Кіріспе

Ғылыми білімнің әлеуметтануы (SSK) – ғылымды әлеуметтік қызмет ретінде зерттеу, әсіресе "ғылымның әлеуметтік жағдайлары мен салдары, сондай-ақ ғылыми қызметтің әлеуметтік құрылымдары мен процестері" саласын қамтиды. Ғылыми білімнің әлеуметтануы (SSI) ғылыми білімнің әлеуметтануына толықтыру болып табылады. Салыстыру үшін, білімнің әлеуметтануы адам білімінің қоғамға тигізетін әсерін және басым идеяларды, сондай-ақ білім мен оның туындаған әлеуметтік контекст арасындағы байланысты зерттейді. Ғылыми білімнің әлеуметтанушылары ғылыми саланың дамуын зерттейді және түсініксіздіктер туындайтын мүмкіндіктерді немесе интерпретациялық икемділік нүктелерін анықтауға тырысады. Мұндай айырмашылықтар түрлі саяси, тарихи, мәдени немесе экономикалық факторлармен байланысты болуы мүмкін. Маңыздысы, бұл сала салыстырмалылықты қолдауға немесе ғылыми жобаға қарсы тұруға бағытталмайды; зерттеушінің мақсаты – сыртқы әлеуметтік және тарихи жағдайларға байланысты бір интерпретацияның неге екіншісінен озып кететінін түсіндіру. Бұл сала 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында пайда болды және бастапқыда көбінесе британдық тәжірибе ретінде дамыды. Бұл саланың дамуының басқа да алғашқы орталықтары Франция, Германия және АҚШ (әсіресе Корнелл университетінде) болды. Басты теоретиктері: Барри Барнс, Дэвид Блур, Сал Рестиво, Рэндалл Коллинз, Гастон Башелард, Гарри Коллинз, Карин Кнорр Сетина, Пол Фейерабенд, Стив Фуллер, Мартин Куш, Бруно Латур, Майк Малкай, Дерек Дж. де Солла Прайс, Люси Сукман және Ансельм Штраус.

Бағдарламалар мен мектептер

Ғылыми білімнің социологиясы ағылшын тіліндегі нұсқаларында 1970-ші жылдары американдық Роберт К. Мертонмен байланысты ғылым социологиясына өзіндік саналы қарсылық ретінде пайда болды, ол ғылым социологиясының негізгі авторларының бірі саналады. Мертонның ғылымын «ғалымдардың социологиясы» деп қарастырушылық болды, ол ғылымның танымдық мазмұнын социологиялық талдаудан тыс қалдырды; SSK керісінше, ғылыми идеялардың өзіне социологиялық түсіндірмелер беруге ұмтылды, бұл бағытта Лудвик Флек, Томас С. Кун еңбектерінің кейбір аспектілерінен, әсіресе мәдени антропологиядағы қалыптасқан дәстүрлерден (Дюркгейм, Мосс) және соңғы Витгенштейннен үлгі алды. SSK-ның алғашқы жақтастарының бірі – Дэвид Блор, тек қате сенімдерге әлеуметтік түсіндірмелер беретін «әлсіз бағдарламаны» (немесе «бағдарламаны» – екі жазу тәсілі де қолданылады) барлық сенімдерге әсер ететін социологиялық факторларды қарастыратын «күшті бағдарламамен» салыстырды. Әлсіз бағдарлама ұйымдасқан қозғалыс емес, көбінесе бір тәсілді сипаттайды. Бұл термин ғылым тарихшыларына, социологтарына және философтарына қолданылады, олар тек қана қателікке ұшыраған сенімдерге жауапты социологиялық факторларды атап көрсетеді. Имре Лакатос және (кейбір жағдайларда) Томас С. Кун осы бағдарламаға жатқызылуы мүмкін. Күшті бағдарлама екі топтың жұмысымен байланысты: 1970-1980 жылдардағы «Эдинбург мектебі» (Дэвид Блор, Барри Барнс және Эдинбург университетінің Ғылымды зерттеу орталығындағы олардың әріптестері) және сол кезеңдегі «Бат мектебі» (Гарри Коллинз және басқалар). «Эдинбургтік социологтар» және «Баст социологтар» тиісінше Релятивизмнің күшті бағдарламасын және Эмпирикалық бағдарламасын (EPOR) жариялады. 1980-ші жылдары SSK-мен байланысты ғылымға қолданылатын дискурс талдауы (Йорк университетіндегі Майкл Малкаймен байланысты), сондай-ақ SSK-ның ғылымға қатысты салыстырмалы көзқарасы мен оның өзінің білімдік талаптарының мәртебесіне қатысты парадокстардан туындаған рефлексивтілік мәселелері де қарастырылды (Стив Вулгар, Малкольм Эшмор). Ғылыми білімнің социологиясы (SSK) өзінің негізгі ұйымдары – 4S және EASST арқылы, сондай-ақ Жапония, Оңтүстік Корея, Тайвань және Латын Америкасында құрылған жаңа топтар арқылы кең халықаралық желіге ие. Соңғы жылдары биология және информатиканы сыни талдауға маңызды үлес қосты.

Математикалық білімнің әлеуметтануы

Математикалық практиканы және математикадағы квази-эмпиризмді зерттеулер де білімнің әлеуметтануының құрамдас бөлігі болып табылады, себебі олар математикамен айналысатын қауымдастыққа назар аударады. Эуген Вигнер бұл мәселені 1960 жылы көтергеннен кейін, ал Хилари Путнам 1975 жылы оны қатаңдағаннан соң, физика және математика сияқты салалардың неге соншалықты үйлесімді болуы керек деген сұрақ талқыланды. Ұсынылған шешімдер математикалық ойдың негізгі элементтері – кеңістік, форма, құрылым және сан пропорциясы физиканың да негізгі элементтері екенін көрсетеді. Сондай-ақ, физика тек шындықты модельдеу ғана емес, объективті негізі – бақылаулар арқылы дәлелдеуде екенін атап өту қажет. Тағы бір көзқарас – терең мәселе жоқ, «математика» және «физика» сияқты терминдерді қолдану арқылы адамның ғылыми ойлауын бөлу тек олардың күнделікті практикалық функцияларында ғана маңызды, яғни жіктеу және ажырату үшін қолданылады. Математикалық білімнің әлеуметтануына Sal Restivo және David Bloor елеулі үлес қосты. Restivo Освальд Шпенглердің («Батыстың құлдырауы», 1918), Raymond Louis Wilder және Leslie Alvin White сияқты ғалымдардың еңбектерін, сондай-ақ заманауи білім және ғылым зерттеулерінің мамандарының зерттеулерін пайдаланды. David Bloor Людвиг Витгенштейн және басқа да заманауи ойшылдардың еңбектеріне сүйенді. Олардың екеуі де математикалық білімнің әлеуметтік тұрғыдан құрылғанын және оған қайталанбас контингенттік және тарихи факторлар енгізілгенін айтады. Соңғы кезде Пол Эрнест осы екі әлеуметтанушының еңбектеріне сүйене отырып, математикалық білімнің әлеуметтік конструктивизмдік тұжырымын ұсынды.

Сын

SSK актор желісі теориясының (ANT) ғылым және технологияны зерттеу мектебінің теоретиктерінен сыни пікірлерге ұшырады. Бұл теоретиктер SSK-ны социологиялық редукционизмге және адамдарға бағытталған әлемге бейімділік үшін сынап бағалайды. Олардың пікірінше, SSK ғылыми дауларды шешуде адамдардың іс-әрекеттеріне, әлеуметтік ережелер мен конвенцияларға тым көп жүктеледі. Бұл талқылау "Эпистемологиялық тауық" деген мақалада жарылқыланды.