Кіріспе

Лаовай – "шетелдік" деген мағына беретін қытайша бейресми сөз (пиньиньде: lǎowài, сөзбе-сөз "ескі шетелдік"), "шетелдік" және/немесе қытай азаматы емес адамдарды атау үшін қолданылатын бейресми термин немесе жаргон. Көбінесе бұл сөз бейтарап мағынада қолданылады, бірақ кейбір жағдайларда сыпайысыз немесе жалпылама болуы мүмкін. Шетелдіктерді атау үшін ресми және сыпайы қытай тіліндегі сөздер: wàiguórén, wàibīn, guójì yǒurén және wàiguó pengyou. "Лаовай" әдетте Азиялық емес ұлт өкілдеріне қатысты қолданылады. Бұл термин көбінесе қытай азаматтығын алмаған этникалық хань тайлыларға немесе басқа Азия ұлттарына қатысты қолданылмайды.

Этимология

Бұл сөздің қолданылуы 1980 жылдары басталған, ықтимал, «шетелдік» (外国人) терминінің қысқартылған түрі ретінде, 外 (wài) белгісімен және префиксімен. Белгілер мен сөздер ретінде lǎo «қарт, аға, егде жастағы»; wài «сырт, шет, сыртқы, шекаралық» мағынасын білдіреді, сондай-ақ «көрініс, алыс, жергілікті емес, шетелдік, бейресми, басқа, дәстүрден тыс» сияқты кеңейтілген мағыналарды қамтиды. lǎo – құрмет көрсетудің кең таралған тілдік префиксі (ішінара егде жастағыларға берілетін құрметтен туындайды), оның қолданылуы мандарин тілінің ең ерте жазбаларына дейін жетеді. Мандарин тілінде бұл префикс жақсы қалыптасқан, сондықтан ол көптеген сөздерде ажырамас бөлікке айналып, бастапқы мағынасын жоғалтады. Мысалы, lǎoshī «ұстаз» сөзі lǎo және shī «ұстаз» сөздерінен құралған, ал «ұстаз» деген бастапқы сөзді жеке қолдануға болмайды. Басқа мысалдарға lǎotiānyé «(Аспанның) Иесі», lǎoxiāng «қалалас», lǎohǔ «жолбарыс», тіпті lǎoshǔ «ешкі», оның мәдени сипаттамасы үшін жек көрілетін және адамға зиян келтіретін жануар жатады. Активті қолданылуында lǎo префиксі көбінесе тегіне қосылып, ресми емес жағдайда жас емес адамдарға құрмет көрсету үшін қолданылады. Бұл сөзді көбінесе xiǎo «кішкентай, жас» префиксімен салыстырады, ол тегіне қосылғанда, сөйлеушіден кіші және сәл жас адамға деген жақындық пен достық сезімді білдіреді. Тағы бір сирек және шектеулі қолданылуы – сәл әзілмен, осы адамды белгілеу үшін сипаттамаға lǎo қосу. Мысалы, lǎowángù «қасарыс» сөзі wángù «қасарыс» сөзінен құралған. lǎo префиксінің ассоциациялары жағымды болуы мүмкін, жасқа немесе тәжірибеге ие екенін көрсетеді, мысалы, lǎopéngyou, немесе құрметті білдіреді, lǎo отбасының үлкендеріне немесе ұстаздарға (lǎoshī) сөйлегенде қолданылады. Ол сондай-ақ адамның атымен (әдетте, тегімен) бірге қолданылып, оған таныс және құрметпен қарауға болады (мысалы, 周 (Zhōu) тегі бар адамды 老周 деп атауға болады, сөзбе-сөз «Ескі Чжоу»). Бұл қолданыс ересектерге ғана арналған, бірақ егде жастағыларға қарағанда таныстықты білдіреді және көбінесе тегін қолданылудың орнына лақап ретінде қолданылады. Алайда, белгілі бір шектеулі жағдайларда, ол ескі немесе қартайған көрінудің, lǎo gǔdǒng сияқты «саздағы ескі таяқтардың» немесе lǎo dōngxi («ескі нәрсе») сияқты теріс мағынаны да білдіруі мүмкін. Ол өнерде немесе әзілдерде «әрқашан» немесе «өте» мағынасында қолданылуы мүмкін: атақты комедиялық рөл Лǎoniān (老蔫, «Тұңғиыққа батқан») деп аталды. lǎoshī «ұстаз» сөзімен ойын ретінде Том Харди Қытайда әдетте жылтыр шашы үшін Lǎoshī деп танымал болды. Бұл сөз сонымен қатар белгілі бір ұлтты білдіру үшін де қолданылады, lǎo guórén сөзіне тілдік балама ретінде: lǎoměi, lǎomò, тіпті lǎozhōng – өзінің қытайлықтарына қатысты.

Терминнің бейресмилігі

Терминді қолдануды таңдағандар оны міндетті түрде қарапайымдыққа тоқетпейді, бірақ контекстке байланысты (айтылуы, манерасы, жағдай және т.б.) оның мағынасы өзгеріп, ренжіте алады. Қытайлар арасында бұл термин бейресми және бейтарап, жақсы көңілмен немесе тіпті қызықты түрде қолданылуы мүмкін. Қытайдың ресми баспасөз өкілдері "лаовай" сөзін орынсыз қолдануға алаңдаушылық білдіріп, оны ресми жарияланымдарда қолданудан жаңғырады. "Дашан" сахналық есімімен танымал Марк Роузуэлл – Қытай медиа индустриясындағы ең танымал шетел азаматы және бұл терминге орын бар екенін мойындады. Дегенмен, ол оны кемсітетін сөз деп танып, "нағыз 'лаовай' – Қытай тілін білмейтін шетелдіктер" деді. Көптеген адамдар мұны оның өзінің қоса алғанда, көпшілік бұл терминді қолданудан қашуға ұмтылатынын білдіреді деп түсіндіреді. Қытай және шетел авторларының редакциялық мақалалары ағылшын және қытай тілдеріндегі газеттерде осы тақырыпта жарияланды, әсіресе 2008 жылғы Пекинде өткен жазғы Олимпиада ойындары кезінде, Қытай үкіметі бұл терминді ренжітетін жағдайларда қолдануды шектеу мақсатында науқандар ұйымдастырды.