғни заңды түрде құрылған билікті және Адам және азамат құқықтарының декларациясын құрметтеу). Якобин қозғалысының саяси көзқарастары Жан-Жак Руссоның әлеуметтік келісім туралы ұғымына негізделген. Азаматтық құндылықтарды және ұлттық сезімді насихаттау мен қалыптастыру Францияда нығайды. Альп, Юра таулары, Пиреней, Рейн өзені және Атлантика жағалауының арасындағы халықтардың ортақ ұлттық санасы сәтті дамытылды және таратылды. Францияның аймақтық ерекшеліктері кеңірек аумақта ортақ байланыстар құру үшін үлкен тұтастықтың бір бөлігі ретінде ұсынылды.

Социалистік Югославия

ХХ ғасырда пайда болған жаңа социалистік елдерде діни және басқа да мәдени ерекшеліктер жаңа ортақ азаматтықты қалыптастыру үшін басымдыққа ие болмады. Көп ұлтты қоғамдарда мәдени автономияны тиімді қамтамасыз ету, бөліністерді күшейтпей және мемлекетті әлсіздетпей, социалистік зиялыларды, Otto Bauer-ді 1907 жылғы "Ұлттар мәселесі және әлеуметтік демократия" кітабынан бастап мазалады. Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының конституциялық құрылысшысы Эдвард Кардельж Балқандағы жиі даулы "ұлттық мәселені" сақтықпен шешуге тырысты. 1946 жылғы Югославия Конституциясына 1936 жылғы Кеңес Одағы Конституциясының, тағы бір көп ұлтты социалистік мемлекеттің, ықпалы зор болды. Кардельж: "Біз үшін Кеңес Конституциясы үлгі болды, себебі Кеңес Федерациясы – адамзат тарихындағы халықтар арасындағы қарым-қатынастың ең оңтайлы мысалы", – деп мәлімдеді. Югослав социалистік санасының қалыптасуы 1953 жылғы Конституциялық заңда одан әрі нақтыланды. Заңда "ФРЮ-дағы барлық билік еңбек ететін халыққа тиесілі" делінген. Сыныпқа жасалған баса назар – жеке этникалық және діни айырмашылықтарды жоюға жасалған айқын әрекет болды. Конституциялық өзгерістер жаңа "біртұтас Югослав қауымдастығының" дамуымен түсіндірілді. Социалистік өзін-өзі басқару жүйесінде Ұлттар кеңесі орнына Өндірушілер кеңесі сияқты күшті орган құрылуы Югославия халқының ұлтшылдықтан кейінгі атмосфераға енгенін растады. Югослав азаматтығынан югослав этностығына қарай өтуге аймақтағы көптеген этникалық топтардың бір-бірін түсінуі көмектесті. Югославия тарағаннан кейін де осы ортақ тілдік мұра туралы келісімнің көптігі байқалады, оны "Ортақ тіл туралы декларациядан" көруге болады.