Кіріспе
Англия және Шотландия мәдениетіндегі Яков VI және I патшалардың билік құрған кезеңі – Якоб дәуірі. Бұл ағылшын және шотланд тарихында 1603 жылы Англия тажына ие болған Шотландия королі Яков VI билік құрған кезеңмен сәйкес келеді. Якоб дәуірі Елизавета дәуірінен кейін, ал Каролина дәуірінен бұрын пайда болды. "Якобтық" термині көбінесе осы кезеңтің ерекше стильді Якобтық архитектурасын, бейнелеу өнерін, сәндік өнерін және әдебиетін сипаттау үшін қолданылады. "Якобтық" сөзі "Жақып" ағылшын есімінің шіркеу латынындағы "Якобус" түрінен шыққан нео-латын тіліндегі "Jacobaeus" сөзінен алынған.
The Jacobean era was the period in English and Scottish history that coincides
with the reign of James VI of Scotland who also inherited the crown of England in 1603 as James I. The Jacobean era succeeds the Elizabethan era and precedes the Caroline era. The term "Jacobean" is often used for the distinctive styles of Jacobean architecture, visual arts, decorative arts, and literature which characterized that period. The word "Jacobean" is derived from Neo Latin Jacobaeus from Jacobus, the Ecclesiastical Latin form of the English name James.
Джеймс Англияның патшасы ретінде
Англия мен Шотландияның бір басшының билігі астындағы практикалық, тіпті формалды бірігуі екі ұлт үшін де маңызды өзгеріс болды және олардың қазіргі күнге дейінгі тағдырын анықтады. Тағы бір аса маңызды оқиға – Солтүстік Америка құрлығындағы алғашқы британдық колониялардың құрылуы: 1607 жылы Вирджиниядағы Джеймстаун, 1610 жылы Ньюфаундленд және 1620 жылы Массачусетс штатындағы Плимут колониясы, бұл болашақ британдық қоныстанудың және Канада мен Америка Құрама Штаттарының қалыптасуының негізін қалады. 1609 жылы Шотландия Парламенті Ольстерді жайылдыруды бастады. Джеймс патшаның билігінде 1605 жылдың 5 қарашасында ерекше оқиға болды. Сол күні ағылшын католиктерінің тобы (оның ішінде Гай Фокс) патшаны өлтіруге және Вестминстер сарайындағы Парламентті жоюға тырысты. Бірақ, оқ-дәрі заговор ашылып, алдын алынды, ал кінәлілер дарға асылып, жазаланды. Тарихшылар патшаның басқару стилінің ерекшеліктерін ұзақтан бері талқылап келеді. Крофт былай дейді:
«Біртіндеп» деген прагматизм оның басқару стиліне тән бола бастады. Сонымен қатар, қабілет пен бейқамдық, жалқаулық пен өткір ой, жылы сезімдер мен сақтықсыздық сияқты Фонтенэй жақсы сипаттаған ерекше үйлесім Джеймс өмірі бойында сақталды.
The pragmatism of 'little by little' was coming to characterise his style of governance. At the same time, the curious combination of ability and complacency, idleness and shrewd judgement, warm emotions and lack of discretion so well described by Fontenay remained typical of James throughout his life.
Патшалық қаржысы
Якоб дәуіріндегі саяси оқиғалар мен даму экономикалық және қаржылық жағдайдан ажыратылмай түсіндірілуі керек. Джеймс Шотландияда үлкен қарызға батқан еді, ал 1603 жылдан бастап Елизаветадан 350 000 фунт стерлингтік ағылшын қарызын мұра етті. 1608 жылға қарай ағылшын қарызы 1,400,000 фунтқа жетті және жыл сайын 140,000 фунтқа артып отырды. Корольдік жерлерді жылдам сату арқылы лорд-казначей Роберт Сесил 1610 жылға қарай қарызды 300 000 фунтқа, ал жылдық дефицитті 46 000 фунтқа дейін төмендетті, бірақ осылайша мәселені одан әрі шеше алмады. Соның салдарынан Парламентпен қаржылық қолдау үшін бірнеше шиеленіскен және көбінесе сәтсіз келіссөздер өтті. Бұл жағдай Джеймс пен оның ұлы және мұрагері Карл I билік еткен жылдары нашарлап, ағылшыл азамат соғысының туындауына әкелді. Якоб дәуірі 1620-1626 жылдары ауыр экономикалық дағдарыспен аяқталды, және 1625 жылы Лондонда бубондық обаның кеңінен таралуы жағдайды одан да қиындатты.
Сыртқы саясат
Король Яков I искренне стремился к миру, не только для своих трех королевств, но и для всей Европы. Он называл себя "Rex Pacificus" ("Король мира"). Европа была глубоко поляризована и находилась на пороге масштабной Тридцатилетней войны (1618–1648), когда небольшие протестантские государства сталкивались с агрессией более крупных католических империй. В 1604 году Яков заключил мир с католической Испанией и сделал своей политикой женитьбу дочери на испанском принце. Брак дочери Якова, принцессы Елизаветы, с Фридрихом V, курфюрстом Палатинским, состоявшийся 14 февраля 1613 года в Уайтхолле, был не просто светским событием эпохи; союз пары имел важные политические и военные последствия. По всей Европе немецкие князья объединялись в Союз немецких протестантских князей, штаб-квартира которого находилась в Гейдельберге, столице Палатината. Король Яков рассчитывал, что брак его дочери даст ему дипломатический рычаг влияния среди протестантов. Таким образом, он будет иметь влияние в обоих лагерях и сможет способствовать мирным соглашениям. В своей наивности он не осознал, что обе стороны использовали его как инструмент для достижения своей цели – уничтожения другой стороны. Католики в Испании, а также император Фердинанд II, венский лидер Габсбургов, контролировавших Священную Римскую империю, находились под сильным влиянием Католической контрреформации. Их целью было изгнание протестантизма со своих территорий. Лорд Бэкингем, который приобретал все большее влияние при дворе, хотел союза с Испанией. Бэкингем взял с собой Чарльза в Испанию, чтобы добиться расположения инфанты Марии Анны. Однако условия Испании заключались в том, что Яков должен отказаться от британской нетерпимости к католикам. Бэкингем и Чарльз были унижены. Бэкингем впоследствии стал лидером широкого британского требования о войне против Испании. Тем временем протестантские князья обратились к Британии, поскольку она была самой сильной из всех протестантских стран, с просьбой оказать военную поддержку их делу. Его зять и дочь стали королем и королевой Богемии, что возмутило Вену. Тридцатилетняя война началась, когда Габсбургский император сверг новых короля и королеву Богемии и устроил резню их сторонникам. Католическая Бавария затем вторглась в Палатинат, и зять Якова умолял Якова о военном вмешательстве. Яков наконец понял, что его политика дала обратный эффект, и отказался от этих просьб. Он успешно удержал Британию от участия в общеевропейской войне, которая оказалась столь разрушительной для трех десятилетий. Запасным планом Якова было женить своего сына Чарльза на французской католической принцессе, которая принесла бы щедрое приданое. Парламент и британский народ решительно выступали против любого католического брака, требовали немедленной войны с Испанией и решительно поддерживали протестантское дело в Европе. Яков отчудил как элиту, так и общественное мнение в Британии, и Парламент сокращал его финансирование. Историки признают Якову заслугу в том, что он в последний момент отказался от крупной войны и сохранил Британию в мире. Избрание Фридриха и Елизаветы королем и королевой Богемии в 1619 году и последовавший за этим конфликт ознаменовали начало катастрофической Тридцатилетней войны. Решимость короля Якова избегать участия в континентальном конфликте, даже во время "военной лихорадки" 1623 года, в ретроспективе представляется одним из самых значительных и самых положительных аспектов его правления.
Ғылым
Франсис Бэкон қазіргі заманғы ғылымның дамуына зор ықпал етті, ол осы дәуірде өсудің маңызды кезеңіне енді, себебі Германиядағы Йоханнес Кеплер мен Италиядағы Галилео Галилейдің еңбектері Коперник революциясын жаңа деңгейге көтерді. Бэкон негізін қалады және эмпиризмге сүйенген, табиғатты зерттеуге арналған объективті зерттеудің қуатты және ықпалды жақтасы болды. Бұл ойлау мектебі сол кездегі үстем ғылыми философиямен – ортағасырлық схоластикалық авторитаризммен күрт қайшы болды. Көп жұмыс, көбінесе жалпы емес, практикалық деңгейде навигация, картография және геодезия салаларында атқарылды, Джон Виддоустың "Әлем сипаттамасы" (1621) осы саладағы маңызды еңбектердің бірі болды, сондай-ақ бұрынғы патшалықтан Уильям Гилберттің магнетизм жөніндегі жұмысын жалғастыру да жүргізілді. Осы дәуірде ғылым мен "табиғи философияның" маңызды патшалық демеушілері болды – король емес, оның ұлы, Уэльс принці Генрих Фридрих және тіпті оның әйелі, Дания ханшайымы Анна (оның тегін алған Дания сарайы зияли мәселелерде күшті демеушілік дәстүріне ие болды).
Өнер және сәулет
Жакоб дәуірінде көркем өнерге шетелдік таланттар басымдық құрды, бұл Тюдор және Стюарт кезеңдерінде де осылай болған. Пол ван Сомер және Дэниел Митенс Джеймс патшалығы тұсындағы ең белгілі портрет суретшілері болды, ал оның ұлының билігі кезінде Энтони ван Дайк осындай мәртебеге ие болар еді. Дегенмен, алдыңғы патшалықта даму алған жергілікті сурет мектебінің баяу дамуы Джеймс тұсында да жалғасты, Роберт Пик Ескі (1619 жылы қайтыс болды), Уильям Ларкин (1609–19 жылдары өркендеген) және сэр Натаниел Бекон (1585–1627) сияқты суретшілерді шығарды. Корнелиус Джонсон, немесе Корнелис Янссенс ван Сеулен (1593–1661) Лондонда туып, білім алған және алғашқы екі Стюарт патшалығы кезеңінде жұмыс істегендігін де кейбіреулер осы үрдістің бір бөлігі деп санайды. Декоративтік өнер – мысалы, жиһаз – түс, егжей-тегжейлілік және дизайн жағынан одан да байыды. Дүниежүзілік сауда арқылы әлемнің басқа бөліктерінен келген, мысалы, аналық інжу, сияқты материалдар қолжетімді болды және әшекейлеу үшін пайдаланылды. Ағаш және күміс сияқты бұрыннан таныс материалдар да күрделі және үш өлшемді дизайнға тереңде өңделді. Жакоб дәуіріндегі сәулет Елизавета стилін жалғастырды, бірақ бағаналар мен обелискілер сияқты классикалық элементтерге көбірек мән берілді. Ханс Вредман де Врис баспаларынан, әсіресе континенттік гравюралардан алынған сәулеттік егжей-тегжейлілік пен декоративтік ою-өрнектер ғимараттар мен жиһазда қолданылды. Еуропалық ықпалдардың ішінде Франция, Фландрия және Италия бар. Иниго Джонс осы кезеңнің ең танымал ағылшын сәулетшісі болуы мүмкін, ол классикалық қоғамдық ғимарат стиліне ұзақ мерзімді үлес қосты; оның жұмыстарына Уайтхолл сарайындағы банкет залы және Ескі Сент-Пол соборының портигі (Лондонның Ұлы өрті кезінде қираған) кіреді. Жакоб дәуіріндегі маңызды ғимараттарға Хатфилд Хаусы, Болсовер қамалы, Астон Холл және Чарлтон Хаусы жатады. Көптеген шіркеулерде Якоб стиліне тән әдемі монументтер бар, олардың ішінде белбеулер мен түрлі түсті бояулар кездеседі. Құрлысшы және мүсінші Николас Стоун қабірлер үшін көптеген мүсіндерді, сондай-ақ сәулеттік тас жұмыстарын жасады.
Танымал мәдениетте
Якоб дәуірінде әдет-ғұрып, мінез-құлық және күнделікті өмір саласында ерекше діни сипат байқалды. Вирджиния темекісі танымал болды. 1604 жылы Джеймс I «Темекіге қарсы» деген кітабын жариялады, бірақ кітаптың көзге түсетін әсері болмады; 1612 жылға қарай Лондонда 7000 темекі сатушы және темекі шегу орындары болды. Вирджиния колониясы ағылшындардың никотинге үйренуінің арқасында сақталды.
Тарихнама
Ковард, Барри, ред., Стюарт Британиясының серігі. Ли, Морис. "Джеймс I және тарихшылар: Бәлкім, жаман патша емес пе?". Альбион 16.2 (1984): 151–163. Шварц, Марк Л. "Джеймс I және тарихшылар: Қайта қарастыруға қадам". Британдық зерттеулер журналы 13.2 (1974): 114–134. JSTOR-да. Андердаун, Дэвид. "Стюарт тарихының алғашқы кезеңдеріндегі жаңа және ескі жолдар", Ричард Шлаттер, ред., Британ тарихына қатысты соңғы көзқарастар: 1966 жылдан бергі тарихи жазу туралы эсселер (Ратгерс UP, 1984), 99–140 беттер. Вормалд, Дженни. "Джеймс VI және I: Екі патша ма, әлде біреу ме?". Тарих 68#223 (1983), 187–209. Янг, Майкл Б. "Джеймс VI және I: Қайта қарастыруға уақыт келді ме?". Британдық зерттеулер журналы 51.3 (2012): 540–567.
Lee, Maurice. "James I and the Historians: Not a Bad King After All?." Albion 16.2 (1984): 151–163. Schwarz, Marc L. "James I and the Historians: Toward a Reconsideration." Journal of British Studies 13.2 (1974): 114–134. in JSTOR
Underdown, David. "New ways and old in early Stuart history," in Richard Schlatter, ed., Recent views on British history: essays on historical writing since 1966 (Rutgers UP, 1984), pp 99–140. Wormald, Jenny. "James VI and I: Two Kings or One?" History 68#223 (1983), 187–209. Young, Michael B. "James VI and I: Time for a Reconsideration?" Journal of British Studies 51.3 (2012): 540–567.
Негізгі дереккөздер
Акригг, Г. П. В., ред. Король Джеймс VI мен I хаттары (U of California Press, 1984). Ковард, Барри және Питер Гонт, ред. Ағылшын тарихи құжаттары, 1603–1660 (2011). Роудс, Нил; Ричардс, Дженнифер; Маршалл, Джозеф, ред. Король Джеймс VI және I: Таңдалған жазбалар (Ashgate, 2003).