Кіріспе

Шындыққа сай ұйғарымдарға күмәнсіз сенім (эпистемиялық нақтылық немесе объективті нақтылық деп те аталады) – адамның күмән тудыруға рационалды негізі жоқ сенімдердің эпистемиялық қасиеті. Эпистемиялық нақтылықты анықтаудың бір стандартты жолы – егер сенімді ұстаған адам осы сенімді ұстағанда жаңылыспаса, онда ғана сенім нақты болады. Басқа кең таралған анықтамалар нақтылықты мұндай сенімдердің күмәнсіздігімен байланыстырады немесе нақтылықты осы сенімдердің ең жоғары дәрежеде негізделгендігінің қасиеті ретінде қарастырады. Нақтылық біліммен тығыз байланысты, бірақ қазіргі заманғы философтар білімді нақтылыққа қарағанда төмен талаптармен қарастырады. «Нақтылық» сөзі кейде адамның сенімінің шындығына қатысты субъективті нақтылығын білдірсе де, философтарды ең алдымен кез келген сенім объективті нақтылыққа жете ала ма деген сұрақ қызықтырады. Адамның қандай да бір нәрсеге шын мәнінде нақты бола ала ма, жоқ па деген философиялық мәселе ғасырлар бойы қызу талқылауға түскен. Философиялық скептицизмнің көптеген жақтастары нақтылықтың мүмкін еместігін жоққа шығарады немесе ол тек логика немесе математика сияқты априорлық салаларда ғана мүмкін деп санайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген философтар білімге эпистемиялық нақтылық қажет деп есептеді, демек, ұсыныстың шындығын білу үшін міндетті түрде қатесіз негіздеме болуы керек. Алайда, Рене Декарт сияқты көптеген философтар осыдан туындайтын скептикалық салдарларға алаңдады, өйткені біздің барлық тәжірибелеріміз әртүрлі скептикалық сценарийлермен сәйкес келетіндей көрінеді. Бүгінде біздің сенімдеріміздің көпшілігі олардың жалған болуымен сәйкес келеді және сондықтан қателікке ұшырауы мүмкін екендігі қабылданды, бірақ нақты мәртебесі әлі де шектеулі сенімдерге ғана беріледі (мысалы, «Мен бармын»). Сенімдеріміздің қателігіне бейімділігі көптеген қазіргі заманғы философтарды білімнің нақтылықты талап ететінін жоққа шығаруға итермеледі.

Қауіпсіздік деңгейі

Физик Лоуренс М. Краусс түрлі салаларда, оның ішінде саясатты қалыптастыру және ғылымды түсінуде сенімділік дәрежесін анықтау қажеттілігі жеткілікті бағаланбайтынын айтады. Өйткені әртүрлі мақсаттар әртүрлі сенімділік дәрежесін қажет етеді, ал саясаткерлер көбінесе біз қаншалықты сенімділікпен жұмыс істеп жатқанымызды білмейді (немесе оны нақты көрсете бермейді). Рудольф Карнап сенімділікті объективті түрде өлшенетін дәреже ("сенімділік дәрежелері") ретінде қарастырды, мұнда бірінші дәреже – толық сенімділік. Байес талдауы субъектілі психологиялық сенімнің өлшемі ретінде қарастырылатын сенімділік дәрежесін шығарады. Балама ретінде, құқықтық сенімділік дәрежелерін қолдануға болады. Бұл дәлелдеу стандарттары былай өрлейді: сенімді дәлелдің болмауы, кейбір сенімді дәлелдер, дәлелдердің басымдығы, айқын және нақты дәлелдер, ақылға сыймас күдіктен тыс, және кез келген күдіктен де арылған (яғни, күмәнсіз, орындалуы мүмкін емес стандарт ретінде танылған, ол тізімді аяқтау үшін ғана қызмет етеді). Егер білім абсолютті сенімділікті талап етсе, онда білімге қол жеткізу мүмкін емес, өйткені біздің сенімдеріміздің қате болуы мүмкін екені көрініп тұр.

Математиканың іргелі дағдарысы

Математиканың іргетастық дағдарысы – математиканың дұрыс негіздерін іздеу үшін 20-ғасырдың басында қолданылған термин. 20-ғасырда математика философиясының бірнеше мектебі бірінен соң бірі қиындықтарға тап болғаннан кейін, математиканың математиканың өзінде айтылуы мүмкін кез келген негізі бар деген болжам қатты сынға ұшырай бастады. Математиканың талассыз негіздерін ұсынуға жасалған әрбір тырастың түрлі парадокстармен (мысалы, Расселдің парадоксы) зардап шегуі және сәйкессіздікке тап болуы анықталды. Әр түрлі ой-пікірлер бір-біріне қарсы тұрды. Басты мектеп – формалистік көзқарас болды, оның ең басты қолдаушысы Дэвид Гилберт еді. Ол Гилберт бағдарламасы деп аталатын, математиканы формальды жүйенің шағын негізінде негіздеуге тырысқан бағдарламаны жасады, бұл жүйе метаматематикалық финитистік құралдармен дәлелденді. Негізгі қарсыласы – Л. Э. Браувер басқарған интуиционистік мектеп болды, ол формализмді белгілермен мағынасыз ойын ретінде қатаң түрде жоққа шығарды. Тартыс өте қатал болды. 1920 жылы Гилберт математикаға қауіп төндіретін деп санаған Брауверді сол кездегі жетекші математикалық журнал – Mathematische Annalen журналының редакциялық кеңесінен алып тастауға қол жеткізді. 1931 жылы дәлелденген Гёдельдің толық емес теоремалары Гилберт бағдарламасының маңызды аспектілеріне қол жеткізу мүмкін емес екенін көрсетті. Гёдельдің алғашқы нәтижесінде ол кез келген жеткілікті қуатты және дәйекті, шекті аксиомаға ие жүйе үшін (мысалы, арифметиканың элементарлық теориясын аксиомаға айналдыру үшін қажетті жүйе үшін) жүйе ережелерінен шығарылмайтын, бірақ шын екені дәлелденетін бір тұжырымды қалай құру керектігін көрсетті. Осылайша математикалық шындықтың түсінігін Гилберт бағдарламасында қарастырылғандай таза формальды жүйеге дейін азайтуға болмайтыны анық болды. Келесі нәтижесінде Гёдель мұндай жүйенің өз дәйектілігін дәлелдеуге жеткілікті күшті еместігін көрсетті, тіпті қарапайым жүйе де бұл жұмысты атқара алмайды. Бұл элементар арифметиканың аксиоматизациясын қамтитын кез келген жүйенің дәйектілігін дәлелдеуге үміт жоқ екенін дәлелдейді, әсіресе, барлық математиканы құру үшін әдетте қолданылатын жүйе – Зермело-Франкельдің жиынтық теориясының (ZFC) дәйектілігін дәлелдеуге үміт жоқ. Алайда, егер ZFC дәйекті болмаса, теорема мен оның терістелуінің дәлелі бар болады, бұл барлық теоремалардың және олардың терістелулерінің дәлелін білдіреді. Терең зерттелген математикалық салалардың көптігіне қарамастан, мұндай қарама-қайшылық ешқашан табылмағандықтан, бұл математикалық нәтижелердің сенімділігін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, егер мұндай қарама-қайшылық табылса, математиктердің көпшілігі оны ZFC аксиомаларын сәл өзгерту арқылы шешуге болады деп сенімді. Сонымен қатар, мәжбүрлеу әдісі басқа теорияның дәйектілігіне байланысты теорияның дәйектілігін дәлелдеуге мүмкіндік береді. Мысалы, егер ZFC дәйекті болса, оған континуум гипотезасын немесе оның терістелуін қосу екеуі де дәйекті болатын екі теорияны анықтайды (басқаша айтқанда, континуум ZFC аксиомаларынан тәуелсіз). Салыстырмалы дәйектіліктің дәлелдемелерінің болуы қазіргі заманғы математиканың дәйектілігі математиканың негізін құраған аксиомалар бойынша белгілі бір таңдаудан әлсіз тәуелді екенін білдіреді. Осы тұрғыдан алғанда, дағдарыс шешілді, өйткені ZFC-нің дәйектілігі дәлелденбесе де, ол дағдарыстың басталуындағы барлық логикалық парадокстарды шешеді (немесе болдырмайды) және заманауи математиканың дәйектілігіне қатысты жоғары сенімділік беретін көптеген фактілер бар.