Кіріспе

Ресей империясының 1796–1801 жылдар аралығындағы императрицасы Мария Федоровна, патша Павел I-нің екінші әйелі.

Мария Федоровна (Мария Фёдоровна; туғандағы аты – Вюртемберг герцогинясы София Доротея; 25 қазан 1759 – 5 қараша 1828 [ескі стиль бойынша 24 қазан]) император Павел I-нің екінші әйелі ретінде Ресей империясының императрицасы болды. Ол Мария императрица атындағы мекемелер кеңсесін құрды. Вюртемберг герцогы Фредерик Евгений мен Бранденбург-Шветт ханшайымы Фредериканың қызы София Доротея Вюртемберг әулетінің кіші тармағына жатты және Монбельярда өсіп, сол заманға сай керемет білім алды. 1776 жылы үлкен князь Павел (болашақтағы Ресейдің Павел I) жесір қалғаннан кейін Пруссия королі Фридрих II (София Доротеяның анасының әкесі) және Ресей императрицасы Екатерина II София Доротеяны Павелдің екінші әйелі болуға лайықты кандидат деп таңдады. Ол күйеуінің мінезінің қиындығына қарамастан, Павелмен ұзақ және бейбіт қарым-қатынас орнатып, 1776 жылы Ресей православие шіркеуіне өтіп, Мария Федоровна есімін қабылдады. Ол қайын анасының ұзақ билігі (1762–1796) кезінде күйеуінің жағында болды және биліктегі императрицаның оған деген бастапқы құрметін жоғалтты. Ана мен бала бір-біріне сенімсіздікпен қарағандықтан, олар саяси ықпалдан толыққанды шеттетілді. Олар Гатчина сарайында оқшау өмір сүрді, онда көптеген балалары дүниеге келді. 1796 жылы күйеуі Ресей тағына отырғаннан кейін Мария Федоровна оның төрт жылдық билігі кезінде маңызды және пайдалы ықпал етті. Павел I-нің қаза болған түні ол қайын анасының үлгісімен таққа таласуды ойлады, бірақ оның ұлы, болашақ император Александр I оны бұған көндірді. Оның орнына ол император жесірінің биліктегі монархтың әйелінен жоғары тұруын белгіледі, бұл ресейлік сарайға тән ерекшелік. Ақылды, мақсатшыл және белсенді Мария Федоровна империяның барлық қайырымдылық мекемелерін құрып, басқарды, Гатчина мен Павловск сарайларын қайта жаңартып, Францияның Наполеон I-іне қарсы бағытталған халықаралық байланыстарды дамытты. Ол балаларына саяси кеңес берді, олар оны өте құрметтеді. Императорлық отбасы оның қазасына қатты қайғырды, ал оның ізбасарлары оны үлгі етіп қарастырды.

Балалық шақ

Софи Мари Доротея Аугуст Луиза 1759 жылы 25 қазанда Пруссия Корольдігінің (қазіргі Польша) Штеттин қаласында дүниеге келді. Ол Вюртемберг герцогы Фридрих II Евгений мен Пруссия королі Фридрих II-нің немересі, Бранденбург принцессасы Фридерика Шветтен туған сегіз баланың ең үлкені болды. 1769 жылы оның отбасы Монбельярдағы ата-бабаларының қасабасына көшті, ол кезде Вюртемберг герцогтігінің эксклавы, бүгінде Франш-Конте аймағының бөлігі. Отбасының жазғы резиденциясы Этупеде орналасқан. Монбельярд Вюртемберг әулетінің кіші тармағының орталығы ғана емес, сонымен қатар көптеген зиялы және саяси тұлғалар жиі келетін мәдени орталық болды. Софи Доротеяның білімі орташа деңгейден жоғары болды, сондықтан ол өз дағдыларын зор құлшыныспен жетілдірді. 16 жасқа келген кезде ол математика мен сәулет өнерін жақсы меңгерген, сонымен қатар неміс, француз, итальян және латын тілдерін еркін білді. Ол француз әдеп-ғұрыптарымен, сол заманғы дәстүрлерге сәйкес тәрбиеленді, бірақ неміс буржуазиясының қарапайымдылығын сақтады. Ол ойлы, ұйымдасқан, бекем жігерлі, тұрақты және мейірімді адам ретінде танылды. 1773 жылы Софи Доротея Ресей тағының мұрагері, болашақ император Павел I-нің әйелі болуға үміткер неміс ханшайымдарының қатарында болды. Алайда, Софи сол кезде 14 жасқа толмағандықтан, оның орнына Гессен-Дармштадт ханшайымы Вильгельмина Луиза, жасына сәйкес келетін ханшайым таңдалды. 16 жасқа келгенде Софи Доротея бойжетіп, кеудесі толып, беті қызғылт, көңілді мінезді болды, бірақ көзі нашар және семіруге бейім еді.

Алғашқы жылдары

Күздің басында София болашақ күйеуіне ғашық болды. "Мен сені қатты жақсы көретінімді, құрметті ханзада, саған құлшылық етемін деп айтпай жатып, ұйықтай алмаймын", - деп жазды ол Пауылға. Санкт-Петербургке келгеннен кейін көп ұзамай ол орыс православие шіркеуіне өтті, "Мария Федоровна" деген есімді алды және оған Ресейдің Ұлы герцогинясы атағы берілді, ал оның мәртебесі Императорлық Биіктік болды. Той 1776 жылдың 26 қыркүйегінде өтті. Пауылдың қиын мінезі мен жиі қатыгездігіне қарамастан, Мария Федоровна сезімдерін ешқашан өзгертпеді. Оның тепе-теңдігі мен сабырлылығы қиын күйеуімен қалай күресуді білуге және оның мінезіндегі экстремалдық элементтерді басуға көмектесті. Ол бір досына: "Менің жақсы күйеуім - кемелді періште, мен оны қатты жақсы көремін", - деп жазды. Ұлы герцогиня ретінде Мария Федоровна соншалықты ұқыпты болды, ол күні бойы толық киіммен шаршамай-ақ жүре берді және осы ауыртпалықты өз серіктеріне де талап етті. Ол күйеуінің бірінші әйелінің киімдерін тартынбай киді және қайтыс болған Натальяның тақтайшаларын күтіп жүрген әйелдерімен дауласты. Алайда, екі әйелдің қарым-қатынасы тез нашарлады: Мария Федоровна отбасының дау-жанжалында қанағаттанбаған күйеуінің жағына шықты және жағдайды жеңілдетуге деген жақсы ниетіне қарамастан, араласуы олардың келіспеушіліктерін одан әрі ушықтырды. 1777 жылдың желтоқсанында ол өзінің он баласының біріншісін, болашақ император Александр I-ді дүниеге әкелді. Үш айдан кейін Екатерина II жаңа туған баланы ата-анасының араласуынсыз тәрбиелеу үшін алып кетті. 1779 жылдың сәуір айында екінші ұлы туғанда, ол да солай істеді. Бұл Марияның Пауылға апта сайын ғана баруға рұқсат беруіне қатты наразылық тудырды. Келесі төрт жыл бойы олардың тағы балалары болмады. Ұлдарынан айырылған Мария өзінің бірінші немересінің туғанына орай Екатеринаның сыйлаған Павловск сарайын безендірумен айналысты.

Еуропалық тур

Саяси істерге қатыстырудан шаршаған Павел мен Мария Екатеринадан Батыс Еуропаға саяхаттауға рұқсат сұрады. 1781 жылдың қыркүйегінде «Граф және графиня Северные» деген аттармен, тәж мұрагері мен оның әйелі он төрт айға созылған саяхатқа шықты, ол оларды Польшаға, Австрияға, Италияға, Францияға, Бельгияға, Нидерландыға және Германияға жеткізді. Париж жұбайларға ерекше әсер етті, олар король Людовик XVI және королева Мария Антуанеттамен кездесті. Людовик Павелмен жақсы тіл табысса, Мария Антуанетта Мариямен кездескенде қорқып, шаршады, өйткені Мария белгілі бір интеллектуалдық қабілеттерімен және сенімділігімен көзге түсті. Кейін әңгіме қызығулырақ болды және королева Ұлы герцогиняға Вюртемберг гербі басылған жуыну жиынтығын сыйлады. Австрияда Рим императоры Иосиф II Марияны күйеуімен салыстырып, оны одан жоғары деп тапты. Италияға сапарларында жұбайлардың бір-біріне қатты ғашық екені көрінді, себебі Павел әйеліне қошемет көрсету үшін көп сүйіспеншілік білдірді, бұл олардың серіктерін таң қалдырды. Санкт-Петербургке қайтып бара жатқанда Мария Вюртембергке ата-анасына қонаққа барды. 1782 жылдың соңында жұбайлар Ресейге оралып, Павловск сарайына көңіл бөлді, онда Мария Александра Павловнаны дүниеге әкелді, ол келесі он екі жылда туған алты қыздың ағасы болды. Екатерина II Александраның тууына орай оларға Гатчина сарайын сыйға берді, ол олар таққа отырғанға дейін олардың назарын аударды. Ол қыздарын және кіші ұлдарын тәрбиелеуді ата-аналарына тапсырды. Осыдан бастап Ресей императорлық үйі үлкен отбасыға айналды.

Соңғы жылдар

Екатеринаның ұзақ жылдар бойы билік еткен кезінде Мария мен Пауль Гачинада аз табыспен оқшау өмір сүруге мәжбүр болды. Романовтардан айырмашылығы, Мария үнемді болды, сол кездегі ханшайым үшін сирек кездесетін қасиет, ол ұзақ жылдар бойы патшалық әулеттің кішігірім тармағы болған үлкен отбасының арқасында қалыптасты. Ол Павловскты көркейтуді жалғастырды, өзін қала тұрғындары арасындағы қайырымдылық жұмыстарына арнады, күйеуінің қуанышына айналған театрлық шараларды ұйымдастырды, отбасы мен достары үшін музыкалық кештерге қатысты, онда ол шеберлікпен клавесинде ойнады. Ол ақын Василий Жуковский, баяушы Иван Крылов және тарихшы Николай Карамзин жиі келетін шағын әдеби салонын кеңейтуге тырысты. Мария қайнанасынан ақылды екенімен мақтанды және биліктегі императордың кемшіліктерін өзінің жоғары мінез-құлқымен салыстыру мүмкіндігін пайдаланды. Ол сондай-ақ Екатеринаның сүйіктілері Григорий Александрович Потемкин мен Александр Дмитриевич Мамоновқа қарсы шабуыл жасады. Мария Федоровна өмірін егжей-тегжейлі жазған көп томдық күнделіктерді сақтады, бірақ оның ұлы Николай I оның өлімінен кейін осы томдардың бәрін оның соңғы тілегі бойынша өртеп жіберді. Ол жазған хаттарының көп бөлігі де сақталмады, себебі ол көбінесе оларды өртеп жіберуді өтінді. Сол жылдары Пауль мен Марияның қызметкерлерінің бірі, Екатерина Нелидовамен болған қарым-қатынас олардың некесінде алғашқы жарықтарды тудырды. Бұл Мария үшін өте ауыр болды, өйткені ол бұл әйелмен дос болған. Пауль Нелидовамен қарым-қатынасы тек достық екенін айтса да, Марияның Нелидовамен қарым-қатынасы бірнеше жыл бойы шиеленісті болды. Алайда, ол күйеуінің күшейіп бара жатқан невроздық мінезін басу үшін бұрынғы досымен бірігіп күш біріктірді.

Ресей патшайымы

Екеуінің өмірінің жиырма жылы көлеңкеде өткеннен кейін, Екатерина II 1796 жылы қайтыс болғаннан соң Мария Федоровна императрица-консорт ретінде маңызды рөл атқаруға мүмкіндік алды. Екатеринаның өмірлік кезеңінде Марияның мемлекеттік істерге араласуына ешқандай мүмкіндік болмады, себебі Пауылдың өзі де шеттетілген еді, бірақ күйеуі таққа отырғаннан кейін ол саясатқа қатысты, бастапқыда тартыншақты түрде, бірақ кейін одан да бейбастай болды. Оның күйеуіне әсері өте зор болды және жалпы алғанда, пайдалы болды. Дегенмен, ол оны достарына көмектесу үшін немесе жауларына зиян келтіру үшін пайдаланған болуы мүмкін. Императорлық жұбай бұрынғыдай жақын болмаса да, олардың арасындағы құрмет, тәуелділік және жылы сезім сақталды. Пауылдың өмірінің соңғы жылдарында олардың қарым-қатынасы одан да нашарлады. Мария 1798 жылы оныншы және соңғы баласын дүниеге келтіргеннен кейін, Пауыл 19 жасар Анна Лопухинаға ғашық болып, бұл қарым-қатынас әкелік сипатта екенін айтып әйеліне жалған айтты. Пауыл император ретінде дәл төрт жыл, төрт ай және төрт күн билік етті. Ол 1801 жылдың 12 наурызында қаза табады. Күйеуінің қаза болған түні Мария Федоровна анасының үлгісін қайталауға тырысып, Пауылмен бірге таққа отырғаны үшін билікті басып алып, императрица болуға ниеттенді. Ұлы Александр бірнеше күнге созылған өтініштерімен оны осы қауіпті талабынан бас тартуға көндірді, оған қолдау көрсететін ешбір топ болған жоқ. Кейіннен, ұлы келген сайын, жесір император оның әкесі өлген күні киген, қанға малған түнгі көйлегін олардың арасына қойып, оны үнсіз сөккендей сезім тудыратын. Ана мен бала арасындағы шиеленіскен қарым-қатынас жақсарды және жаңа патшаның арқасында 42 жастағы Мария Федоровна сарайдағы ең жоғары әйел лауазымын сақтап, көптеген ресми шараларда императордың қолтығынан жетектеп жүрді, ал императрица Елизавета олардың артынан қадам басатын. Бұл дәстүрді Мария енгізді және ол Ресей сарайына тән ерекшелік болды, бірақ оның үлкен келінінің наразылығын тудырды. Екатерина II дәстүрін жалғастыра отырып, ол әскери форма киіп, кеудесіне орденнің лентасын тағып, парадтарға қатысты.

Қайырымдылық мекемелері

1797 жылдың мамыр айында патша Павел Мария Федоровнаны ұлттық қайырымдылық қоғамдарын бақылауға тағайындады. Ол болашақ асырап алушыларды жан-жақты тексеруді және "көшеден" бала қабылдауды шектеуді ұсынды, бұл шаралар жетім балалардың келуін азайтты және өлім-жітімді едәуір төмендетті. 1826 жылға қарай өлім-жітім көрсеткіші жылына 15%-ға дейін төмендеді, бұл қазіргі стандарттар бойынша жоғары көрсеткіш болғанымен, 18 ғасырмен салыстырғанда үлкен жетістік еді. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін де Мария Федоровна империяның барлық қайырымдылық мекемелерін басқаруды және несие банкін бақылауды жалғастырды. 1828 жылға қарай олардың жалпы активтері 359 миллион рубльден асып, Мәскеудегі ең ірі капиталдық активтерге айналды. Бұл мекемелер 1917 жылғы Ресей революциясына дейін сақталды. Мария Федоровна мекеменің көлемін кішірейту қажеттігін түсінді, балаларды ескі тұрғындардан бөліп, олардың білім беру бағдарламасын жақсартты. Ол кішкентай балаларды жаңа, тәуелсіз жетімдер үйіне ауыстырды. Ең ірі бөлім – Мәскеу қолөнер колледжі 1830 жылы жасөспірімдерге арналған жетімхана ретінде құрылды және бүгінде Бауман атындағы Мәскеу мемлекеттік техникалық университеті ретінде жұмыс істеп келеді. Ол соқыр музыкант Шарлотта Зейерлингтің мансабын қолдады және оның анасын қиын жағдайдан құтқарып қалды. Императрица Мария қайтыс болмас бұрын, жетімдер үйі көшедегі ең дарынды балаларды қабылдап, оларды кәсіби мансапқа дайындады. Оқытушылардың арасында Сергей Соловьев, Александр Востоков, Василий Ключевский, Николай Бенуа және Василий Верещагин болды.

Құрылыс жобалары

Мария Федоровнаның талғамы ерекше еді. Ол сәулет өнерінде, акварель салуда, гравюра жасауда, пил сүйегі мен янтарьдан жасалған заттарды жобалауда және бау-бақша шаруашылығында шебер болған. 1781 жылы саяхаттары барысында олар жұбайлар бір-біріне сызбалар, жоспарлар және ең ұсақ бөлшектерге қатысты жазбаларды жіберіп тұрды. Ол кітапхананы қайта жаңарту үшін итальяндық архитектор Карло Россиді шақырды, нәтижесінде онда жиырма мыңнан астам кітап орналастырылды. 1801 жылы Павел қайтыс болғаннан кейін Гатчина сарайы жаңа тәжді шешеге тиді, ол Еуропа бойынша саяхаттарында алған тәжірибесін пайдаланып, интерьерді неоклассикалық стильде жаңартты және 1809 жылы оны "қыстауға дайындау" үшін өзгерістер енгізді.

Сыртқы қатынастар

Мария Федоровнаның мол кірісі болды, ол оған жомарт өмір сүруге мүмкіндік берді. Француз императоры ең кіші қызы Анна Павловнаға үйленуді ұсынғанда, Мария бұл некеге күшті қарсылық танытты.

Жесір император мен өлім

Мария Федоровна 50 жасқа толғаннан кейін де жастығының шарапатын сақтап қалды. Денсаулығы мықты болғандықтан, ол он баласының бесеуінен – аға ұлы мен оның әйелінен де аман қалды, үшінші ұлы Николай I-нің таққа отыруын көрді. Балалары есейген соң, ол олармен үнемі хат алмасып тұрды, бірақ кейде мінездерінің салдарынан анасы да, балалары да суық және алыс болып кететін. 1822 жылы императрица Мария Федоровна жаңартылған Елагин сарайына көшті, бірақ 1828 жылдың 5 қарашасында 69 жасында Санкт-Петербургтегі Қысқы сарайда қайтыс болды. Балалары оның есімін құрметтеп, үлкен қыздарына оның құрметіне ат қойды, тек Ұлы княжна Александра Павловнадан басқа. Кейінгі орыс ханышалары оны үлгі етіп алып, одан өнеге алды. Мария ұзақ жылдар бойы тұрған және оның айқын іздерін қалдырған Павловск сарайы, оның өсиетімен, оның ұрпақтары үшін, ол қалдырған күйінде, дерлік отбасылық мұражай ретінде сақталды. Алғашқыда оның кіші ұлы Михаил, кейін отбасының Константинович тармағы оны мұраға алып, Ресей революциясына дейін сақтап келді.

Тақырыбы

Ресейдің Павел I-ге тұрмысқа шыққан кезде Мария Федоровнаның он баласы болды. Аты-жөніТуған күніӨлген күніЕскермелерРесей императоры Александр I 12 желтоқсан 1777 19 қараша 1825 Баденнің Луиза Августа ханшайымына (Елизавета Алексеевна) (1779–1826) үйленді және екі қызы болды (екеуі де бала кезінде қайтыс болды). Ресейдің Ұлы князі Константин Павлович 27 сәуір 1779 15 маусым 1831 Саксония-Кобург-Заальфельдтің Юлиана ханшайымына (Анна Федоровна) (1781–1860) үйленді. Графиня Жоанна Ґрудзинска, Лович принцессасы (1791–1831) -ға үйленді. Балалары жоқ. Ресейдің Ұлы герцогинясы Александра Павловна 9 тамыз 1783 16 наурыз 1801 Австрияның архиегерцогы Иосифке, Венгрияның палата графына (1776–1847) үйленді. Бір қызы болды (туғанда қайтыс болды). Ресейдің Ұлы герцогинясы Елена Павловна 13 желтоқсан 1784 24 қыркүйек 1803 Мекленбург-Швериннің мұрагерлік Ұлы герцогы Фридрих Людвигке үйленді. Екі баласы болды. Ресейдің Ұлы герцогинясы Мария Павловна 4 ақпан 1786 23 маусым 1859 Саксония-Веймар-Эйзенахтың Ұлы герцогы Карл Фридрихке үйленді. Төрт баласы болды. Ресейдің Ұлы герцогинясы Екатерина Павловна 21 мамыр 1788 9 қаңтар 1819 Олденбург герцогы Георгке (1784–1812) үйленді және екі ұлы болды. Вюртемберг королі Вильгельм I-ге (1781–1864) үйленді және екі қызы болды. Ресейдің Ұлы герцогинясы Ольга Павловна 22 шілде 1792 26 қаңтар 1795 Ресейдің Ұлы герцогинясы Анна Павловна 7 қаңтар 1795 1 наурыз 1865 Нидерланд королі Вильгельм II-ге (1792–1849) үйленді және бес баласы болды. Николай I, Ресей императоры 25 маусым 1796 18 ақпан 1855 Пруссия ханшайымы Шарлоттаға (Александра Федоровна) (1798–1860) үйленді және он баласы болды. Ресейдің Ұлы князі Михаил Павлович 8 ақпан 1798 9 қыркүйек 1849 Вюртемберг ханшайымы Шарлоттаға (Елена Павловна) (1807–1873) үйленді және бес баласы болды. Мария Федоровна екі үлкен ұлын Екатерина II ерте жаста өз бақылауына алғанмен, барлық балаларымен тығыз қарым-қатынас жасай білген, қамқор және сүйіспеншілікке толы ана болды. Жесір қалған алғашқы жылдары Мария қыздарының болашағы және кіші ұлдарының білімі туралы ойланып, уайымдады. Ол болашақ Николай I және Михаил Павловичтің тағдырына толық бақылау жүргізді. Немересі, болашақ Александр II-нің алғашқы біліміне де ықпал етті. Мария Екатерина II екі үлкен ұлына берген білімді асыруға тырысты, бірақ кіші ұлдарына ең жақсы ұстаздарды таңдамады.