Кіріспе
Адамның психологиялық денсаулығының деңгейі
Психикалық денсаулық эмоционалдық, психологиялық және әлеуметтік жақсылықты қамтиды, сонымен қатар танымға, қабылдауға және мінез-құлыққа әсер етеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) мәлімдемесіне сәйкес, бұл – «адамның өзінің қабілеттерін толыққанды түсіне білуі, өмірдің кездік стрестеріне төтеп беруі, өнімді және жемісті еңбек етуі, сондай-ақ өз қоғамына үлес қосуы мүмкін болатын жағдай». Бұл сонымен қатар адамның стресспен қалай күресетінін, өзгелермен қарым-қатынасын және шешімдер қабылдауын анықтайды. Психикалық денсаулыққа субъективті жақсылық, өзіне сенімділік, тәуелсіздік, қабілеттілік, ұрпақтар аралық байланыс және интеллектуалдық және эмоционалдық әлеуеттің өзін-өзі іске асыру сияқты факторлар жатады. Позитивті психология немесе холизм тұрғысынан алғанда, психикалық денсаулыққа өмірден ләззат алу қабілеті және өмірлік қызмет пен психологиялық тұрақтылыққа жетуге бағытталған күш-жігер арасында тепе-теңдік орнату кіреді. Мәдени айырмашылықтар, жеке философия, субъективті бағалаулар және кәсіби теориялардың бәсекелестігі – «психикалық денсаулықты» қалай анықтайтынымызға әсер етеді. Психикалық денсаулықтың бұзылуының алғашқы белгілері: ұйқының бұзылуы, күш-қуаттың жетіспеуі, аштық сезімінің болмауы, өзіне немесе басқаларға зиян келтіру туралы ойлар, өзін-өзі оқшаулау (бірақ интроверсия мен оқшаулану әрқашан денсаулыққа зиянды емес) және жиі ойша алаңдау.
Психикалық аурулар
Психикалық денсаулық, Канаданың қоғамдық денсаулық сақтау агенттігі анықтағандай, – адамның жеке, әлеуметтік және мәдени шекараларды сақтай отырып, жақсырақ өмір сапасына қол жеткізу үшін сезіну, ойлау және әрекет ету қабілеті. Осы қабілеттердің кез келгенінің бұзылуы психикалық ауруларға немесе психикалық бұзылуларға әкелуі мүмкін, олар психикалық денсаулықтың бір бөлігі болып табылады. 2019 жылы әлемде шамамен 970 миллион адам психикалық бұзылудан зардап шекті, оның ішінде ең көп таралғандары – алаңдаушылық және депрессия. Психикалық бұзылулармен ауыратын адамдардың саны жылдар бойына едәуір артты. Психикалық бұзылулар – когнитивтік функцияларға, эмоционалдық жауаптарға және мінез-құлыққа әсер ететін, сондай-ақ қиындықтарға немесе функционалдық бұзылуларға алып келетін денсаулық жағдайлары. Әртүрлі психикалық бұзылуларды диагностикалау, емдеу, зерттеу және есеп беру үшін қолданылатын жаһандық стандарт – ICD 11. АҚШ-та психикалық бұзылуларды жіктеу жүйесі ретінде DSM 5 қолданылады. Психикалық денсаулық диета, физикалық жаттығулар, стресс, нашақорлық, әлеуметтік байланыстар және қарым-қатынас сияқты өмір салтының көптеген факторларымен байланысты. Психиатрлар, психологтар, лицензияланған клиникалық кеңесшілер, әлеуметтік жұмыскерлер, медбикелер және отбасылық дәрігерлер терапия, кеңес беру және дәрі-дәрмектер арқылы психикалық ауруды басқаруға көмектесе алады.
Ерте тарих
XIX ғасырдың ортасында Уильям Свитсер алғаш рет психикалық гигиена терминін қолданды, оны қазіргі заманғы оң психикалық денсаулықты нығайту тәсілдерінің алға басушысы деп қарастыруға болады. Американдық психиатриялық қауымдастықтың төртінші президенті және негізін қалаушылардың бірі Айзек Рей психикалық гигиенаны "ақыл-ойды оның сапаларын нашарлатуға, күшін әлсіретуге немесе жұмысын бұзуға қабілетті барлық жағдайлар мен ықпалдардан сақтау өнері" деп анықтады. Доротея Дикс (1802–1887) "психикалық гигиена" қозғалысының дамуындағы маңызды тұлға болды. Дикс мектеп мұғалімі болды және психикалық аурулары бар адамдарға көмектесуге, оларды нашар жағдайларда ұстауды әшкерелеуге тырысты. Бұл "психикалық гигиена қозғалысы" деп белгілі болды. ХХ ғасырдың басында Клиффорд Бирс 1908 жылы бірнеше психиатриялық ауруханаларда пациент ретінде өткен тәжірибесін баяндаған "Өзін тапқан ақыл" атты еңбегін жариялағаннан кейін "Американың психикалық денсаулықты қорғау жөніндегі ұлттық комитетін" құрды және АҚШ-та алғашқы амбулаториялық психикалық денсаулық клиникасын ашты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары психикалық гигиенаға сілтемелер "психикалық денсаулық" терминімен бірте-бірте алмастырылды, себебі оның ауруды емдеуден денсаулық сақтаудың алдын алу және дамыту салаларына қарай дамитын оң қыры бар еді. Бұл бұрынғы жағдайдан жақсару ретінде қарастырылды. Дегенмен, осы қауымдық ресурстардың жағдайы туралы пікірталас жалғасуда. Бұл ауысу көптеген пациенттер үшін пайдалы болғаны дәлелденді: жалпы қанағаттанушылықтың артуы, өмір сүру сапасының жақсаруы және пациенттер арасындағы достық қарым-қатынастардың күшеюі, бәрі де қолжетімді құнмен. Бұл тек емдеу мекемелерінде жеткілікті қаржысы бар персонал мен жабдықтар және тиімді басқару болған жағдайда ғана шындыққа айналды. Алайда, бұл мәселе қарама-қарсы пікірлерге бөлінеді. Деинституционализацияны сынаушылар нашар тұрмыс жағдайларының басым болғанын, пациенттердің жалғыздыққа ұшырағанын және олар бұл емдеу үйлерінде тиісті медициналық көмек ала алмағанын айтады. Сонымен қатар, мемлекеттік психиатриялық күтімнен зейнеткерлер үйіне ауыстырылған пациенттер емдеудің маңызды аспектілерінде кемшіліктерді сезінді. Кейбір жағдайларда күтім денсаулық сақтау қызметкерлерінен пациенттердің отбасыларына ауыстырылады, олардың тиісті медициналық көмек көрсетуге қажетті қаржысы немесе медициналық білімі жоқ. Бұл психиатриялық күтімді қажет ететін адамдар мекемелер арасында ауысып отырады дегенді білдіреді, оларға мемлекеттік психиатриялық ауруханалар мен қылмыстық сот жүйесі кіреді. Осылайша, психиатриялық ауруханаларда төсек-орын санының азаюы тұтқындар санының өсуімен бір уақытта болды.
Эпидемиология
Психикалық аурулар қатерлі ісік, қант диабеті немесе жүрек ауруларынан да жиі кездеседі. 2021 жылы 18 жастан асқан американдықтардың 22 пайызы психикалық ауруға қатысты критерийлерге сай келеді. Деректер бойынша, әлемде 970 миллион адам психикалық бұзылыстармен күреседі. Әлемдегі аурудың 10 негізгі себебінің ішінде үлкен депрессия үшінші орында тұр. 2030 жылға қарай ол әлемдегі аурудың басты себебі болуы күтілуде. Жыл сайын 700 000-нан астам адам өмірге қол жұмсайды, ал шамамен 14 миллион адам осы әрекетке тырысады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) есебінде 2010 жылы психикалық ауруларға байланысты әлемдік шығын шамамен 2,5 триллион долларды құрады (оның үштен екісі тікелей емес шығындар), ал 2030 жылға қарай 6 триллион доллардан асып түсуі күтілуде. ДДҰ деректеріне сәйкес, әлем халқының шамамен жартысы психикалық аурулардың әсеріне ұшырайды, бұл олардың өзіне деген құрметіне, қарым-қатынастарына және күнделікті өмірдегі функционалдық қабілеттеріне әсер етеді. Адамның эмоционалдық денсаулығы оның физикалық денсаулығына әсер ете алады. Нашар психикалық денсаулық дұрыс шешім қабылдау қиындықтарына және заттарды қолдану бұзылыстарына әкелуі мүмкін. Жақсы психикалық денсаулық өмір сапасын жақсартады, ал нашар психикалық денсаулық оны нашарлатады. Ричардс, Кампания және Муза Берк атап көрсеткендей, "эмоционалдық қабілеттер стресс басқару және физикалық денсаулық сияқты әлеуметтік жақсылыққа бағытталған мінез-құлықпен байланысты екенін көрсететін дәлелдер көбейіп келеді".
Әлемдік таралуы
Психикалық денсаулықты үздіксіздік ретінде қарастыруға болады, онда адамның психикалық денсаулығының мәні әртүрлі болуы мүмкін. Психикалық салауаттылық – позитивті қасиет ретінде қарастырылады; психикалық денсаулықтың осы анықтамасы эмоционалдық жай-күйді, толыққанды және шығармашылық өмір сүру қабілетін, сондай-ақ өмірдегі сөзсіз туындайтын қиындықтарға бейімделу мүмкіндігін көрсетеді. Кейбір талқылаулар қанағат пен бақытқа қатысты жүреді. Көптеген терапиялық жүйелер мен өзін-өзі жетілдіру кітаптары психикалық салауаттылықты одан әрі жақсартуға тиімді деп есептелетін стратегиялар мен әдістерді ұсынатын әдістер мен философияларды ұсынады. Позитивті психология психикалық денсаулық саласында маңызға ие. Психикалық денсаулықтың холистикалық моделі әдетте антропологиялық, білім беру, психологиялық, діни және әлеуметтанулық перспективаларға негізделген ұғымдарды қамтиды. Сонымен қатар, жеке тұлға, әлеуметтік, клиникалық, денсаулық және даму психологиясынан теориялық тұрғыдан алған үлгілер де бар. Психикалық әл-ауқаттың үш компоненттік моделі психикалық әл-ауқатты эмоционалдық, әлеуметтік және психологиялық әл-ауқаттан тұратын үш құрамдас бөлік ретінде қарастырады. Эмоционалдық әл-ауқат – жоғары деңгейдегі позитивті эмоциялардың болуымен анықталады, ал әлеуметтік және психологиялық әл-ауқат – күнделікті өмірде оңтайлы жұмыс істеуге көмектесетін психологиялық және әлеуметтік дағдылар мен қабілеттердің болуымен сипатталады. Бұл модель әртүрлі мәдениеттерде эмпирикалық тұрғыдан қолдау тапқан. Психикалық денсаулықтың қысқартылған нұсқасы (MHC SF) – психикалық әл-ауқаттың үш компоненттік моделін өлшеуге қолданылатын ең көп таралған шкала болып табылады.
Балалар мен жасөспірімдер
Психикалық денсаулық жағдайлары 10-19 жас аралығындағы адамдардың аурулары мен жарақаттарының жалпы салмағының 16% құрайды. 8,9 миллион жас адам психикалық ауруға шалдыққан. 2018 жылы осы жастардың 42% ем алмаған. Психикалық денсаулық жағдайларының жартысы 14 жасқа дейін басталады, бірақ көптеген жағдайлар анықталмайды және емделмейді. Депрессия – жасөспірімдер арасында ауру мен мүгедектіктің негізгі себептерінің бірі. Жасөспірімдердің психикалық денсаулығына немқұрайлы қарау ересек өмірге әсер етуі мүмкін. Мектепке дейінгі балалардың 50% мінез-құлқындағы проблемалардың табиғи түрде азайғанын көрсетеді. Ал қалғандары ұзақ мерзімді салдарларға ұшырайды. Депрессиялық бұзылыстардың пайда болуы 11 мен 14 жас аралығында байқалады. Психологиялық жарақаттың ең көп кездесетін екі белгісі – әлеуметтік байланыстан үзілу және көмекке кедергі – баспанасыз адамдар мен отбасыларда кең таралған. Психикалық аурулар көп тарағанмен, адамдар көбінесе тиісті көмек ала алмайды. Көптеген босқындар түрлі жарақаттарға ұшырайды, оларға азаптау, сексуалдық зорлық, отбасының ыдырауы және жақындарының өлімі кіреді. Босқындар мен иммигранттар жаңа жерге бейімделу кезеңінде психоәлеуметтік стресске ұшырайды. Бұл кемсітушілікке, экономикалық тұрақтылықтың болмауына және эмоционалдық күйзеліске әкелетін әлеуметтік оқшаулануды қамтиды. Мысалы, 1900 жылдардың басында жапон иммигранттарына қарсы науқандар ұйымдастырылды, олардың АҚШ өміріне қатысуына кедергі келтірілді және оларды американдық жұмысшы табына қауіп деп көрсетті. Олар американдық БАҚ тарапынан жамандалды, оларға қарсы заңдар қабылданды. Сондықтан, әртүрлі мамандықтардағы мамандардың мәдени, әлеуметтік, саяси және діни көзқарастары әртүрлі болады, бұл емдеу әдістемесіне әсер етеді. Есту қабілеті нашар немесе толығымен жоқ адамдарға психикалық көмек көрсету кезінде мамандардың олардың мәдени ерекшеліктерін білуі және білікті, сертификатталған аудармашыларды пайдалануы қажет. Зерттеулер психикалық ауруға байланысты стигманың бар екенін көрсетті. Осындай стигмаға байланысты адамдар өздеріне диагноз қойылғаннан кейін оны мойынға алмай, теріске шығаруға тырысуы мүмкін. Психикалық ауруы бар адамдарға күтім жасайтын отбасы мүшелері де кемсітушілікке ұшырауы мүмкін. Психикалық денсаулық мәселелеріне қатысты білім беру және хабардар ету үшін психикалық ауруға байланысты әлеуметтік және қабылданатын стигманы жою маңызды деп танылды. Ұлыбританияда Корольдік психиатрлар колледжі стигманы азайту мақсатымен "Ай-ойды өзгерту" (1998–2003) науқанын ұйымдастырды, ал АҚШ-та "Бұл жолмен туылған" қоры және "Маник монологтар" сияқты ұйымдар психикалық ауруға байланысты стигманы жоюға бағытталған жұмыстар жүргізіп келеді. Психикалық аурулар жөніндегі ұлттық одақ (NAMI) – 1979 жылы психикалық денсаулық мәселелерімен күресіп жүргендердің мүддесін қорғау үшін құрылған американдық ұйым. NAMI психикалық аурулар мен денсаулық мәселелері туралы білім беруге көмектеседі және осы ауруларға байланысты стигманы жоюға тырысады. Көптеген психикалық денсаулық мамандары діни әртүрлілік пен руханилықтың маңыздылығын немесе оның жоқтығын түсіне бастады немесе түсінеді. Олар сондай-ақ осы әртүрлі топтар үшін қайсыбір әдістер тиімдірек екенін анықтау үшін мәдени білім алуда. Америкалық психологиялық қауымдастығы дінді құрметтеу қажет екенін нақты айтады. Америкалық психиатриялық қауымдастығы рухани және діни мәселелер бойынша білім беруді талап етеді, бірақ АҚШ-та кең таралған қатал, фундаменталистік сенімдердің зиянына көбінесе назар аударылмайды. Бұл пікірді осы мәлімдеме үшін қолдану, вакцинаға қарсы сайтты "вакцинациядан зардап шеккендерге" жеткілікті көңіл бөлінбейді деп мәлімдеу үшін пайдаланумен тең. Бұл тақырып 2018 жылы діни бостандық жөніндегі арнайы топ құрылуымен саясиландырылды. Сонымен қатар, АҚШ-тағы көптеген провайдерлер мен дәрігерлер психикалық денсаулық сақтау институтының көптеген батыс емес мәдениеттер туралы білімі мен құзыретінің жетіспеушілігін түсіне бастады, бұл АҚШ-тағы провайдерлерді басқа мәдениеттерден келген науқастарды емдеуге дайын емес етеді.
Психикалық аурулардың себептері мен қауіп факторлары
Психикалық денсаулық проблемаларына көптеген нәрсе әсер ете алады, оның ішінде биологиялық факторлар, генетикалық факторлар, өмірлік тәжірибелер (психологиялық жарақат немесе зорлық-зомбылық сияқты) және отбасыда психикалық денсаулық проблемаларының болуы.
Биологиялық факторлар
Ұлттық денсаулық сақтау институтының оқу бағдарламасына қосымшалар сериясы кітабында жазылғандай, көптеген ғалымдар нейротрансмиттерлердегі өзгерістердің психикалық ауруларға себеп болуы мүмкін деп санайды. "Психикалық аурулардың биологиясы" бөлімінде бұл мәселе толыққанды түсіндіріледі: "Шизофрениямен ауыратын адамдарда допамин, глутамат және норадреналин нейротрансмиттерлерінің жұмысында бұзылулар болуы мүмкін".
Демографиялық факторлар
Жынысы, жасы, ұлты, өмір сүру ұзақтығы, ұзақ өмір сүру, халық тығыздығы және қоғамдық әртүрлілік – психикалық аурулардың қаупі мен ауырлығын арттыратын демографиялық сипаттамалардың барлығы. Қазіргі дәлелдер әйелдер жынысының өмірдің әртүрлі кезеңдерінде, әсіресе жасөспірім шақта депрессияға бейімделу қаупінің жоғары екенін көрсетеді. Мысалы, әйелдерде қорқыныш пен тамақтану тәртібін бұзу жиі кездеседі, ал еркектерде заттық тәуелділік және мінез-құлық, даму мәселелеріне ұшырау ықтималдығы жоғары. Бұл әйелдердің аутизм спектріндегі бұзылулар, назар жетіспеушілігі мен гипербелсенділік синдромы, Туретт синдромы немесе ерте басталатын шизофрения сияқты даму бұзылуларынан азаматтардың аз зардап шегуі мүмкін дегенді білдірмейді. Этностық және этникалық әртүрлілік психикалық аурулардың таралуына ықпал ететін факторлар ретінде анықталды, мұнда азшылық топтары кемсіту мен шеттетуге байланысты жоғары тәуекелге ұшырайды. Бұл, кез келген халықты зерттеу кезінде психикалық денсаулық бұзылуларының себептерін қарастырғанда ескеру қажетті мәселе. Пол мен Мозердің 2009 жылғы мета-талдауына сәйкес, жоғары табыс теңсіздігі мен жұмыссыздықтан қорғаудың нашар болуы бар елдерде жұмыссыздар арасында психикалық денсаулықтың нашарлауы байқалады. Эмоционалдық психикалық бұзылулар – бүкіл әлемде мүгедектіктің жетекші себептерінің бірі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) 1998 жылы құрған Дүниежүзілік психикалық денсаулық (ДМД) зерттеу бастамасының басты мақсаты – әлемдегі емделмеген эмоциялық психикалық бұзылулардың ауқымы мен ауырлығын зерттеу болып табылады. "Нейропсихиатриялық аурулар – бүкіл әлемде мүгедектіктің басты себептері, олар ауруларға байланысты жоғалған салауатты өмір жылдарының 37% құрайды. Бұл бұзылулар төмен және орташа табысты елдерге ең көп зиян келтіреді, себебі олар өз азаматтарына тиісті көмек көрсете алмайды. Қазіргі заманғы емдеу мен психикалық денсаулықты жақсарту әдістеріне қарамастан, "дамыған елдерде де басымдықтар мен бюджеттік шектеулер арасында қақтығыстар туындайды". Бақытсыз некеде тұрған жұбайлардың клиникалық депрессияға шалдығу қаупі 3-25 есе жоғары. Дүниежүзілік психикалық денсаулық зерттеу бастамасы елдердің психикалық денсаулық сақтау жүйесін қайта құру және ресурстарды тиімді бөлу жоспарын ұсынды. "Бірінші қадам – қолданылып жатқан қызметтерді, сондай-ақ қанағаттандырылмаған емдеу қажеттіліктерінің ауқымын және сипатын құжаттау. Екінші қадам – әртүрлі психикалық денсаулық сақтау жүйелері бар елдерде қызметтерді пайдалану мен қанағаттандырылмаған қажеттіліктерді салыстыру. Мұндай салыстырулар психикалық денсаулық сақтауды қаржыландырудың, ұлттық саясаттың және оны ұйымдастырудың оңтайлы жолдарын анықтауға көмектеседі". Эмоционалдық психикалық денсаулықты тиімді қамтамасыз ету туралы білім бүкіл әлемде маңызды болып келеді. Өкінішке орай, көптеген елдерде шешімдерді қабылдауға жеткілікті мәліметтер жоқ, ресурстарға қатысты әртүрлі көзқарастар бар немесе олар бір-бірімен бәсекелеседі, сондай-ақ сақтандыру және әлеуметтік жәрдемақыны қысқартуға үнемі қысым көрсетіледі. ДМД зерттеулері Африка (Нигерия, Оңтүстік Африка), Америка (Колумбия, Мексика, АҚШ), Азия және Тынық мұхиты (Жапония, Жаңа Зеландия, Қытай Халық Республикасының Пекин және Шанхай қалалары), Еуропа (Бельгия, Франция, Германия, Италия, Нидерланды, Испания, Украина) және Таяу Шығыс (Израиль, Ливан) елдерінде жүргізілді. Елдер Дүниежүзілік банк критерийлері бойынша төменгі табысты (Нигерия), төменгі орташа табысты (Қытай, Колумбия, Оңтүстік Африка, Украина), жоғары орташа табысты (Ливан, Мексика) және жоғары табысты елдер деп жіктелді. Жоғарыда аталған елдерде эмоциялық психикалық аурулар, олардың ауырлығы және емдеу әдістері бойынша зерттеулер жүргізілді. Бұл зерттеулер 17 елде психикалық денсаулық сақтау қызметтерін пайдалану жиілігін, түрлерін және жеткіліктілігін бағауға бағытталған, онда ДМД зерттеулері аяқталды. ДМД психикалық аурулардың ауырлығына байланысты анықталған топтардағы емделуге қажеттіліктерді де қарастырды. Олардың зерттеулері көрсеткендей, "12 ай ішінде психикалық денсаулық сақтау қызметін пайдаланған респонденттердің саны дамыған елдерге қарағанда дамушы елдерде төмен болды, ал қызметтерді алғандардың үлесі денсаулық сақтауға жұмсалған жалпы ішкі өнімнің пайызына сәйкес келді". "Дүниежүзі бойынша қанағаттандырылмаған қажеттіліктердің жоғары деңгейі таңқаларлық емес, себебі ДДҰ-ның АТЛАС жобасы психикалық аурулардың ауырлығын ескере отырып, психикалық денсаулыққа жұмсалатын қаражаттың көлемінен әлдеқайда төмен екенін көрсетті. Әдетте, төменгі және орташа табысты елдердегі қанағаттандырылмаған қажеттіліктердің себебі олардың денсаулық сақтау бюджетінің өте аз бөлігін (әдетте <1%) психикалық денсаулық сақтауға жұмсауымен және ауруға шалдыққан азаматтардың өз қаражатындағы шығындарға сүйенуімен байланысты болуы мүмкін".
Стресс
"Есірткі және психикалық денсаулық орталығы" стрестің белгілі бір деңгейде күнделікті өмірдің қалыпты жағдайы екенін талқылайды. Шамалы стресс адамдарға мерзімдерді сақтауға, презентацияларға дайындалуға, өнімді жұмыс істеуге және маңызды оқиғаларға уақытында келуге көмектеседі. Дегенмен, ұзақ мерзімді стресс зиянды болуы мүмкін. Стресс басылмас және ұзаққа созылса, психикалық және денсаулық проблемаларының қаупі артады. Сонымен қатар, кейбір зерттеулер тілдің психикалық денсаулықты нашарлатып, тіпті адамдарға зиян келтіруі мүмкін екенін көрсеткен.
Алдын алу және насихаттау
Психикалық денсаулықты нығайту және алдын алу терминдері көбінесе шатастырылады. Нығайту – халықтың оң психикалық денсаулығын жақсарту мақсатымен, нақты психикалық денсаулық мәселесі анықталғанға дейін оң психикалық денсаулықтың факторларын (яғни, қорғаушы факторларды) күшейту арқылы оң психикалық денсаулықты оңтайландыру болып табылады. Психикалық денсаулықты алдын алу – психикалық денсаулық мәселелерін (яғни, қауіп факторларын) азайту үшін, жеке адамда, топта немесе назар аударудағы халықта нақты психикалық денсаулық мәселесі анықталғанға дейін психикалық денсаулық мәселелерінің факторларын жоюға бағытталған әрекеттер деп анықталады, соңғы мақсаты – халықта болашақ психикалық денсаулық мәселелерінің санын азайту. Психикалық денсаулықты жақсарту үшін мәселенің түбірі шешілуі керек. "Алдын алу қауіп факторларын болдырмауға бағытталған, нығайту жеке адамның өзін-өзі бағалау, өзіне сену, денсаулық және әлеуметтік интеграция сезімін арттыруға көмектеседі". Психикалық денсаулықты нығайту диагностикаланатын психикалық аурудың пайда болуын болдырмауға және психикалық аурудың дамуына әкелетін қауіп факторларын азайтуға көмектесетін қорғаушы факторларды және салауатты мінез-құлықты арттыруға тырысады. Ричардс, Кампания және Муза Берктің зерттеуіне сәйкес, "сақтық – мақсатты күй, оны жүзеге асыратындар оның маңыздылығына сенеді және сақтықты бағалайды, сондықтан өзін-өзі күтуге қатысты іс-әрекеттерді бағалау сақтықтың қасақана бөлігіне әсер етуі мүмкін". Психикалық денсаулық әдетте психикалық аурудың болмауы мен денсаулықтың болуының үйлесімі ретінде қарастырылады. Психикалық аурулардың алдын алуға көбірек назар аударылуда. Алдын алу, 2004 жылғы ДДҰ-ның "Психикалық аурулардың алдын алу" есебі, 2008 жылғы ЕО-ның "Психикалық денсаулық шарты" және 2011 жылғы АҚШ-тың Ұлттық алдын алу стратегиясы сияқты психикалық денсаулық стратегияларында көріне бастады. Кейбір сарапшылар жұмыс орнында психикалық аурулардың алдын алуға қатысты тиімді және практикалық тәсіл дене жарақатын алдын алумен бірдей қарастыру керек деп санайды. Жас кезінде аурудың алдын алу баланың өмірінде аурудың пайда болу мүмкіндігін едәуір төмендетуі мүмкін және бұл қоғамдық денсаулық тұрғысынан ең тиімді шара болып табылады. Алдын алу үшін, психикалық денсаулыққа қатысты кез келген белгіні анықтау үшін жылына кем дегенде екі рет дәрігерге қаралу қажет. Сонымен қатар, әлеуметтік желілер алдын алу құралы болып табылады. 2004 жылы Психикалық денсаулық қызметтері туралы заң халықты психикалық денсаулық туралы білім беру мақсатымен маркетингтік бастамаларды қаржыландыруды бастады. Калифорниядағы бұл жоба психикалық денсаулыққа қатысты жағымсыз көзқарастармен күресуге және онымен байланысты стигманы азайтуға жұмыс істейді. Әлеуметтік желілер психикалық денсаулыққа пайдалы болғанымен, дұрыс басқарылмаса, оның нашарлауына әкелуі мүмкін. Әлеуметтік желілерді қолдануды шектеу пайдалы. Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, психикалық денсаулық сақтаудағы пациенттер электрондық медициналық жазбаларына (ЭМЖ) немесе ашық жазбаларына онлайн қол жеткізе алса және оларды оқи алса, олар өз психикалық денсаулықтарын жақсырақ түсінеді, емделу барысының бақылауында екенін сезінеді және дәрігерлеріне сенім артады. Пациенттер психикалық денсаулық туралы жазбаларын оқығанда, өздерін жақсырақ сезінетінін, емделу жоспарын есте сақтайтынын және дәрі-дәрмектерінің ықтимал жанама әсерлері туралы көбірек білетінін хабарлайды. Басқа тәжірибелер бойынша, психикалық денсаулық туралы жазбаларды бөлісу пациенттің өзін-өзі басқаруын арттырады және пациенттің тәуелсіздігін күшейтеді. Сонымен қатар, соңғы зерттеулер әлеуметтік желілердің психикалық денсаулық мәселелеріне назар аударудың тиімді тәсілі екенін көрсетті. Twitter-ден алынған деректерге сәйкес, зерттеушілер әлеуметтік желілердегі белсенділік мінез-құлық денсаулығына қатысты оқиғалардан кейін артатынын анықтады. Зерттеушілер әлеуметтік желілерді психикалық денсаулық мәселелеріне көбірек назар аудару үшін онлайн науқандар арқылы Facebook және Instagram сияқты платформаларда қолданудың тиімді жолдарын іздеуді жалғастыруда.
Қамқорлық навигациясы
Психикалық денсаулық сақтау саласындағы бағдарлау пациенттер мен олардың отбасыларына үзілісті, көбінесе шатастыратын психикалық денсаулық жүйесінде көмектеседі. Бағдарлаушылар пациенттермен және олардың отбасыларымен тығыз жұмыс істейді, ақпарат беру және эмоционалды жақсартудың нақты түрлеріне маманданған мамандар мен мекемелерге жолдау үшін пікір алысып, жақсы терапиялар туралы кеңес береді. Терапия мен бағдарлаудың арасындағы айырмашылық – бағдарлау терапияны емес, терапияға қолжетімділік туралы ақпаратты ұсынады және пациенттерді оған бағыттайды. Дегенмен, бағдарлаушылар диагноз қоюға және емдеу жоспарын жасауға көмектесе алады. Көптеген бағдарлаушылар сонымен қатар тәжірибелі терапевтер мен дәрігерлер болып табылады. Бағдарлау – пациент пен төменде көрсетілген терапиялар арасындағы байланыс. Психикалық денсаулыққа медициналық араласу қажеттігін Кесслер және авторлардың 1990-2003 жылдар аралығында АҚШ-та психикалық аурулардың таралуы мен емделуі жөніндегі зерттеулері көрсетті. Осы кезеңде психикалық аурулардың таралуы өзгермегеніне қарамастан, психикалық ауруларға емделуге жүгінген пациенттердің саны үш есеге артты.
Фармакотерапия
Фармакотерапия – фармацевтикалық препараттарды қолданатын емдеу әдісі. Фармакотерапия психикалық ауруларды антидепрессанттар, бензодиазепиндер және литий сияқты заттарды қолдану арқылы емдеуде пайдаланылады. Оны психиатрия саласында білімі бар медициналық қызметкер ғана тағайындай алады.
Дене шынықтыру
Дене шынықтыру психикалық және физикалық денсаулықты жақсартады. Спортпен айналысу, серуендеу, велосипед тебу немесе кез келген физикалық белсенділік түрлері түрлі гормондардың, кейде эндорфиндердің өндірілуін қозғалысқа келтіреді, бұл адамның көңіл-күйін көтеруге мүмкіндік береді. Зерттеулер көрсеткендей, кейбір жағдайларда физикалық белсенділік депрессия мен дауылпаздықпен күресуде антидепрессанттармен теңдес әсер ете алады. Сонымен қатар, дене шынықтыруды тоқтату депрессия және дауылпаздық сияқты кейбір психикалық денсаулық мәселелеріне кері әсер етуі мүмкін. Бұл семіздік, дене туралы бұрыс түсініктер және психикалық аурулармен байланысты көптеген денсаулық тәуекелдері сияқты түрлі жағымсыз салдарларға алып келуі мүмкін. Дене шынықтыру психикалық денсаулықты жақсарта алады, бірақ оны емге балама ретінде пайдалануға болмайды.
Әрекет терапиясы
Әрекет терапиясы, сонымен қатар демалыс терапиясы және кәсіби терапия деп те аталады, белсенді қатысу арқылы емделуге көмектеседі. Кәсіби терапияның мысалы – күнделікті өмірді жақсартатын, мысалы, жеке басын күту немесе хоббилерді дамыту сияқты іс-әрекеттерді қолдау. Осы терапиялардың әрқайсысы психикалық денсаулықты жақсартатынын дәлелдеді және адамдардың дені сау, шатты болуына себепкер болды. Соңғы жылдары, мысалы, сурет салу көптеген зерттеулерде депрессиялық белгілер мен мазасыздық деңгейін айтарлықтай төмендететін іс-әрекет ретінде мойындалды.
Экспрессивті терапиялар
Экспрессивті терапия немесе шығармашылық өнер терапиясы – өнерді немесе өнер жасау процесін қолданатын психотерапияның бір түрі. Бұл терапиялардың ішінде өнер терапиясы, музыка терапиясы, драма терапиясы, би терапиясы және поэзия терапиясы бар. Музыка терапиясының психикалық денсаулық проблемалары бар адамдарға көмектесуде тиімді екені дәлелденген. NICE драма терапиясын психозды емдеу үшін бекіткен.
Психотерапия
Психотерапия – қазіргі медицинаға негізделген психикалық денсаулық мәселелерін ғылыми тұрғыдан емдеудің жалпы атауы. Оған гештальт-терапия, психоанализ, когнитивтік-мінездік терапия, психоделикалық терапия, трансперсоналдық психология/психотерапия және диалектикалық-мінездік терапия сияқты түрлі мектептер кіреді. Топтық терапия – бірнеше адам қатысатын кез келген терапия түрі. Ол психодинамикалық топтарды, шығармашылық терапия топтарын, қолдау топтарын (соның ішінде Он екі қадам бағдарламасын), мәселелерді шешу және психобілім беру топтарын қамтуы мүмкін.
Өзін-өзі аяу
Неффтің айтуынша, өзін-өзі аялаудың үш негізгі оң компоненті және олардың теріс жақтары бар: өзіне мейірімділікке қарсы өзін сынау, ортақ адамгершілікке қарсы жекелеу және саналылыққа қарсы бойдау. Сонымен қатар, Шин мен Линнің зерттеуі өзін-өзі аялаудың нақты компоненттері оң психикалық денсаулықтың (эмоционалдық, әлеуметтік және психологиялық жай-күйдің) нақты өлшемдерін болжауға көмектесетінін көрсетеді.
Әлеуметтік-эмоционалдық оқыту
Академиялық, әлеуметтік және эмоционалдық оқыту жөніндегі ынтымақтастық (CASEL) құзыреттіліктің бес кең және өзара байланысты саласын қарастырады және әрқайсысының мысалдарын келтіреді: өзіне қатысты хабардарлық, өзін-өзі басқару, әлеуметтік хабардарлық, қарым-қатынас дағдылары және жауапты шешім қабылдау. Александру Бонку, Юлиана Костеу және Михаэла Минулеску (2017) әлеуметтік-эмоционалдық оқыту (SEL) зерттеулеріне және эмоционалдық және мінез-құлық нәтижелеріне тигізетін әсерін зерттеген мета-талдама жүргізді. Олар зерттеулерді қарастырғанда, сыртқы проблемалар және әлеуметтік-эмоционалдық дағдылар үшін шағын, бірақ маңызды әсер деңгейін анықтады.
Ой жүгірту
Саналылық медитациясы психикалық денсаулыққа бірнеше артықшылықтар әкелуі мүмкін, мысалы, депрессияны, қылықты және стресті азайту. Саналылық медитациясы заттарды қолдану тәуелділіктерін емдеуде де тиімді болуы мүмкін.
Аң-таң түс көру
Аң-таңдықпен қиял көрудің психикалық денсаулықты жақсартумен байланысты екені анықталды. Ол нашар ұйқы сапасымен де, когнитивтік диссоциациямен де байланысты емес. Сонымен қатар, аң-таңдықпен қиял көру терапиясының жаман түстерді азайтуға көмектесетініне қатысты да дәлелдер бар.
Ақыл-ой қабілеті
Психикалық жарамдылық – достық, тұрақты түрде адамдармен байланыс, медитация, тыныштандыратын жаттығулар, аэробтық жаттығулар, саналылық, күн тәртібін сақтау және жеткілікті ұйқы арқылы эмоционалдық денсаулықты қасады және күтетін психикалық денсаулық қозғалысы. Психикалық жарамдылықтың мақсаты – күнделікті психикалық және мүмкін физикалық денсаулыққа қатысты қиындықтарға қарсы тұру қабілетін арттыру, мазасыздық, депрессия және өзіне зиян келтіру ойларын алдын алу. Бұл, денсаулығы нашар қарттарды қоса, адамдарға осы сезімдер күшейген жағдайда олармен тиімді күресуге көмектеседі.
Рухани кеңес беру
Рухани кеңесшілер мұқтаж жандармен кездесіп, оларға көңіл көтеру және қолдау көрсетеді, сондай-ақ өздерінің мәселелерін жақсырақ түсінуге және руханилық арқылы проблемаларды шешуге қабілетті болуларына көмектеседі. Осы типтегі кеңесшілер рухани, психологиялық және дінтану принциптеріне сүйене отырып көмек көрсетеді.
Америка Құрама Штаттары
Эмоционалдық психикалық аурулар АҚШ-та ерекше назар қажет, себебі 14 дамыған және дамушы елдің арасында АҚШ-та психикалық аурулардың жылдық таралу деңгейі ең жоғары (26 пайыз) көрсеткішті құрайды. АҚШ-та психикалық бұзылысы бар адамдардың шамамен 80 пайызы қандай да бір ем алады, бірақ олардың көпшілігі ауруы дамығаннан кейін шамамен он жыл өткен соң ғана көмекке жүгінеді, ал көмек сұраған адамдардың үштен бірінен аспайтыны ғана қанағаттанарлық деңгейдегі күтім алады. Үкімет барлық азаматтарға бағдарламалар мен қызметтер ұсынады, бірақ ең көп көмек ардагерлерге беріледі, мұндай көмекті алу үшін белгілі бір талаптар орындалуы тиіс.
Саясат
АҚШ-тағы психикалық денсаулық саясаты төрт маңызды реформаны бастан өткерді: 1843 жылы Доротея Дикс бастаған американдық бейімдеу қозғалысы; 1908 жылы Клиффорд Бирс шабыттандырған психикалық гигиена қозғалысы; 1961 жылы «Психикалық денсаулық үшін әрекет» бастаған институционализацияны тоқтату; және 1975 жылғы CMCH заңына енгізілген түзетулер арқылы қолдау көрсету қозғалысы. 1843 жылы Доротея Дикс Массачусетс штатының заң шығарушы органына меморандум ұсынды, онда психикалық аурумен азап шеккен науқастар түрмелерде, камераларда және қайыршылар үйлерінде қандай жаман күйзеліске ұшырағанын сипаттады. Ол меморандумында былай деді: «Мырзалар, осы мемлекеттегі камералар, шкафтар, жертөлелер, сарайлар, қораларда қамауда отырған ақыл-есі дұрыс емес адамдардың қазіргі жағдайын қысқаша назарларыңызға жеткіземін! Шекермен тізгінталған, жалаңаяқ, таяқпен ұрылып, жазалау үшін қамшыланған…» Сол кезеңде көптеген бейімдеу орындары салынды, олар науқастарды басқа қоғам мүшелерінен биік қоршаулармен немесе қабырғалармен бөліп, кіру және шығу қағидаларын қатаң сақтады. 1866 жылы Нью-Йорк штатының заң шығарушы органына созылмалы психикалық аурулармен ауыратын науқастар үшін жеке бейімдеу орынын құру туралы ұсыныс енгізілді. Кейбір ауруханалар созылмалы науқастарды бөлек бөлімдерге немесе палаталарға, тіпті басқа ғимараттарға орналастырды. Клиффорд Уитингхэм Бирс «Өзін тапқан сана» (1908) атты кітабында психиатриялық ауруханадағы өзіне жасалған қарапайымдық пен қорқынышты жағдайды сипаттады. Бір жыл өткен соң, реформатор ғалымдар мен ғалымдардың шағын тобы, соның ішінде Бирс өзі, Ұлттық психикалық гигиена комитетін (NCMH) құрды, бұл «психикалық гигиена» қозғалысының бастауын берді. Бұл қозғалыс балалық шақтағы алдын алудың маңыздылығына баса назар аударды. Бірінші дүниежүзілік соғыс бұл идеяны дұрыс бейімделудің маңыздылығына назар аудару арқылы ынталандырды, гигиенистерді психикалық денсаулық мәселелерін шешудің жалғыз практикалық жолы – алдын алу екендігіне көндірді. Алайда, алдын алу, әсіресе созылмалы аурулар үшін жеткіліксіз болды; ауруханалардағы жағдай нашарлап, созылмалы аурулардың көбеюі мен депрессияның әсерінен одан да нашарлады. Дегенмен, мәселелер әлі де болды. 1970-ші жылдардағы инфляция салдарынан қарттар үйлеріне күтім мен емдеуді қолдау үшін ақша жетіспеді. Жоспарланған орталықтардың жартысынан да азы құрылды, ал жаңа әдістер ескі тәсілдерді толыққанды алмастыра алмады. Психикалық денсаулық сақтауды мемлекеттік ауруханалардан қарттар үйлеріне ауыстыру институционализацияны тоқтату идеясын жүзеге асыру үшін жеткіліксіз екенін түсінгеннен кейін, 1975 жылы Ұлттық психикалық денсаулық институты (NIMH) Қоғамдық қолдау бағдарламасын (CSP) құрды. Бұл бағдарлама қоғамдастықтарға жан-жақты психикалық денсаулық қызметін құруға және психикалық аурулармен азап шеккен науқастардың қоғамға сәтті интеграциялануына көмектесуге қаражат бөлді. Бағдарлама медициналық көмекпен қатар тұрғын үй, күнкөріс шығындары, жұмыспен қамту, көлік және білім беру сияқты басқа да қолдау шараларының маңыздылығын атап өтті және ауыр психикалық бұзылыстары бар адамдарға жаңа ұлттық басымдық берді. Сонымен қатар, Конгресс 1980 жылғы Психикалық денсаулық жүйелері туралы заңды қабылдады, ол психикалық аурулармен азап шеккендерге қызмет көрсетуді басымдыққа қойып, клиникалық көмек көрсетуден тыс қызметтерді кеңейтуге баса назар аударды. Кейін 1980-ші жылдары Конгресс пен Жоғарғы Соттың ықпалымен көптеген бағдарламалар науқастарға олардың жеңілдіктерін қайтаруға көмектесе бастады. «Созылмалы психикалық ауру» диагнозы қойылған адамдарға қызмет көрсету үшін жаңа Medicaid қызметі құрылды. Уақытша ауруханаға жатқызылған адамдарға көмек пен күтім көрсетілді, сондай-ақ босатылу алдындағы бағдарлама құрылды. NIMH қазірде тек суицид пен ЖИТС-тің алдын алу бойынша зерттеулер жүргізеді, бірақ Ұлттық алдын алу стратегиясы оны ұзақ мерзімді алдын алу зерттеулеріне кеңінен назар аударуға мүмкіндік беруі мүмкін. 2013 жылы АҚШ өкілі Тим Мерфи Психикалық денсаулық дағдарысындағы отбасыларға көмек туралы заңды (HR2646) енгізді. Екі партиялық заң жобасы маңызды түзетулерден өтті және 2015 жылы Мерфи мен конгрессмен Эдди Бернис Джонсон қайтадан енгізді. 2015 жылдың қарашасында ол 18-12 дауыспен Денсаулық сақтау жөніндегі кіші комитетінен өтті.