Қарымта алу трагедиясы: Елизавета және Жакоб дәуірінен бастау алатын жанр

Кіріспе

Кек алу трагедиясы, немесе кек алу пьесасы – басты кейіпкердің көзге көрінетін немесе нақты зиян үшін кек қайтаруға тырысатын драма жанры. "Кек алу трагедиясы" терминін алғаш рет 1900 жылы А.Х. Торндайк Елизавета дәуірінің соңы мен Яков дәуірінің басында (шамамен 1580-1620 жылдар) жазылған пьесалардың бір тобын атау үшін қолданды.

Шығу тегі

Ғалымдардың көпшілігі Уильям Шекспирдің және оның замандастарының өш алу трагедиялары римдік трагедиядан, әсіресе Сенеканың "Тиест" пьесасынан туындағанын айтады. Сенека трагедиялары үш негізгі тақырыпты қамтиды: бақыттың тұрақсыздығы ("Троада"), қылмыс және кісі өлтірудің жамандықтары туралы әңгімелер ("Тиест") және кедейлік, тазалық және қарапайымдылықты дәріптейтін пьесалар ("Гипполит"). Сенеканың қылмыскерлері (осы жағдайда Тиест) өкінгенше жазаға лайық, өйткені ол жамандық жасау ниеті толығымен жеке адамның қолында деп сенді, демек оны тиісінше жазалау керек. Алайда, бұл этикалық логика күрделі болады, себебі өш алу үшін жасалған кісі өлтіру де қылмыс болып табылады, ол өш алушыны қылмыскерге айналдырады, соның салдарынан жазаланғанның атынан жазалау талап етіледі. "Испан трагедиясы" Иеронимнің билігі жоқ мемлекет алдындағы әділдікке ұмтылуымен, жанрдың танымалдылығы артып, Елизавета және Якоб дәуірінде дамыған кезде зерттелген жазалау әділдігінің тақырыптық мәселелерін енгізді. Кейбіреулер қоғамдық және жеке кек алу арасындағы айырмашылықты және мәдени дауды ерте заманауи өш алу трагедиясының ғана емес, барлық ерте заманауи трагедияның анықтамалық тақырыбы деп санайды. Осылайша, қоғамдық және жеке кек алу арасындағы шиеленіс жеке кек алуды жүзеге асыратын кейіпкерлердің батырлар немесе зұлымдар екендігі туралы дауларға әкелді: жеке кек алуды іздейтін және ұлының жеке өлтірілуіне жаза алуға тырысатын Иероним батыр ма, әлде зұлым ма? Көп ұзамай сахналанған деп саналатын Шекспирдің "Тит Андроник" пьесасы – бұл жанрдың тағы бір ерте туындысы, онда жеке сот арқылы кек алудың қауіпті циклі алдыңғы қатарға шығарылады және жанрдың типтік ерекшеліктерін табуға болады. Өш алу трагедиясының ең үлкен дауларының бірі – жеке кек алу мен құдайлық кек алу немесе қоғамдық (яғни мемлекеттік санкцияланған) кек алу мәселесі. Франсис Бэкон "Өш алу туралы" эссесінде былай деп жазады: "Бірінші қателік заңды тек бұзады, бірақ осы қателіктің кек алуы заңды күштен шығарады. Әрине, кек алмай, қарсыласымен теңеседі, ал кешіріп, одан жоғары тұрады: өйткені кешіру – билеушінің құқығы". Жанрдың танымалдылығы артып, драматургтер жеке және қоғамдық немесе мемлекеттік әділдік мәселесін әртүрлі кек алу кейіпкерлерін енгізу арқылы зерттеді. "Антонионың кек алуы" пьесасында Джон Марстон "Испан трагедиясынан" алынған идеяны бейнелейтін Пандульфо есімді кейіпкерді жасайды. Сенекалық стоик эмоцияларға бағынбайды, керісінше, бақытсыздықтан сақтану үшін космостық детерминизм мен адам бостандығының теңгерімін ұстанады. "Гамлет" пьесасында Шекспир стоикалық философия мен этикаға қарсы адамның кек алуға құштарлығының күрделілігін зерттейді. Пьеса барысында Гамлет әкесінің өлтірілуіне кек алуға тырысады (әкесінің арвағы осыны талап етеді), бірақ соңында бұл оның қателігінен ғана орындалады. Сол кезеңдегі басқа драматургтар жанрдың конвенцияларын күмәнге түсіріп, жалпы күтулерді пародиялық түрде өзгертіп көрсетті. Қазіргі уақытта Томас Миддлтонға жатқызылатын, бірақ бұрын Сирил Турнеур деп саналған "Азаушының трагедиясы" пьесасындағы кек алушы кейіпкері Виндис – қаһарлы адам, оның кек алу әрекетінің шын мотиві болып көрінеді. Турнердің "Атеист трагедиясы" Монферрдің арвағы ұлы Шарлемонтқа зорлық-зомбылықтан аулақ болу үшін кек алуға тырыспауды бұйырып, анти-кек алу сюжетін ұстанады.

Most scholars argue that the revenge tragedies of William Shakespeare and his contemporaries stemmed from Roman tragedy, in particular, Seneca's Thyestes. Seneca's tragedies followed three main themes: the inconsistency of fortune (Troades), stories of crime and the evils of murder (Thyestes), and plays in which poverty, chastity and simplicity are celebrated (Hippolytus). Seneca's criminals (in this case Thyestes) are always deserving of their punishment unless they repent, since he believed the will to do evil is entirely in the hands of the individual, who must therefore be appropriately punished. This ethical logic becomes complicated, however, since the revenging murder is also a crime, transforming the revenger into a criminal, and thus prompting retribution on behalf of the punished. With Hieronimo's quest for justice in the face of a seemingly powerless state, Spanish Tragedy introduced the thematic issues of retributive justice that would be explored as the genre gained popularity and developed on the Elizabethan and Jacobean stage. The distinction and cultural contention between public and private revenge has been considered by some to be the defining theme of not only early modern revenge tragedy but all early modern tragedy. The tension between public and private revenge, then, has also led to disputes between whether the protagonists enacting private revenge are heroes or villains: is Hieronimo, a character who seeks private revenge to gain retribution for the private murder of his son, a villain or a hero? Believed to have been staged shortly afterwards, Shakespeare's Titus Andronicus is another early piece of the genre in which the dangerous cycle of revenge through private justice is brought to the fore and the typical features of the genre can be found. One of the great contentions of the revenge tragedy is the issue of private revenge vs. divine revenge or public (i. e. state sanctioned) revenge. In his essay, "Of Revenge," Francis Bacon writes: "the first wrong, it doth but offend the law; but the revenge of that wrong, putteth the Law out of Office. Certainly, in taking revenge, a man is but even with his Enemy. But in passing it over, he is Superior: For it is a princes part to Pardon." As the genre gained popularity, playwrights explored the issue of private vs. public or state justice through the introduction of a variety of revenge characters. In Antonio's Revenge, John Marston creates a character named Pandulpho who embodies an idea from the Spanish Tragedy of the Senecan stoic. The Senecan stoic is not ruled by emotions but rather follows a balance of cosmic determinism and human freedom to avoid misfortune. In Hamlet, Shakespeare explores the complexities of the very human desire for revenge in the face of stoic philosophy and ethics. Throughout the play, Hamlet struggles to avenge his father's murder (as has been demanded of him by his father's ghost), and only does so in the end by mischance. Other play writers of the period questioned the conventions of the genre through parody reversals of generic expectations. In The Revenger's Tragedy, currently ascribed to Thomas Middleton but formerly thought to be by Cyril Tourneur, the revenge character Vindice is a spiteful man whose pleasure in the act of revenge is what seems to be his true motivation for its fulfillment. The Atheist's Tragedy by Tourneur followed an anti revenge plot by having Montferrer's ghost explicitly order his son Charlemont not to seek revenge in order to avoid the villainy of violence.

Реакция

Ғалымдар Элизабет және Якоб дәуірі аясында өш алу трагедиясының тақырыптарын зерттеп, оның танымалдылығының жылдам өсуін түсіндіруге тырысты. Бір топ ғалымдар үшін пьесаларда өш алудың және әділдікті өз қолымен істеудің моральдық жағына ашық күмән тудыруы – халықтың осы идеяға моральдық тұрғыдан қарсы болғанын көрсетеді. Дегенмен, басқалары бұл жанрдың танымалдығын жұртшылықтың зорлықпен билеуге қарсы әділет іздеуі мен наразылығын білдірумен байланыстырады.