Кіріспе

Гармоникалық прогрессия
Колтран өзгерістері (Колтран матрицасы немесе циклы, сондай-ақ хроматикалық үшінші қатынастар және көп тоникалық өзгерістер деп те аталады) – бұл джаз аккорд прогрессияларында қолданылатын алмастырылған аккордтар арқылы гармоникалық прогрессияның бір түрі. Бұл алмастыру үлгілерін джаз музыканты Джон Колтрейн алғаш рет "Bags & Trane" ("Three Little Words") және "Cannonball Adderley Quintet in Chicago" ("Limehouse Blues") альбомдарында көрсетті. Колтрейн 1960 жылы шыққан "Giant Steps" альбомында зерттеулерін жалғастырды және "Giant Steps" және "Countdown" шығармаларында алмастыру циклын кеңейтті, соңғысы Эдди Винсонның "Tune Up" композициясының қайта жазылған нұсқасы болып табылады. Колтран өзгерістері – джаз импровизациясында қолданылатын кең таралған, күрделі гармоникалық алмастыру.

Функция

Өзгерістер ii–V–I прогрессиясы үшін (супертондық–доминант–тоникалық) хорд алмастырудың үлгісі болып табылады және тамырдың үлкен үшінші интервалымен (жоғары немесе төмен) қозғалуымен ерекшеленеді, бұл кеңейтілген үштікке алып келеді. Джазда тамырдың үшінші интервалмен қозғалуы сирек кездеседі, себебі қалыпты жағдай – бесіншілер шеңбері бойынша тамырдың қозғалуы, мысалы, ii V I.

Үлкен үштен бір цикл

Романтикалық дәуірде хроматикалық үшінші қатынастың гармониялық қолданысы пайда болды және ол кез келген құрылымдық деңгейде, мысалы, аккорд тізбектерінде немесе тональдік өзгерістер арқылы кездесуі мүмкін. Батыстың стандартты хроматикалық гаммасында он екі бірдей жарты тон бар. Бесіншілік шеңбері бойынша орналастырылғанда, ол былай көрінеді:

quote|Дәл осы тең арақашықтық болғандықтан, осы үш аккордтың тамырлары тұрақсыздық әсерін тудыруы мүмкін; егер C, A және E үлкен деңгейде үш тональдік аймақтың тоникалық биіктері ретінде пайда болса, композицияның тональдік орталығының анықтығы композицияның аяқталуымен ғана анықталады.|Демси (1991) бірақ гармониялық алмастырулар жылдам жүреді және тыңдаушыны мүлдем басқа әуен тыңдап жатқанына сендіреді. II, V және I аккордтары өзгермейді, бірақ олардың арасында әрбір I аккордының айналасындағы үлкен үштіктер циклінен басқа аккордтар (сары және көк түспен белгіленген) орналасқан. Әрбір үлкен үштік циклінің алғашқы аккордынан бұрын оның V аккорды келеді. Колтрейннің "Жалқау құс" атты ертерек туындысының А бөлімінде де үлкен үшінші бөлігімен ажыратылған екі тональдік орталық бар.

Стандартты ауыстыру

"Giant Steps" және "Countdown" бәлкім ең танымал мысалдары болғанымен, екі композиция да стандартты Колтрейн өзгерістерінің шамалы түрленген нұсқаларын қолданады ("Giant Steps" алғашқы сегіз тактыде I акордына қайта оралмайтын қысқартылған нұсқа қолданылады, ал "Countdown" әр жолы ii7 акордынан басталады). Стандартты алмастыруды осы кезеңде жазылған бірнеше Колтрейн композициялары мен аранжировкаларында кездестіруге болады. Оларға "26 2" (Чарли Паркердің "Confirmation" шығармасының қайта гармонияландырылуы), "Satellite" (стандартты "How High the Moon" мелодиясы негізінде), "Exotica" ("I Can't Get Started" гармониялық формасына сүйенген), Колтрейннің "But Not for Me" аранжировкасы және "Body and Soul" аранжировкасының бриджі жатады. "Бесінші үй" ("Жылы үй" негізінде, яғни "Сүйіспеншілік деп аталатын бұл не?") шығармасында стандартты алмастыру остинто бас үлгісімен білдіріледі, ал аспаптарға хордалық өзгерістерді ойнау туралы нұсқау берілмейді. Колтрейннің импровизациясы осы прогрессияны остинто баспен үйлестіргенде, ол осы концепцияны кейінгі жылдары еркін ойнау үшін қалай қолданғанын естіп алу оңай.