Кіріспе
Жануарларды оқыту әдісі
Кликерлік оқыту – бұл операнттық шарттанудағы көпірлік сигналға (кликерге) негізделген, жануарларды оң күшелендіру арқылы оқыту әдісі. Бұл жүйе шартты күшейткіштерді пайдаланады, оларды жаттықтырушы тағам сияқты негізгі күшейткіштерге қарағанда жылдам және дәл беруге мүмкіндік береді. «Кликер» термині балалардың ойыншығынан бейімделген, крикеттің дыбысын шығаратын кішкентай металл құрылғынан шыққан, жаттықтырушы қажетті мінез-құлықты нақты белгілеу үшін қолданады. Жаңа мінез-құлықты оқыту кезінде кликер жануарға сыйлыққа ие болатын нақты мінез-құлықты жылдам анықтауға көмектеседі. Бұл техника иттерді оқытушылардың арасында танымал, бірақ оны барлық түрдегі үй және жабайы жануарларға қолдануға болады. Сонымен қатар, жарық сияқты немесе басқа сенсорлық сигналдар (мысалы, фонарь, қол жесті, дірілдегіш мойлық) қолданылуы мүмкін, бұл есімді жоғалтқан жануарлар үшін ерекше пайдалы.
Тарих
Б. Ф. Скиннер алғаш рет кликерлік жаттығуларда қолданылатын операнттық шарттау принциптерін анықтады және сипаттады. Скиннердің екі шәкірті, Мариан Крузе мен Келлер Бреланд, онымен бірге көгершіндердің мінез-құлқын зерттеу және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көгершіндерді "боулинг" (тұмсықтарымен допты итеру) үйрету жобаларын жүргізді. Олар дәстүрлі жануарларды оқытудың қажетсіз кедергі келтіретініне сенді, себебі сол кездегі мақтау мен сыйақы беру әдістері жануарға жеткілікті жылдамдықпен және дәлдікпен табыс туралы хабарламай, оқу үшін қажетті когнитивтік байланыстарды құруға мүмкіндік бермейтін еді. Олар операнттық шарттау әдісін коммерциялық жануарларды оқытуда қолдануға болатынын түсінді. Кейін екеуі үйленіп, 1947 жылы «Жануарлар мінез-құлқы кәсіпорны» (Animal Behavior Enterprises, ABE) құрды, ол «мінез-құлқы талдау және операнттық шарттау принциптерін жануарларды оқытуға қасақана және жүйелі түрде енгізген алғашқы коммерциялық жануарларды оқыту кәсіпорны» болды. Бұзаудың мойнына салынатын құрал, малдың денесін тікендейтін таяқ, пілді жазалау құралы сияқтылар. Бреландтар 1940-1950 жылдары иттерді кликермен оқытуды насихаттауға тырысқанмен, бұл әдіс зоопарктарда және теңіз сүтқоректілерін оқытуда сәтті қолданылса да, 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басына дейін иттер үшін кеңінен қолданылмады. 1998 жылы Александра Курланд «Жылқыңыз үшін кликерлік жаттығу» атты кітабын жариялады, онда жылқыны сындыру, тілдік, біт (жылқыға арналған), егін (құрал) және жылқының қамшысымен ұзарту сияқты жағымсыз әдістерді қолданатын жылқыны оқытудан бас тартты. 1990-жылдары көптеген зоопарктар жануарларды күтіп-бағу үшін кликерлік жаттығуды қолданды, себебі бұл әдіспен олар күш немесе дәрі-дәрмек қолданудың қажеті болмайды. Оларды басқа қораларға ауыстыруға немесе ветеринарлық ем беруге жануарларға аз стресс тудырады. XXI ғасырда мысықтар, құстар және қояндар сияқты басқа да үй жануарларына арналған оқулықтар пайда бола бастады («Қосымша оқу» бөлімін қараңыз).
Әдіс
Кликерді үйретудің алғашқы қадамы – жануарды кликердің дыбысымен (немесе сыбызғы сияқты таңдалған басқа белгімен) байланыстыруға үйрету. Мінез-құлықты "желдету" арқылы шығаруға болады, мысалы, итті отыруға итермелеу үшін қол қимылы немесе сыйлық қолдануға болады; немесе "қалыптастыру" арқылы, онда қажетті мінез-құлыққа жақындаған сайын жақын нұсқалар нығайтылады; және "ұстау" арқылы, иттің мінез-құлықты өздігінен көрсетуі марапатталады. Мінез-құлық үйреніліп, командаға бағынғаннан кейін, кликер мен сыйлықтар тоқтатылады.
Жаза немесе қарсылық
Кликерді үйрету, итті үйретуші Джонатан Филип Клейннің айтуынша, қажетті мінез-құлықты оны көрсеткен кезде сыйлау арқылы үйретеді, жазалауды қолданбайды. Кликерді үйретуде көбінесе оң күш қолданылады. Кейбір кликермен жұмыс жасайтындар "сыйлықсыз белгі" сияқты жұмсақ түзетулерді қолданады; мысалы, "Е-е" немесе "Ой-ой" деп айту арқылы итке мінез-құлықтың дұрыс емес екенін көрсетеді, немесе итке назар бөлмеу арқылы "Уақыт тоқтату" сияқты түзетулер жасайды. Александр былай деді:
Кейбіреулер жаттықтырушы Гэри Уилксті кликерді үйретуді жалпы жұртшылыққа таныстырған деп санайды, бірақ мінез-құлық психологы Карен Прайор мақалалары, кітаптары (соның ішінде "Итті атпаңыз") және семинарлары арқылы бұл идеяны алғаш таратып, кеңінен таныстырды. Уилкс бастапқыда Прайормен бірге жұмыс істеді, кейіннен жеке жолға шықты. Уилкс былай деп жазады: "Ешқандай жаттығу әдісі толығымен оң нәтиже бермейді. Ғылыми анықтама бойынша, қалаған сыйлықты алып қою – ‘теріс жаза’. Сондықтан, егер сіз сыйлықты бермейтін болсаңыз немесе уақыт тоқтатуды қолдансаңыз, сіз анықтама бойынша ‘теріс’ жаттықтырушысыз, ол ‘жазалау’ қолданады. Мұнда ‘теріс’ дегеніміз бірдеңе алынып тасталғанын, ал ‘жаза’ дегеніміз мінез-құлықтың азаюын білдіреді (бұл терминдердің әдеттегі қолданылуынан өзгеше).