Жустиниан II: Византия императорының тарихы

Кіріспе

Рим императоры (565–578)

Юстин II (Iustinus; Ἰουστῖνος (Ioustînos); 5 қазан 578 жылы қайтыс болды) – 565 жылдан 578 жылға дейін Шығыс Рим императоры болды. Ол Юстиниан I-нің сіңлі ұлы және императрица Феодораның немересі Софияның күйеуі, сондай-ақ Юстиниан әулетінің мүшесі еді. Юстин II Юстиниан I-ге қарағанда әлдеқайда үлкен, бірақ созылып кеткен империяны мұраға алды, оның қолда бар ресурстары шектеулі болды. Осыған қарамастан, ол империяның көршілеріне төленетін сыйлықтарды тоқтату арқылы күшті ағасының беделін қайтаруға тырысты. Бұл дұрыс есептелмеген қадам Сасанидтер империясымен соғысты жаңартты және Римдіктердің Италиядағы көптеген территорияларын басып алған Ломбардтардың шапқынына әкелді.

Отбасы

Ол Вигилянтия мен Дульцидионың (кейде Дульциссимус деп те аударылады) ұлы, Юстинианның әпкесі мен күйеуінің інісі. Оның бауырлары Марцелл мен Праегекта болды. Софиядан оның Арабия деген қызы және, мүмкін, жас кезінде қайтыс болған Юст деген ұлы болды. Оның сонымен қатар Елена есімді сіңлісінің қызы да болған.

Кiру

Юстиниан I 565 жылғы 14 қарашада баласыз дүниеден озды. Каллиник (эвнух), sacri cubiculi praepositus-ы, оның соңғы демінде жалғыз куәгер болған сияқты, кейін Юстинианның өлім төсегінде «Вигилянтияның ұлы Жустин» дегенді мұрагері етіп тағайындағанын мәлімдеді. Бұл түсіндіруге қажеттілік туды, себебі таққа үміткер, Юстинианның тағы бір жүрегі жақын немересі, Германның ұлы Жустин де болды. Қазіргі тарихшылар Каллиник саяси одақтасының мұрагерлікке қол жеткізуі үшін Юстинианның соңғы сөздерін құрастырған болуы мүмкін деп күдіктенеді. Тарихшы Роберт Браунинг айтқандай: «Юстиниан соңында өзі шешім қабылдады ма, әлде Каллиник оның орнына шешім қабылдады ма? Бұл жайтты тек Каллиник қана біледі». Дегенмен, Каллиник мұрагерлікке қызығушылық танытқан адамдарды, бастапқыда Византия Сенатының мүшелерін хабардар етуге кірісті. Содан кейін олар Жустин мен Вигилянтияға хабарласып, тақты ұсынды. Жустин дәстүрге сай, бастапқыда қарсылық білдіргеннен кейін, қабылдады және әйелі Софиямен бірге Константинопольдің Ұлы сарайына жеткізілді. Түнде Excubitors сарайдың кіреберісін қоршап, таңертең Константинополь патриархы Иоанн Сколастикус жаңа Августы таққа отырғызды. Тек содан кейін ғана Юстинианның қайтысы және Жустинның мұрагерлігі Константинопольдің Ипподромында жарияланды. Патриарх және Excubitors командирі Тиберий екеуі де жақында тағайындалған еді, ал Жустин Юстинианның куропалаты ретінде олардың тағайындалуына қатысқан. Олардың өздерінің демеушісі мен одақтасын таққа көтеруге дайындығы таң қалдырмады. 566 жылы ол Юстинианның ажырасу заңын, оның тым кеңдігі үшін реформалады, өзара келісіммен ажырасу мүмкіндігін жойды. Адамның нәзік табиғатын түсінбеу сылтауымен: Адамзаттың некеден артық құндысы жоқ: одан балалар мен ұрпақтар, ауылдар мен қалалардың халқы және қоғамның берік байланысы туындайды. Сондықтан, неке құрғандардың бақытсыздықтан ажыраспауы үшін, олардың некелері сәтті болсын деп тілейміз. Бірақ, мұндай үлкен халық арасында осыны сақтау баршаға қиындық туғызады, кейбір ақылға сыймас дұшпандықтар туындауы мүмкін. Сондықтан, біз бұл жағдайға бір шешім табуды жөн көрдік, әсіресе, ұсақ-түйек нәрселердің салдары серіктестер арасындағы қайта келтірілмейтін жеккөрушілікке ұласқан жағдайларда.

Justinian I died childless on 14 November 565. Callinicus (eunuch), the praepositus sacri cubiculi, seems to have been the only witness to his dying moments, and later claimed that Justinian had designated "Justin, Vigilantia's son" as his heir in a deathbed decision. The clarification was needed because there was another nephew and candidate for the throne, Justin, son of Germanus. Modern historians suspect Callinicus may have fabricated the last words of Justinian to secure the succession for his political ally. As historian Robert Browning observed: "Did Justinian really bring himself in the end to make a choice, or did Callinicus make it for him? Only Callinicus knew." In any case, Callinicus started alerting those most interested in the succession, originally various members of the Byzantine Senate. Then they jointly informed Justin and Vigilantia, offering the throne. Justin accepted after the traditional token show of reluctance, and with his wife Sophia, he was escorted to the Great Palace of Constantinople. The Excubitors blocked the palace entrances during the night, and early in the morning, John Scholasticus, Patriarch of Constantinople, crowned the new Augustus. Only then was the death of Justinian and the succession of Justin publicly announced in the Hippodrome of Constantinople. Both the Patriarch and Tiberius, commander of the Excubitors, had been recently appointed, with Justin having played a part in their respective appointments, in his role as Justinian's curopalates. Their willingness to elevate their patron and ally to the throne was hardly surprising. In 566 he reformed Justinian's divorce law for going too far, revoking the possibility of divorce by mutual consent. Under the pretext of not understanding the fragile human nature:
Mankind has nothing more admirable than marriage: from it stem children and successive generations, the peopling of villages and cities, and society’s best bond. Hence, it is our prayer that marriage should be so successful for those contracting it as never to be the work of an unlucky daemon, and that married couples should not split up without just cause for their marriage to be dissolved. But as it is difficult for this to be maintained for all mankind – in such a large population, it is outside the realms of possibility that some unreasonable enmities should not supervene – we have thought it appropriate to devise some remedy for this, in particular where the consequences of pettiness have escalated so far as to engender real, irreconcilable hatred between the partners.

Сыртқы саясат

Ол Юстинианның ықтимал жауларын сатып алу тәжірибесін тоқтатты. Таққа отырғаннан кейін, Юстин аварларға жәрдемақы төлеуді тоқтатты, 558 жылдан бері сақталған бітімге нүке айырды. Бұл қадам Паннония алқабындағы күш тепе-теңдігін бұзды, себебі аварлық элита өздерінің мәртебесін және клиенттер желісін сақтау үшін жаңа кіріс көздерін іздеуге мәжбүр болды. Аварлар мен көршілес Ломбардтар тайпасы Гепидтерді жою үшін біріккеннен кейін, Юстин Дунайдағы Сирмиум бекінісін алғаннан соң, аварлардың қысымы Ломбардтарды батысқа көшіруге мәжбүр етті, ал 568 жылы олар король Альбоин бастауымен Италияға шапқындады. Олар По өзенінің жайылмасын жылдам басып алды, және бірнеше жылдың ішінде елдің дерлік барлық бөлігіне билік етті. Аварлардың өздері 573 немесе 574 жылы Дунайдан өтті, осы кезде Империяның назары парсы шекарасындағы мәселелерге аударылған еді. Олар тек Юстиннен кейін билікке келген Тиберийдің 60 мың күміс дирхем төлеуімен ғана тынышталды. Солтүстік және Шығыс шекаралары Юстин назарындағы басты мәселелер еді. 572 жылы оның парсыларға салық төлеуден бас тартуы және түріктерге жасаған ұсыныстары Сасанидтер империясымен соғысқа әкеп соқты. Персиялықтар Хосров I басшылығымен Сирияны басып алып, стратегиялық маңызды Дара бекінісін жаулаған екі апатты науқаннан кейін Юстин ақыл-есінен айырылды. Қытайдан Византия империясына жібекқұрт жұмыртқаларын несториандық христиан монахтары контрабандалық жолмен әкелгеннен кейін, VI ғасырдың византиялық тарихшысы Менандер Протектор соғдиандықтардың Византия империясымен тікелей қытай жібегі саудасын орнатуға тырысқандары туралы жазады. Сасанид билеушісі Хосров I-мен Хефталиттер империясын жеңу үшін одақ құрғаннан кейін, Батыс Түрік қағанатының Гөктүрік билеушісі Истамиге соғдиан саудагерлері келіп, Византиямен сауда жасау үшін парсы аумақтары арқылы өтуге рұқсат беру үшін Сасанидтердің патшасымен кездесуге рұқсат сұрады. Истами бірінші өтінішті қабылдамады, бірақ екіншісін мақұлдағаннан кейін соғдиан елшілігін Сасанид патшасына жіберді, содан кейін елшіліктің мүшелері уланып өлтірілді. 1937 жылы тарихшы Превитт Орттон Юстинды "өзінің алдыңғысының даңқына баурап, шаршаған, нашар қорғалған Империяны бірінші дәрежедегі дағдарыстан және халықтардың жаңа қозғалысынан өткізу міндетіне тап болған қатал адам" деп сипаттады. Ол сыртқы саясатта жеңіске жете алмайтын, мойын бүрмейтін римдік ұстанымды қабылдады, ал оның нақтылықтан алыстауы тудырған апаттарда оның санасы ақыры жол берді. Ол шетелдік күштерді бағаламады және жоғары бейімділікпен қорқытуға үміттенді, өйткені ол қаржының және армияның нашар жағдайынан және Монофизиттерді келісу қажеттілігінен хабардар болды."

Faced with an empty treasury, he discontinued Justinian's practice of buying off potential enemies. Immediately after his accession, Justin halted the payment of subsidies to the Avars, ending a truce that had existed since 558. This move upset the delicate balance of power in the Pannonian Basin, since the Avar elite were forced to seek new sources of wealth to maintain their position and client networks. After the Avars and the neighbouring tribe of the Lombards had combined to destroy the Gepids, from whom Justin had obtained the Danube fortress of Sirmium, Avar pressure caused the Lombards to migrate West, and in 568 they invaded Italy under their king Alboin. They quickly overran the Po valley, and within a few years they had made themselves masters of nearly the entire country. The Avars themselves crossed the Danube in 573 or 574, when the Empire's attention was distracted by troubles on the Persian frontier. They were only placated by the payment of a subsidy of 60,000 silver pieces by Justin's successor Tiberius. The North and East frontiers were the main focus of Justin's attention. In 572 his refusal to pay tribute to the Persians in combination with overtures to the Turks led to a war with the Sassanid Empire. After two disastrous campaigns, in which the Persians under Khosrow I overran Syria and captured the strategically important fortress of Dara, Justin lost his mind. Shortly after the smuggling of silkworm eggs into the Byzantine Empire from China by Nestorian Christian monks, the 6th century Byzantine historian Menander Protector writes of how the Sogdians attempted to establish a direct trade of Chinese silk with the Byzantine Empire. After forming an alliance with the Sassanid ruler Khosrow I to defeat the Hephthalite Empire, Istämi, the Göktürk ruler of the Western Turkic Khaganate, was approached by Sogdian merchants requesting permission to seek an audience with the Sassanid king of kings for the privilege of traveling through Persian territories in order to trade with the Byzantines. Istämi refused the first request, but when he sanctioned the second one and had the Sogdian embassy sent to the Sassanid king, the latter had the members of the embassy poisoned to death. In 1937, the historian Previte Orton described Justin as "a rigid man, dazzled by his predecessor's glories, to whom fell the task of guiding an exhausted, ill defended Empire through a crisis of the first magnitude and a new movement of peoples". Previte Orton continues,

text=In foreign affairs he took the attitude of the invincible, unbending Roman, and in the disasters which his lack of realism occasioned, his reason ultimately gave way. It was foreign powers which he underrated and hoped to bluff by a lofty inflexibility, for he was well aware of the desperate state of the finances and the army and of the need to reconcile the Monophysites."

Мұрагерлік және қайтыс болу

572 жылдан кейін Юстиннің ақыл-есінен айырылғаны туралы хабар тарады. Иоанн Эфесский, оның монофизит дін өкілдері Юстин тұсында қуғынға ұшыраған, Юстинның ақымақтығын егжей-тегжейлі сипаттады: ол өзін жабайы жануар сияқты ұстады, жылжымалы тақ дөңгелекпен айналдырылды және күндіз-түні орган музыкасы ойнатылуын талап етті. 574 жылы Софияның ұсынысымен ол генерал Тиберийді ұлы және мұрагері ретінде қабылдады, содан кейін оның пайдасына зейнетке шықты. 7 желтоқсанда Теофилакт Симокаттаның сөзіне қарағанда, Юстин таққа отырғанда сөйлеуге жеткілікті ес жиып, былай деді: «Сендер биліктің белгілерін көріп тұрсыңдар. Сендер оны менің қолымнан емес, Құдайдың қолынан алуға дайындалып тұрсыңдар. Оны құрметтеңдер, және сендер де одан құрметке ие боласыңдар. Анаң – императрицаны құрметтеңдер: енді сендер оның ұлдарысыңдар, ал бұрын оның қызметшілері едіңдер. Қан төгуге құштар болмаңдар, кек алмаңдар, мені халықтың жек көруіне себеп болған істерден сақтаныңдар және ілгерідегілердің мысалына емес, тәжірибесіне көңіл бөліңдер. Мен адам ретінде күнә жасадым, күнәкар ретінде осы өмірде қатты жазаландым. Бірақ осы қызметшілер (және ол министрлеріне көрсетті), менің сенімімді зейінсіздікке ұшыратқан және құмарлықтарымды қоздырған, менімен бірге Мәсіх алдында жауап беретін болады. Мен тәждің сұлулығына бауранып қалдым: сендер дана және қарапайым болыңдар, кім болғаныңды және кім екеніңді есіңдерде сақтаңдар! Сендер біздің айналамыздағы құлдарымды және балаларыңды көріп тұрсыңдар: билікпен бірге ата-аналық мейірімділікті де қабылдаңдар. Халықтарыңды өзіңіздей сүйіңдер, әскердегі махаббатты және тәртіпті күшейтіңдер, байлардың мүлкін қорғаңдар, кедейлердің қажеттіліктерін қанағаттандырыңдар».

Негізгі дереккөздер

Эдвард Уолфорд, аудармашы (1846) Евагрийдің діни тарихы: 431 жылдан 594 жылға дейінгі шіркеу тарихы, 2008 жылы қайта басылды. Эволюция баспасы, .