Кіріспе
685–695 және 705–711 жылдары Византия императоры II Юстиниан (Иустиниан; 668/69 – 4 қараша 711 ж.), «Мұрыны кесілген» (Риномет;) деген лақап атымен белгілі, Гераклий әулетінің соңғы Византия императоры. Ол 685–695 жылдары және қайта 705–711 жылдары билік құрды. Атымен ортақ Юстиниан I сияқты, II Юстиниан да Рим империясын бұрынғы мәртебесіне қайтаруды көздеген амбициялы және құштар билеуші болды. Алайда, ол өзінің қалауына қарсы келетіндерге қатыгездікпен жауап берді және әкесі IV Константиннің саясаткерлік шеберлігіне ие болмады. Осының салдарынан, ол өкіметіне зор қарсылық туғызды, нәтижесінде 695 жылы халық көтерілісінде тақтан түсірілді. Ол 705 жылы болгар және славян әскерлерінің көмегімен ғана таққа оралды. Оның екінші билігі алғашқысынан да зорлыққа толы болды, ал 711 жылы оны көтерілісші әскерлер өлтірді.
Justinian II (Iustinianus; ; 668/69 – 4 November 711), nicknamed "the Slit Nosed" (Rhinotmetus; ), was the last Byzantine emperor of the Heraclian dynasty, reigning from 685 to 695 and again from 705 to 711. Like his namesake, Justinian I, Justinian II was an ambitious and passionate ruler who was keen to restore the Roman Empire to its former glories. However, he responded brutally to any opposition to his will and lacked the finesse of his father, Constantine IV. Consequently, he generated enormous opposition to his reign, resulting in his deposition in 695 in a popular uprising. He only returned to the throne in 705 with the help of a Bulgar and Slav army. His second reign was even more despotic than the first, and in 711 he was killed by mutinous soldiers.
Бірінші билік
Юстиниан II – император Константин IV пен Анастасияның тұңғыш ұлы. Константин IV-тің жеңістерінің нәтижесінде Империяның шығыс өлкелеріндегі саяси жағдай Юстиниан таққа отырғанда тұрақты болды. Армениядағы арабтарға қарсы алғашқы шабуылдан кейін Юстиниан Умайяд халифалары жыл сайынғы салық ретінде төлейтін соманы арттырып, Кипрдің бір бөлігін қайтадан иеленді. Кипрдің мардайлықтары мен тұрғындарына бағытталған қосымша қоныс аудару шаралары Юстинианға бұрынғы қақтығыстардан арылған теңіз күштерін нығайтуға мүмкіндік берді. Бұл Юстинианға назарын Балқанға аударуға мүмкіндік берді, онда империяның көптеген аумақтары славян тайпаларына тиді. 693 жылы Арменияда шайқаста жеңіске жетті. Арабтар жаңа әскерге көтеріліс жасауға пара беріп, қиындыққа қарсы тұрды. Слав әскерлерінің көпшілігі Севастополь шайқасында дезертирлік жасады, онда Юстиниан жеңілді және Пропонтқа қашуға мәжбүр болды. Ол ашуын Опсикион мен оның айналасындағы славяндарды қолға түсіре алғанша қырғынға ұшырату арқылы білдірді. Кеңес бесінші және алтыншы экуменикалық кеңестердің шешімдерін кеңейтіп, нақтылады, бірақ Шығыс пен Батыс арасындағы айырмашылықтарды (мысалы, ділмарлардың некесі және католиктердің сенбі күні ораза ұстау әдеті) атап көрсету арқылы Византияның католик шіркеуімен қарым-қатынасына да зиян келтірді. Император папа Сергий I-ді тұтқындауға бұйрық берді, бірақ Рим мен Равеннаның жасақтары папаның жағына шығып, көтеріліс ұйымдастырды. Юстиниан Херсон үшін қауіпті болды, сондықтан билік оны 702 немесе 703 жылы Константинопольге қайтаруға шешім қабылдады. Олар Азов теңізінің кіреберісінде орналасқан Фанагория қалашығында тұратын болды. Бусирге Тиберий қайын інісін өлтіру үшін пара ұсынды, ал ол бұл іс үшін екі хазар шенеунігін, Папациз бен Балгицинды жіберді. Әйелі ескерткен Юстиниан Папациз бен Балгицинды өлтірді. Ол балық аулау қайығына отырып, Херсонға барды, өзінің жақтастарын шақырды, және олар бәрі Батысқа қарай Қара теңіз арқылы жүзіп кетті. Юстинианның кемесі Қара теңіздің солтүстік жағалауында жүргенде, ол өз командасымен бірге Днестр мен Днепр өзендерінің аралығында дауылға ұшырады. Қаланы күшпен басып алуға шамасы келмегендіктен, ол бірнеше серіктерімен бірге қала қабырғасының астындағы қолданылмайтын су құбыры арқылы кіріп, жақтастарын қоздырып, түн ортасында қаланың билігін басып алды. Тиберий мен Леонтийдің мойнына аяғын қойып, оларды бағындырудың символдық белгісі ретінде, олардың басын шауып өлтіруді бұйырды, содан кейін олардың көптеген жақтастары, сондай-ақ Патриарх Каллиник I-ді Римге жер аударды.
Екінші билік
Юстинианның екінші билігі Болгария мен Халифатқа қарсы сәтсіз соғыстармен және ішкі оппозицияны қатыгездікпен басумен ерекшеленді. 708 жылы Юстиниан бұрынғыда цезарь атандырған болгар ханы Тервелге қарсы шығып, Болгарияға шапты. Бұл жорық, көрінеу, 705 жылы Тервелге көрсетілген қолдауы үшін сый ретінде берілген территорияларды қайтару мақсатымен жасалды. Экспедицияның мақсаты Равеннадағы Батыс шіркеуінің билігін қайта орнату болды, бұл императорға наразылықтың және революциялық көңіл-күйдің белгісі ретінде қарастырылды. Басу шаралары сәтті аяқталды, және жаңа Папа Константин 710 жылы Константинопольге келді. Олардың арасындағы Квинесекст кеңесі туралы әңгімелердің мән-жайы белгісіз. Дегенмен, Константин көптеген қағидаларды бекіткен сияқты. Бұл Рим Папасының 1967 жылы Стамбулға келгеніне дейін қалаға соңғы сапары болды. Херсон көтеріліске шықты, және қуғынға ұшыраған генерал Барданестің басшылығымен қала қарсы шабуылға қарсы тұрды. Көп ұзамай, бүлікшілерді басуға жіберілген күштер де оларға қосылды. Юстиниан Арменияға жол тартқан еді, сондықтан Константинопольді қорғауға уақытында қайта оралуға мүмкіндік болмады. Ол 1711 жылдың қараша айында тұтқындалып, өлімге кесілді, оның басы Рим мен Равеннада көрсетілді. Бұл Юстинианның консулдық лауазымын императорлық лауазыммен біріктіру шешімімен байланысты болды, осылайша император мемлекет басшысы болып тек іс жүзінде ғана емес, заң жүзінде де танылды. Консулдық кеңсе император Лев VI Дана оны 94-ші Новелламен ресми түрде жойғанға дейін сақталып келді, бірақ оны жеке саяси институт ретінде жойған Юстиниан болды. Ол 686 жылы консул болып тағайындалды, содан кейін өзінің билігінің барлық юлиандық жылдары үшін бұл атақты қабылдады, тізбектеп саналады. Өзінің деспотиялық бейімділіктерімен кейде әлсірегенімен, Юстиниан Византия империясының беделін арттырған талантты және көреген басшы болды. Православ шіркеуінде Юстиниан II-ге көрсетілетін құрмет әртүрлі Синаксариондардағы келіспеушіліктерге байланысты пікірталас пен шатасу тудырады. 10 ғасырға жататын Константинополь Синаксарионы "Император Юстинианды" еске алуды тізімдейді, императордың өмірі туралы ешқандай мәлімет бермейді және ол Юстиниан I ме, Юстиниан II ме, екенін нақты көрсетпейді. Заманауи түсіндірмелер бұл Юстиниан II болуы керек екенін көрсетеді, өйткені Юстиниан I ереткеушілікпен қайтыс болды, бұл Православ шіркеуінің бүгінгі ұстанымына қайшы. Әулие Никодим Агиориттің сөзіне сүйенсек, император Юстиниан II жаман өмір сүрген жаман адам болған және оның қасиетті деп еске алынуын елестете алмаған, өйткені 23 тамызда Константинополь әулиесі Каллиник Синаксарионында оның тәубе еткен күйінде өлгені туралы айтылмаған. Әулие Никодим бұл Юстиниан I болуы мүмкін екенін ұсынады, ол да әйелі Феодорамен бірге 15 қарашада еске алынады. Қазіргі ағылшын тіліндегі аудармалар мен кейбір грек Синаксариондарында Юстиниан I 2 тамызда еске алынады немесе Юстиниан I немесе II туралы ешқандай сілтеме жасалмайды. Дегенмен, кейбір грек Синаксариондарында Юстиниан II еске алынады.
Отбасы
Юстиниан II-нің бірінші әйелі Эвдокиядан кем дегенде бір қызы болды – Анастасия, оны болгар билеушісі Тервелге күйеуге беруге уәде берген. Екінші әйелі, Хазариялық Теодорадан Юстиниан II-нің Тиберий деген ұлы болды, ол 706 жылдан 711 жылға дейін бірге билеген император болды.
Шығармалық есеп
Византиялық ғалым Гарри Туртлдоубтың 1998 жылғы "Юстиниан" романы, H. N. Turteltaub атты есіммен жазылған, Юстинианның өмірін ойдан шығарылған түрде, өмір бойы серігі болған, сарбаз Майакестің аузынан баяндайды. Романда Туртлдоуб, Юстинианның жер аударылғанда зақымдалған мұрнын жөндеу үшін көшпенді үнді пластикалық хирургпен реконструкциялық операция жасағанын болжайды.
Негізгі дереккөздер
Теофанның хронографиясы.