Кіріспе

1952 жылы Фланнери О’Коннордың романы «Ақылды қан» – американдық автор Фланнери О’Коннордың 1952 жылы жарық көрген тұңғыш романы. Роман алғашқыда «Мадемуазель», «Севанский шолу» және «Партизандық шолу» журналдарында жарияланған жекелеген әңгімелерден құрастырылған. Бірінші тарауы – оның «Поезд» деген магистрлік диссертациясының кеңейтілген нұсқасы, ал қалған тараулары «Шырық», «Парк жүрегі» және «Енох пен Горилла» әңгімелерінің өңделген нұсқалары. Роман Екінші дүниежүзілік соғысынан оралған, өмір бойы сенімсіздік күйіне ұшыраған ветеранның хикаясын баяндайды. Ол Оңтүстік АҚШ-тағы ерекше, ойдан шығарылған қалада дінге қарсы миссия құруға бел буады, себебі үйінің орнына ешқандай із қалдырмай тасталып кеткенін көреді. Роман жарық көрген кезде көп назар алмаған, бірақ кейіннен «төменгі комедия мен жоғары мәнділік» классикалық туындысы ретінде танылып, алақанға тиген діни тақырыптарымен ерекшеленеді. «The Observer» журналының 100 ең ұлы роман тізімінде 62-орынды иеленді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Жақында Екінші дүниежүзілік соғыстан қызметтен босатылып, белгісіз жарақаттары үшін мемлекеттік жәрдемақымен күн көріп жүрген Хейзел Мотс Теннессидегі туған үйіне келгенде, оның тасталып кеткенін көреді. Ол шифробеге жеке меншігі деп жазған хат қалдырып, Таулькинхемге пойызға мінеді. Саяхат уағыздаушысының немересі Мотс құтқарылу және іркіліс күна туралы күмәндармен күресіп өсті. Соғыстағы тәжірибесінен кейін Мотс атеист болып, дінге қарсы жаңа нанымды таратуға ниеттенді. Христиандық рәсімдерге қарсы болғанымен, ол діни мәселелерді жиі ойлайды және басқалар оны пастор деп қателестіретін шляпа мен костюм сатып алуға мәжбүр болады. Таулькинхемде Мотс әйелдер дәретханасынан мекенжай тауып, жезөкше Леора Уоттсты іздейді. Ол үйіне кіріп, төсегіне отырып, сөйлемей тұрып, оның аяқ киіміне қолын тигізеді. Ол 18 жастағы маниялық зоопарк күзетушісі Енох Эмеримен танысады, оның зорлық көрген әкесі үйден қуғаннан кейін қалаға келуге мәжбүр болған. Эмери Мотске "нағыз ақылдың қаны" деген ұғымды ұсынады – бұл адамның өмірде қандай бағытты таңдау керектігі туралы ішкі білімі және оған рухани немесе эмоционалдық жетекшілік қажет емес. Эмери мен Мотс соқыр уағыздаушы Аса Хокс пен оның 15 жасар қызы Саббат Лилидің картоп қабылдаушының демонстрациясына шабуыл жасап, өздерінің миссиясын жарнамалап жатқанын көреді. Мотс оларға қызығады, Хокс оның діни құтқарылуға деген құпия тілегінен деп санайды. Ашуланып, Мотс көпшілікке қарсы сөйлей бастайды, өзінің Құдайға қарсы уағыздық миссиясын құратынын жариялайды. Мотстың сөздерін Эмериден басқа ешкім естімейді, ол осы идеяға құмар болады. Леора оның шляпасын қиратып жібергеннен кейін, Мотс Аса мен Саббат Лили тұратын пансионатқа көшіп келеді. Мотс Саббат Лилиге қызығып, онымен көп уақыт өткізе бастайды. Аса Саббат Лилиге Мотске қайта тірілу кезінде өзін тез күйде суға батырып, дүниелік тіршіліктен бас тарту ниеті туралы ескі газет кесімін береді. Бастапқыда Саббат Лилиді азғындыққа түсіріп, оның рухани тазалығын жойғысы келген Мотс, оның өзіне қызығушылық танытатынын біледі. Енді оған және оның әкесінің миссиясына күмәнданатын Мотс бір түні Хокстың бөлмесіне кіріп, оның көзінде күн көзілдірігі жоқ екенін көреді – Хокстың көзі мүлдем сау. Хокс өзін соқыр етуге тырысқанда, оның сенімі жеткіліксіз болғандықтан, әлсіреп қалған және ақырында миссияны тастап, алаяққа айналған. Оның құпиясы ашылғаннан кейін Аса қаладан қашып кетеді, Саббат Лили өзіне өзі көмектесуге мәжбүр болады. Ол Мотспен бірге тұрады, ол өз миссиясын жандандыра бастайды, жылжымалы уағыздық трибуна ретінде пайдалану үшін ескірген көлік сатып алады. Осы уақытта Эмери Мотстың шіркеуіне дүниелік "пайғамбар" керек деп сеніп, мұражайға кіріп, мумияланған ергежейліні ұрлап алады, оны раковинаның астында сақтайды. Ол оны Мотске беру үшін Саббат Лилиге ұсынады. Ол Мотке оны Мадонна мен Баланың пародиязында ұстап келгенде, Мотс осы бейнеге қатты ренжіді және мумияны жойып, оның қалдықтарын терезеден лақтырады. Мотстың көшедегі уағызына шабыттанған жергілікті алаяқ Хувер Шоатс өзін Онни Джей Холи деп атайды және өзінің "Христоссыз Мәсіхтің Киелі Шіркеуін" құрады, ол мүшелерді 1 долларлық қайырымдылықпен қосылуға шақырады. Бұл абсурдтылық жолшыбайларды қызықтырады және олар әзіл үшін қосыла бастайды. Бұл Мотсты ашуландырады, ол дінге қарсы хабарын заңды түрде таратуды қалайды. Мотстың наразылығына қарамастан, Холи өз миссиясын жарнамалауда жаңа деңгейге көтеріледі, Мотс сияқты киінуге және оның "Пайғамбары" ретінде әрекет етуге үйсіз, алкогольге тәуелді адамды жалдайды. Жаңбыр кезінде Эмери театрдың шатырының астында баспана іздеп, жаңа джунгли фильмін жарнамалау үшін горилла әкелетінін біледі. Қуанышынан горилламен қолдасу үшін кезекке тұрған Эмери, бірақ горилланың шындығында костюм киген адам екенін білгенде таңғалады, ол ешқандай себепсіз Эмериге "тозаққа бар" дейді. Осы оқиға Эмеридің "нағыз ақылдың қанына" белгілі бір түсініксіз аян беруге себеп болады, ол "горилланың" болашақтағы көріну бағдарламасын іздейді. Сол түні Эмери жігітті басқа кинотеатрға жетелеп, оны қыдырмақпен ұрып, костюмін ұрлап кетеді. Енох костюмді алып, орманға шығады, киімін шешіп, оны терең емес "құрдымға" көмеді, содан кейін горилла болып киінеді. Жаңа келбетіне риза болып, ол орманнан шығып, кездесудегі жұптың қолымен амалдасуға тырысады. Эмери олардың қорқып қашқандарына көңіл көшіріп, Таулькинхемге қарап тұрған тасқа жалғыз отырады. Қалаға оралған Мотс Холидің жаңа миссиясынан байып бара жатқанын ашуланып көреді. Бір түні ол Холидің "пайғамбарының" ізінен жүреді, ол Мотстың көлігіне ұқсайтын көлік жүргізеді. Ол көлікті жолдан шығарып жібереді. Көліктен шыққан адамды Мотс күшпен қорқытып, киімдерін шешуді бұйырады. Адам ішіндегісін істеуге көнеді, бірақ Мотс кенеттен ашуға беріліп, оны бірнеше рет қағып өтіреді. Көліктен шығып, ол өлгенін көз жеткізгенде, өліп бара жатқан адам Мотске өзінің күнәларын мойындауды бастайды. Ертесі күні Мотсты полиция тоқтатады, ол оның жүргізуші куәлігі болмағаны үшін айыптайды. Ол Мотске жақын жердегі тік жарға қарай жүруді бұйырады, содан кейін оны көліктен шығып, "жүргізуші куәлігі жоқ адамға көлік қажет емес" деп айтып, оны тік жардан құлатады. Осы оқиға мен пайғамбардың өлімі Мотсты мұңды және жабыққыш етеді. Мотс темір шелек және әк қап сатып алып, пансионатқа қайтады. Хокстың істей алмаған ісін аяқтап, Мотс өзін соқыр етеді. Пансионатта аскет ретінде ұзақ уақыт тұрғаннан кейін, ол денесіне сымды орап, аяқ киімдеріне ұсақ тастар мен кесектер салады. Бөлмесі мен тамақ ақысын төлегеннен кейін, ол әскери зейнетақысынан қалған ақшаны тастап жібереді. Мотстың ақылынан айырылғанын сезген пансионат иесі, Флода ханым, оған үйлену, оның зейнетақысын алу және оны психиатриялық ауруханаға жатқызуды жоспарлайды. Мотсты азғындыққа түсіруге тырысқан Флода ханым оған ғашық болады. Олар үйленуі және оның күтімін қарауы туралы ұсыныс жасағаннан кейін, Мотс дауылды ауа-райына қарай кетеді. Мотс үш күннен кейін арықтан табылған, ауа-райынан зардап шеккен. Оны тауып алған полицейлердің бірі оның психикалық ауруға шалдыққан адам екенін есептеп, оны басынан соққымен ұрып, полиция машинасымен пансионатқа апарады. Дене Флода ханымға ұсынылғанда, ол оның әлі тірі деп ойлайды. Ол Мотсты төсегіне жатқызып, оның денесіне күтім жасайды, оған оның қалауынша, тегін оныңмен бірге тұруға болатынын айтады.

Әдеби контекст

"Дана қан" 1948 және 1949 жылдары "Мадемуазель", "Севанни" және "Партизандық шолу" журналдарында жарияланған төрт жеке әңгімеден бастау алды. Алғашқыда "Ринехарт және Компанияға" тапсырылған, О'Коннордың әгенті мен Роберт Жиру "Ринехартты" романды жариялауға көндірді, және ол 1952 жылы "Харкорт, Брейс және Компания" баспасынан толыққанды роман ретінде жарық көрді. "Сигнет" оны "Күнә және құтқарылуды зерттейтін роман" деп жарнамалады.

Тақырыптар

"Дана қан" кітабының 10 жылдық мерекелік басылымына жазылған кіріспесінде О'Коннор бұл кітаптың еркіндік, ерік-бостандық, өмір мен өлім, сондай-ақ сенімнің қажеттілігі туралы екенін айтады. Романның негізгі тақырыптарының ішінде құтқарылу, нәсілшілдік, әйелдерге қатысты дискриминация және жалғыздық жатыр.

Бейімделулер

1979 жылы Джон Хьюстон режиссерлік еткен «Дана қан» фильмі түсірілді, онда Хейзел Мотес рөлінде Брэд Дуриф, ал евангелист әже рөлінде өзі Джон Хьюстон ойнады. Саббат Лили рөлін Эми Райт сомдады. Фильм көбінесе Джорджия штатының Макон қаласында түсірілді және романға өте жақын түсірілген. Энтони Гатто романынан бейімделген либреттосы бар WISE BLOOD операсы және галереялық инсталляциясы 2015 жылдың мамыр және маусым айларында Уолкер өнер орталығы және The Soap Factory (Миннеаполис, Миннесота, АҚШ) тапсырысымен жасалды. The Soap Factory веб-сайтынан: «Визуалды суретші Крис Ларсон және композитор Энтони Гатто Фланнери О’Коннордың WISE BLOOD кітабының қараңғы юмористикалық әлемін жандандыру үшін бірікті. 130 жылдық зауыт кеңістігі, қазіргі кезде өнер галереясына айналған, бұл иммерсивті опера көрермендерді оқиғаның эксцентрикті және тартымды кейіпкерлерімен бірге саяхатқа шығарады. Көрермендер үлкен масштабтағы инсталляциялардың, кинетикалық мүсіндердің және проекциялардың ішіне, айналасына және арқылы енгізіледі. WISE BLOOD-та өте алуан түрлі актерлер ойнайды. Адам Меклер оркестрінің музыканттары және Youngblood Brass Band тобы осы Оңтүстік готикалық әңгіменің музыкалық ядросын құрайды».